Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 49:20

Λέει ο παροιμιαστής: «Άνθρωπος συνετός, θρόνος αισθήσεως». Όταν λοιπόν δεις άνθρωπο θεοφόρο να δικάζει, να θεολογεί και να κρίνει ανάμεσα στην Εκκλησία και στις αιρέσεις, να λες στον Θεό με ευγνωμοσύνη: «Κάθισες πάνω σε θρόνο, εσύ που κρίνεις με δικαιοσύνη». Θρόνος του Θεού είναι και η θεόπνευστη Γραφή, στην οποία, καθήμενος ως δικαστής, αποφαίνεται: «Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέει ο Κύριος». Και πάλι προς τον αμαρτωλό είπε ο Θεός, ως δικαστής προς υπόλογο που αναγινώσκει τα δικαιώματά Του προς βλάβη των πολλών: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;», έως το «Θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου». Επειδή λοιπόν, καθήμενος μέσα στη Γραφή, ελέγχει ως κριτής και τα παρουσιάζει ως δικαστής, «κάθισες πάνω σε θρόνο, εσύ που κρίνεις με δικαιοσύνη», επέπληξες τα έθνη για να απομακρυνθούν από τα είδωλα, και εξολοθρεύτηκε ο ασεβής διάβολος που τιμούνταν ανάμεσά τους ως θεός...

Εσύ όμως μίσησες την παιδεία και απέρριψες τους λόγους μου πίσω σου. Αν έβλεπες κλέφτη, συνέτρεχες μαζί του, και με μοιχούς έκανες κοινή τη μερίδα σου. Το στόμα σου πλήθυνε την κακία, και η γλώσσα σου έπλεκε δολιότητα. Καθισμένος κακολογούσες τον αδελφό σου, και εναντίον του γιου της μητέρας σου έθετες σκάνδαλο.

Διότι ποια μελέτη του θείου νόμου υπήρχε καθόλου σε αυτούς, οι οποίοι ούτε καν έχουν αντιληφθεί ότι έχει δοθεί; Και ποιος από αυτούς ήταν εκείνος που έπαιρνε στο στόμα του τη θεία διαθήκη; Επομένως, αμαρτωλό εδώ ονομάζει τον απειθή και αλύτρωτο Ιουδαίο, ο οποίος είναι ακόμη δούλος της αμαρτίας. «Διότι καθένας», λέει, «που πράττει την αμαρτία, είναι δούλος της αμαρτίας.» Επειδή δεν τους ελευθέρωσε ο Υιός. [Έπειτα, εγώ μεν δείχνοντας ανεξικακία σιώπησα, και δεν σου επέβαλα αμέσως τις τιμωρίες όταν σφάλμαλες, περιμένοντας τη μετάνοιά σου· εσύ όμως υπέθεσες ότι θα είμαι όμοιός σου, δηλαδή, νόμισες ότι δεν σιώπησα μάλλον από ανεξικακία, αλλά επειδή έκρινα άξιο επαίνου τον βίο σου, ή ίσως και επειδή ευχαριστήθηκα για όσα έπραξες παράνομα. Θα σε ελέγξω λοιπόν, επιβάλλοντας την τιμωρία, και ζητώντας λόγο για όσα έχεις ζήσει άτοπα, και στήνοντας τρόπον τινά κατά πρόσωπό σου την ανομία σου, για να σε τιμωρήσει η συνείδησή σου· και το ίδιο σου το σφάλμα θα συμμαχήσει εναντίον σου, κατηγορώντας σε και κατακρίνοντάς σε· διότι η συνείδηση είναι φοβερή στους ελέγχους.] <Καθήμενος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου.> (B f. 195 b.) Και ενώ κάθονταν στα συνέδρια, καταλαλούσαν τον Χριστό λέγοντας: «Τι να κάνουμε, διότι αυτός ο άνθρωπος κάνει πολλά σημεία; Εάν τον αφήσουμε έτσι, θα έλθουν οι Ρωμαίοι και θα μας πάρουν και το έθνος και τη χώρα.»

Τότε ακριβώς μηχανεύτηκαν και τη σκευωρία εναντίον του, και ετοίμασαν την παγίδα του θανάτου· διότι τον οδήγησαν στον Πιλάτο και ζητούσαν επίμονα να σταυρωθεί. Αν πάλι ονομάζει τον Χριστό αδελφό των Ιουδαίων και υιό της μητέρας τους, το ζήτημα αυτό δεν βρίσκεται εκτός του πρέποντος λόγου.

ΨΑΛΜΟΣ Ν'. [Ακούγοντας ο Δαβίδ το προφητικό Πνεύμα που εξήγγειλε μέσω του προαναφερθέντος ψαλμού για την κρίση του Θεού, και καθώς έλεγε προς τον αμαρτωλό: «Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και με τους μοιχούς έβαζες τη μερίδα σου», συντετριμμένος από την ανάμνηση της κλεψίγαμης μοιχείας, προλαβαίνει την κρίση του Θεού, συντάσσοντας τον προκείμενο ψαλμό σαν μια στήλη κατηγορίας εναντίον του εαυτού του. Διότι φοβήθηκε ακούγοντας: «Ο Θεός θα έλθει φανερά, και φωτιά θα καίει ενώπιόν του, και γύρω του θα υπάρχει σφοδρή καταιγίδα.» Γι' αυτό κατέφυγε στο έλεος του Θεού. Και πάλι ακούγοντας: «Το στόμα σου πλήθυνε την κακία, και η γλώσσα σου έπλεκε δολιότητα· καθισμένος καταλαλούσες τον αδελφό σου, και εναντίον του γιου της μητέρας σου έθετες σκάνδαλο», έφερε στον νου του τη σκευωρία κατά του Ουρία, για την οποία έγραψε ώστε να θανατωθεί στον πόλεμο. Και λέει: «Διότι την ανομία μου εγώ τη γνωρίζω.» Και πάλι: «Λύτρωσέ με από τα αίματα, ω Θεέ.» Και πάλι ακούγοντας, «Θα σε ελέγξω και θα τις παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου,» λέει: «Απόστρεψε το πρόσωπό σου από τις αμαρτίες μου.» Και όταν πάλι άκουσε: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους», ως προς αυτό πρόσθεσε: «Διότι, αν ήθελες θυσία, θα την έδινα.» Τα σχετικά με τον Ουρία και τον έλεγχο του Νάθαν, είναι γραμμένα στο Δεύτερο Βιβλίο των Βασιλειών.]

Εάν πράγματι επιζητείς να σωθείς, γιατί περιεργάζεσαι τον πλησίον; Εφόσον εισήλθες υπό τον ζυγό, γιατί αντιτάσσεσαι; Πώς λοιπόν θα φανεί ο καρπός της υπακοής σου; Έχε θάρρος, έχε θάρρος, αγαπητέ, διότι ούτε το αξίωμα, ούτε η τιμή, ούτε η μεγαλειότητα, ούτε το να αποκαλείσαι πρώτος ή δεύτερος, ούτε το να ονομάζεσαι ηγούμενος, ούτε το να θεωρείσαι ένδοξος, ούτε το να σου ανατεθεί τιμή, ούτε το να σου εμπιστευθούν κάποιο αξίωμα σε εισάγει στη βασιλεία των ουρανών, ούτε σου δωρίζει την άφεση των αμαρτιών. Δεν σε λυτρώνουν από την κόλαση, αλλά σε καταδικάζουν· αντίθετα, η ταπείνωση και η υπακοή, η αγάπη, η υπομονή και η μακροθυμία, αυτά είναι που σώζουν τον άνθρωπο. Διότι είναι αδύνατον να ευδοκιμήσει κανείς αλλιώς και να σωθεί, παρά μόνο με το να μιμηθεί τον Κύριο στα πάντα. Δεν τον ακούσατε να λέει: «δεν ήρθα για να διακονηθώ, αλλά για να διακονήσω»· και πάλι: «δεν ήρθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατρός που με έστειλε»· και πάλι: «όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπειωθεί»; Δεν τον ακούσατε να λέει: «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών»; Δεν ακούσατε ότι καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου, και πώς προειδοποιεί ότι θα σε ελέγξει κατά πρόσωπο; Δεν ακούσατε ότι εκείνος που μισεί τον αδελφό του βρίσκεται στο σκοτάδι; Δεν ακούσατε ότι ο Διάβολος εξαιτίας της υπερηφάνειας εξέπεσε από τους ουρανούς;

Μοιχοί είναι και οι άθεοι ειδωλολάτρες· κλέφτες είναι και αυτοί που κλέβουν την αλήθεια. Άλλοτε μεν, λέγει, εκφραζόσουν με θράσος στην κακία, άλλοτε δε επιβουλευόσουν με δόλο και προσποιούσουν ότι μιλάς ειλικρινά και σαν σε αδελφούς, ενώ κρυφά τους κακολογούσες· έστηνες ενέδρα ακόμη και σε αυτούς που προέρχονταν από την ίδια μητέρα με εσένα, δηλαδή από τη συναγωγή ή και την εκκλησία· και για αυτά εγώ σιωπούσα, όταν ενανθρώπησα· ή και με διαφορετική έννοια: Εσύ βάδιζες προς το χειρότερο, περιφρονώντας τη δική μου χρηστότητα και την ανοχή και τη μακροθυμία· γι' αυτό λοιπόν δεν θα ανεχθώ άλλο. Διότι είχες την εντύπωση ότι εγώ αποδέχομαι τις πράξεις σου ή ότι δεν ενθυμούμαι τίποτε από αυτά. Αλλά εγώ, ελέγχοντάς σε, θα τα θέσω όλα μπροστά στα μάτια σου, ώστε βλέποντάς τα να ντραπείς.

Αν όμως δεν καθαρίσουμε έτσι τον εαυτό μας, θα ακούσουμε δικαίως από αυτούς, και ο καθένας από εμάς, εκείνα τα λόγια του Θεού προς τον αμαρτωλό: Γιατί τολμάς να ανακαλείς στη μνήμη, να προφέρεις με τη γλώσσα σου ακόμη και τα ονόματα των αγίων και να διηγείσαι τη γεμάτη από κάθε αρετή και καθαρότητα διαγωγή τους; Εσύ όμως μίσησες τον ενάρετο βίο και αποδίωξες από τον εαυτό σου την καθαρότητα της ψυχής και του σώματος· «αν έβλεπες κλέφτη, συνέτρεχες μαζί του, και συμμετείχες στη μερίδα του μοιχού· το στόμα σου επλεόνασε σε κακία και η γλώσσα σου περιέπλεκε δολιότητες· καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου και έβαζες σκάνδαλο εναντίον του γιου της μητέρας σου».

«Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και με τον μοιχό έβαζες τη μερίδα σου. Το στόμα σου επλεόνασε σε κακία και η γλώσσα σου έπλεκε δολιότητες. Καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου, και εναντίον του γιου της μητέρας σου έστηνες παγίδα. Θα σε ελέγξω και θα παραθέσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις ανομίες σου. Σκεφτείτε τα λοιπόν αυτά εσείς που ξεχνάτε τον Θεό, μήπως σας αρπάξει και δεν θα υπάρχει κανείς για να σας λυτρώσει»· όπως ακριβώς τώρα εμείς αρπαζόμαστε, και δεν υπάρχει ο λυτρωτής, δεν υπάρχει ο βοηθός.

«Μήπως θα φάω» Δηλαδή, μου είναι βδελυρές οι θυσίες του νόμου· διότι τώρα κυριαρχεί η χάρις. «Θυσίασε στον Θεό» Τη θυσία μέσω της νηστείας (της αινέσεως) και της προσευχής· διότι αυτήν επιζητεί ως αναίμακτη. «Και επικαλέσου» Διότι μέσω αυτής της αναίμακτης θυσίας επικαλέσου με, λέει, και εγώ θα σε εισακούσω (θα σε ακούσω). «Και θα σε ελευθερώσω» Διότι, μετά τη λύτρωση του ανθρώπου, δηλαδή του Αδάμ, από τη θλίψη που τον περιβάλλει, δεν παύει να δοξάζει εις τον αιώνα. «Προς τον αμαρτωλό όμως» Δηλαδή, προς τον λαό των Ιουδαίων. «Γιατί εσύ» Γιατί ακόμη, λέει, μελετάς τα προστάγματά μου, ενώ έχεις σκεφτεί κακά εναντίον μου; «Και αναλαμβάνεις» Διότι δεν σου αρμόζει πλέον να αναγινώσκεις τον νόμο, εφόσον έχεις μολύνει (μόλυνες) τη γλώσσα με τη βλασφημία. «Εσύ όμως μίσησες» Διότι εγώ δεν έπαψα να διδάσκω στις συναγωγές σας, εσείς όμως βδελυχθήκατε τους λόγους μου. «Αν έβλεπες» Με τον Ιούδα, ως κλέφτη και προδότη, οι Ιουδαίοι συνέπρατταν, παρακινώντας τον (παρακινώντας σε αυτόν). «Και με μοιχούς» Διότι με τον Ηρώδη, που μοίχευε, οι Ιουδαίοι συνέτρωγαν, συμπιναν και συναινούσαν στην παρανομία του. «Το στόμα σου» Διότι ημέρα και νύχτα δεν έπαψε να καταλαλεί εναντίον του Χριστού και των αποστόλων. «Και η γλώσσα» Τον δόλο μελετούσε ο Ιούδας καθημερινά εναντίον του Χριστού και Θεού. «Καθήμενος» Εναντίον του χορού των αποστόλων· διότι και αυτοί είχαν εκλεγεί από τους Ιουδαίους, και δεν έπαψαν να τους λοιδορούν.

ΤΜΕ'. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΥΣΤΑΘΙΟ. Περί γαστριμαργίας. Μεγάλη ευχέρεια κολακείας υπάρχει και σε εμένα, άριστε φίλε, αφού έχω τη δυνατότητα να σε μακαρίζω απατηλά και να ταράζω εύκολα την πορεία των ποδιών σου, πράγμα που σημαίνει να σε ρίχνω ανάσκελα και να σε παρασύρω προς τη ραθυμία, ενώ οφείλεις να στέκεσαι σταθερά και να ικετεύεις τον Θεό για έλεος και οικτιρμούς. Αλλά δεν με αφήνει ο Θεός που μίλησε μέσω του Δαβίδ, ο οποίος υποσχέθηκε να ελέγχει ως αμαρτωλό εκείνον που συμπορεύεται με τους μοιχούς. Αν λοιπόν αγαπάς τις ψευδείς κολακείες, ανέξου αυτούς που σε απατούν. Αν όμως προσδοκάς να πας προς τον Θεό, άκουσε εμένα που σε συμβουλεύω, και σβήσε τη γαστρίμαργη λύσσα, μαραίνοντας τις φλόγες των ηδονών, των οποίων οι υπερβολές παραπέμπουν στις φλόγες της κόλασης.

Και ας φράζουμε με ασφάλεια τα αυτιά μας, ώστε να μην αποδεχόμαστε μάταια λόγια, όπως ακριβώς παρήγγειλε ο μακάριος Μωυσής λέγοντας: «Μην αποδεχθείς μάταιη ακοή»· και πάλι ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: «Εκείνον που κατηγορούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα». Είδες, αγαπητέ, πόση αγρυπνία μας χρειάζεται, πόσος κόπος για την αρετή; Πώς, αν αμεληθεί έστω και ένα μικρό μέρος, επιφέρει επάνω μας ολόκληρο τον κίνδυνο; Γι' αυτό και αλλού φώναζε ο μακάριος Δαβίδ, ελέγχοντας εκείνον που πράττει κάτι τέτοιο: «Καθόσουν και κατηγορούσες τον αδελφό σου, και έβαζες σκάνδαλο εναντίον του γιου της μητέρας σου». Εάν με αυτόν τον τρόπο περιτειχίσουμε όλα μας τα μέλη, θα μπορέσουμε να κινητοποιηθούμε προς τα έργα της αρετής, και τη μεν γλώσσα να την απασχολούμε με δοξολογίες και ύμνους προς τον Θεό των συμπάντων, τη δε ακοή με την ακρόαση και τη μελέτη των θείων λογίων, τη διάνοια με την κατανόηση των πνευματικών διδαγμάτων, και τα χέρια όχι για αρπαγή και πλεονεξία, αλλά για ελεημοσύνη και εκτέλεση αγαθών πράξεων, και τα πόδια όχι προς τα θέατρα, τις ιπποδρομίες και τα επιβλαβή θεάματα, αλλά προς την εκκλησία, τους ευκτήριους οίκους και τις λάρνακες των αγίων μαρτύρων, προκειμένου, αποκομίζοντας τη δική τους ευλογία, να καταστήσουμε τους εαυτούς μας ακατανίκητους στις παγίδες του διαβόλου.

Δ'. Αλλά δεν γνωρίζω από πού έχει πέσει αυτή η νόσος στους ανθρώπους· γίναμε φλύαροι, τίποτα δεν παραμένει μέσα στην ψυχή μας. Άκουσε κάποιον σοφό που συμβουλεύει και λέει: «Άκουσες κάποιον λόγο; Ας πεθάνει μέσα σου· έχε θάρρος, δεν πρόκειται να σε διαρρήξει»· και πάλι: «Άκουσε κάποιον λόγο ο μωρός, και κυριεύθηκε από ωδίνες, όπως η επίτοκος από το βρέφος». Για κατηγορίες είμαστε έτοιμοι, για κατακρίσεις προετοιμασμένοι. Και αν κανένα άλλο κακό δεν είχαμε διαπράξει, αυτό θα ήταν αρκετό για να μας καταστρέψει και να μας οδηγήσει στη γέεννα, αυτό θα αρκούσε για να μας περιβάλει με μύρια κακά. Και για να το μάθεις με ακρίβεια, άκουσε τον Προφήτη που λέει: «Καθόσουν και καταλαλούσες τον αδελφό σου». «Μα δεν τα λέω εγώ», λέει, «αλλά εκείνος». Εσύ βέβαια· διότι, εάν δεν τα έλεγες εσύ, ο άλλος δεν θα τα άκουγε· και αν ακόμη επρόκειτο να τα ακούσει, εσύ τουλάχιστον δεν θα ήσουν ο αίτιος της αμαρτίας. Ενώ έπρεπε να συσκιάζεις και να συγκρύπτεις τα ελαττώματα των πλησίον, εσύ τα διαπομπεύεις με το πρόσχημα της φιλαγαθίας; Δεν γίνεσαι κατήγορος, αλλά φλύαρος, αλλά κενολόγος, αλλά μωρός.

ΣΤ΄. Έχοντας λοιπόν αυτά κατά νουν, ας φροντίζουμε τα μέλη μας και ας μην ακονίζουμε τη γλώσσα μας ο ένας εναντίον του άλλου, ούτε να προφέρουμε λόγια καταποντισμού, υποσκάπτοντας την υπόληψη του πλησίον μας, και, σαν να βρισκόμαστε σε πόλεμο και μάχη, να χτυπάμε και να χτυπιόμαστε. Ποιο είναι άλλωστε το όφελος της νηστείας ή της αγρυπνίας, όταν η γλώσσα μεθά και τρέφεται από τράπεζα πιο ακάθαρτη και από σκυλίσια κρέατα, γινόμενη αιμοβόρα, και αναβλύζει βούρκο, και κάνει το στόμα οχετό ακαθαρσιών, ή μάλλον πολύ πιο βδελυρό από αυτόν; Διότι εκείνο που εξέρχεται από τον οχετό μολύνει το σώμα· ενώ εκείνο που εξέρχεται από το στόμα πολλές φορές έπνιξε την ψυχή. Αυτά δεν τα λέω από ενδιαφέρον για εκείνους που κακολογούνται αδίκως (διότι εκείνοι είναι άξιοι ακόμη και για στεφάνια, όταν υπομένουν γενναία όσα λέγονται εις βάρος τους), αλλά για εσάς που τα λέτε. Διότι αυτόν που κακολογείται αδίκως τον μακαρίζουν οι Γραφές, ενώ αυτόν που κακολογεί τον αποβάλλουν από τα ιερά μυστήρια, ή μάλλον και από τους ίδιους τους περιβόλους των ναών· «Αυτόν που καταλαλεί», λέει, «κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εκδίωκα»· και προσθέτει ότι ο τέτοιος άνθρωπος είναι ανάξιος και για την ανάγνωση των ιερών βιβλίων. «Γιατί, άραγε», λέει, «εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και πιάνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου;» Έπειτα, εκθέτοντας την αιτία, λέει: «Καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου». Και σε αυτό το σημείο μεν δεν διευκρίνισε εάν πρόκειται για αλήθειες ή για ψέματα· αλλού όμως απαγόρευσε ακόμη και αυτό, αποδεικνύοντας ότι, ακόμη και αν λες την αλήθεια, δεν επιτρέπεται σε εσένα να τα λες αυτά.

Διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει απολύτως τίποτα, που να μπορεί να καταλύσει και να διαφθείρει την Εκκλησία, ή μάλλον δεν είναι δυνατόν να συμβεί αυτό τόσο εύκολα από οπουδήποτε αλλού, παρά μόνον όταν οι μαθητές με τους διδασκάλους, τα παιδιά με τους πατέρες και οι αρχόμενοι με τους άρχοντες δεν είναι συνδεδεμένοι μεταξύ τους με πολλή ακρίβεια. Έπειτα, εάν κάποιος κακολογήσει τον αδελφό του, αποκλείεται ακόμη και από την ανάγνωση των θείων Γραφών. Διότι, «γιατί παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου;» λέει ο Θεός· και έπειτα, παραθέτοντας την αιτία, πρόσθεσε: «Καθόσουν και κατηγορούσες τον αδελφό σου». Εσύ όμως, που κατηγορείς τον πνευματικό σου πατέρα, θεωρείς τον εαυτό σου άξιο να διαβεί τα ιερά πρόθυρα; Και πώς θα ήταν λογικό κάτι τέτοιο; Διότι, εάν εκείνοι που κακολογούν τον πατέρα ή τη μητέρα τους τιμωρούνται με θάνατο, ποιας τιμωρίας θα είναι άξιος εκείνος που τολμά να κακολογεί αυτόν που είναι πολύ πιο αναγκαίος και ανώτερος από εκείνους τους γονείς;

Διότι, αν ήταν ελάττωμα το να υπομένει κανείς σιωπηλά τα όσα λέγονται, δεν θα έλεγε ο Χριστός: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, γύρισέ του και το άλλο». Αν λοιπόν λέει πράγματα που δεν ισχύουν, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τον σπλαχνιζόμαστε, επειδή επισύρει πάνω του την κόλαση και την τιμωρία των συκοφαντών, καθιστάμενος ανάξιος ακόμη και τις Γραφές να διαβάζει. Διότι στον αμαρτωλό λέει ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και αναλαμβάνεις τη διαθήκη μου με το στόμα σου; Καθισμένος καταλαλούσες τον αδελφό σου». Αν πάλι πει πράγματα αληθινά, και έτσι είναι αξιολύπητος. Επειδή και ο Φαρισαίος έλεγε την αλήθεια· αλλά και αυτός εκείνον μεν που τον άκουγε δεν τον έβλαψε καθόλου, τουναντίον τον ωφέλησε· τον εαυτό του όμως τον στέρησε από αμέτρητα αγαθά, έχοντας υποστεί ναυάγιο εξαιτίας αυτής της κατηγορίας. Ώστε, και στις δύο περιπτώσεις, εκείνος είναι που αδικείται και ζημιώνεται, όχι εσύ. Εσύ όμως, εάν έχεις νήψη, θα αποκομίσεις διπλάσια οφέλη: και το να εξιλεώνεις τον Θεό με τη σιωπή, και το να γίνεσαι περισσότερο ταπεινός, και το να λαμβάνεις αφορμή από όσα ειπώθηκαν για να διορθώνεις τα σφάλματά σου, και το να περιφρονείς την ανθρώπινη δόξα. Διότι ακριβώς από εκεί προήλθε η οδύνη μας, από το γεγονός ότι πολλοί προσβλέπουν διακαώς στην ανθρώπινη υπόληψη. Έτσι, εάν θελήσουμε να ζήσουμε σύμφωνα με την πνευματική φιλοσοφία, θα κατανοήσουμε καλά ότι τα ανθρώπινα πράγματα δεν είναι απολύτως τίποτα.

Καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου, και εναντίον του υιού της μητέρας σου έθετες σκάνδαλο. Είδες, σαν σε εικόνα, τα χρώματα της κακίας, και πώς ο πονηρός μεταβλήθηκε σε θηρίο από την κακία, προδίδοντας την ευγένεια της φύσης του; Ας μην προσπεράσουμε, λοιπόν, επιφανειακά αυτή την εικόνα, αλλά ας την εξετάσουμε με ακρίβεια και σε κάθε της λεπτομέρεια.

Μη μου λες εκείνον τον λόγο που είναι γεμάτος από τόση αναλγησία: «Τι με μέλει; Φροντίζω τα δικά μου»· διότι τότε μάλιστα θα φροντίσεις τα δικά σου, όταν αναζητάς τα δικά σου μέσα στο συμφέρον του πλησίον. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Κανείς ας μην αναζητά το δικό του, αλλά το του άλλου». Για να βρεις, λέει, το δικό σου, αναζήτα το του άλλου. «Το στόμα σου επλεόνασε σε κακία, και η γλώσσα σου έπλεκε δολιότητες. Καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου, και εναντίον του υιού της μητέρας σου έθετες σκάνδαλο». Διότι, για να μην πει κάποιος: «Από φιλανθρωπία τα κάνω αυτά»· καταρχάς, τι είδους φιλανθρωπία θα ήταν αυτή, το να μην εμποδίζεις και να μη συγκρατείς αυτόν που πρόκειται να πέσει στο βάραθρο; Το να ικανοποιείς μια άδικη ηδονή; Το να αδιαφορείς βλέποντας κάποιον να πίνει δηλητηριώδες φάρμακο; Πλην όμως, ούτε αυτό δεν θα μπορέσεις να το πεις. Διότι το ότι αυτό δεν προέρχεται από φιλανθρωπία, αλλά από πνευματικό ύπνο, νωθρότητα και ραθυμία, φαίνεται από τούτο: πώς, ενώ αφήνεις ανενόχλητο αυτόν που αδικεί, κακολογείς τον αδελφό που δεν έχει διαπράξει καμία αδικία; Πώς επιβουλεύεσαι αυτόν που δεν έχει αδικήσει σε τίποτα, ούτε έχει σφάλει;

Παρατήρησε την κακία που εκτείνεται μέχρι το έπακρο και από τις δύο πλευρές. Αφενός, εκείνον που μεθά από την επιθυμία δεν τον εμποδίζεις από τη μέθη του ώστε να σωφρονιστεί, και αφετέρου τιμωρείς εκείνον που δεν έχει αδικήσει σε τίποτα. Διότι, καθήμενος, καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου, και έθετες σκάνδαλο εναντίον του υιού της μητέρας σου.

Θ΄. Δες πώς με την επεξήγηση εντείνει την κατηγορία. Αυτόν που προήλθε από τις ίδιες ωδίνες με εσένα, λέγει, αυτόν που μοιράστηκε την ίδια μήτρα, αυτόν που συμμετείχε στο ίδιο σπίτι, στο ίδιο τραπέζι και στην ίδια τροφή, αυτόν που βλάστησε από την ίδια ρίζα, αυτόν που έχει την ίδια αρχή γέννησης, αυτόν που μεγάλωσε μαζί σου από την πρώτη ηλικία, αυτόν κακολογείς; Και όχι μόνο τον κακολογείς, αλλά και θέτεις σε εφαρμογή την επιβουλή εναντίον του; Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει η φράση: «Έθετες σκάνδαλο». Εάν όμως δεν πρέπει να κακολογείς αυτόν που συμμετείχε στις ίδιες φυσικές ωδίνες, πολύ περισσότερο δεν πρέπει αυτόν που συμμετείχε στις πνευματικές. Μην αφήνεις λοιπόν ούτε να πέσει εκείνος που πρόκειται να αμαρτήσει, ούτε να διαβάλλεις και να λοιδωρείς εκείνον που δεν έχει αδικήσει σε τίποτα. Διότι το ένα είναι γνώρισμα φθόνου και το άλλο αναλγησίας· διότι το να μη συγκρατείς εκείνον που πρόκειται να πέσει είναι δείγμα αναλγησίας, ενώ δείγμα φθόνου είναι το να κατακρημνίζεις αυτόν που στέκεται όρθιος.

Και πρόσεξε πώς δεν υπονοεί απλώς τον κατήγορο, αλλά εκείνον που επιτελεί αυτό το έργο με δόλο και επιμέλεια. Διότι λέει: «Καθισμένος κακολογούσες τον αδελφό σου». Και ο μεν Κάιν, επειδή σκότωσε τον αδελφό του, έναν μόνο άνθρωπο απομάκρυνε από την παρούσα ζωή· αυτοί όμως, μέσω των κακών που λένε, καταβάλλουν αναρίθμητους, και πρώτα από όλους τους ίδιους τους εαυτούς τους. Διότι δεν βλάπτουν μόνο τον κατηγορούμενο, αλλά και άλλους· μάλλον δε, βλάπτουν μόνο εκείνους που αποδέχονται τις κατηγορίες. Επειδή εκείνος που κακολογείται ψευδώς, όχι μόνο δεν αδικείται, αλλά λαμβάνει και μέγιστο μισθό. Διότι δεν είναι εκείνος που υφίσταται το κακό, αλλά εκείνος που το πράττει, αυτός που είναι άξιος τιμωρίας· έτσι ακριβώς άξιος τιμωρίας είναι και εκείνος που κακολογεί, και όχι εκείνος που κακολογείται, αρκεί βέβαια ο τελευταίος να μην έχει δώσει εύλογες αφορμές για την κακολογία. Ας μην επιδιώκουμε λοιπόν αυτό, δηλαδή το να μην κακολογούμαστε (διότι αυτό είναι αδύνατον· άλλωστε υπάρχει και η απόφαση του Χριστού που λέει: «Αλίμονό σας, όταν όλοι οι άνθρωποι πουν καλά λόγια για εσάς»), αλλά το να μη δίνουμε εμείς αφορμές.

Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και έβαζες τη μερίδα σου μαζί με τους μοιχούς. Το στόμα σου πλήθυνε την αδικία, και η γλώσσα σου έπλεκε δολιότητες. Καθισμένος κακολογούσες τον αδελφό σου, και εναντίον του γιου της μητέρας σου έθετες σκάνδαλο. Επομένως, είναι φανερό ότι δεν απέρριψε εδώ απλώς τις θυσίες, αλλά επειδή μοίχευαν, επειδή έκλεβαν, επειδή επιβουλεύονταν τους αδελφούς τους.

Ότι είναι μεγάλος ο κίνδυνος για όσους περιφρονούν την παρθενία. Έπρεπε λοιπόν, όπως είπα, ακόμη και αν ήταν ακίνδυνη μια τέτοια κατηγορία, να απέχουμε από αυτήν τουλάχιστον εξαιτίας όσων έχουν ήδη ειπωθεί. Τώρα όμως, στο ζήτημα αυτό υφίσταται μεγάλος κίνδυνος· διότι δεν θα τιμωρηθεί μόνο εκείνος που κάθεται και καταλαλεί εναντίον του αδελφού του και θέτει σκάνδαλο εναντίον του υιού της μητέρας του, αλλά και εκείνος που επιχειρεί να διαβάλει πράγματα τα οποία ο Θεός θεωρεί καλά. Άκουσε λοιπόν τι λέει έτερος προφήτης, ομιλώντας ακριβώς περί αυτού: «Ουαί εις εκείνον που λέει το πονηρό καλό και το καλό πονηρό, που θέτει το φως ως σκότος και το σκότος ως φως, που θέτει το γλυκό ως πικρό και το πικρό ως γλυκό». Διότι τι υπάρχει πιο γλυκό από την παρθενία, τι πιο ωραίο, τι πιο φωτεινό;

ΤΙΤΛΟΣ Βʹ. —Περί καταλαλιάς· και ότι η καταλαλιά είναι ψευδής λόγος που λέγεται εναντίον κάποιου. Η Μαριάμ και ο Ααρών μίλησαν εναντίον του Μωυσή εξαιτίας της Αιθιοπίσσας γυναίκας την οποία είχε πάρει ο Μωυσής, επειδή ακριβώς είχε πάρει Αιθιόπισσα γυναίκα. Και είπαν: «Μήπως ο Κύριος μίλησε μόνο στον Μωυσή; Δεν μίλησε και σε εμάς ο Κύριος;» Και είπε ο Κύριος προς αυτούς: «Ακούστε τον λόγο μου, και οι δύο. Εάν υπάρξει ανάμεσά σας προφήτης του Κυρίου, σε αυτόν θα γίνω γνωστός μέσα από όραμα, και θα του μιλήσω στον ύπνο του. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με τον δούλο μου τον Μωυσή· αυτός είναι πιστός σε όλον τον οίκο μου. Στόμα με στόμα θα του μιλήσω, φανερά και όχι με αινίγματα, και αυτός είδε τη δόξα του Κυρίου. Γιατί, λοιπόν, δεν φοβηθήκατε να μιλήσετε εναντίον του δούλου μου, του Μωυσή;» Και οργίστηκε σφόδρα ο Κύριος· και ιδού, η Μαριάμ έγινε λεπρή, λευκή σαν το χιόνι. «Ας γίνουν άλαλα τα δόλια χείλη», και τα λοιπά. «Κάθεσαι και μιλάς εναντίον του αδελφού σου», και τα λοιπά. «Καταλάλησαν εναντίον του Θεού και είπαν», και τα λοιπά. «Αυτόν που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του», και τα λοιπά. «Αυτός που λαλεί άδικα δεν θα σταθεί ορθός ενώπιόν μου», και τα λοιπά. «Μην αγαπάς να καταλαλείς, για να μην εξολοθρευτείς», και τα λοιπά. «Φυλαχτείτε από τον ανώφελο γογγυσμό, και συγκρατήστε τη γλώσσα σας από την καταλαλιά· διότι ο κρυφός λόγος δεν πηγαίνει χαμένος.» «Μην καταλαλείτε ο ένας τον άλλον, αδελφοί. Εκείνος που καταλαλεί τον αδελφό του ή κρίνει τον αδελφό του, καταλαλεί τον νόμο και κρίνει τον νόμο. Εάν δε κρίνεις τον νόμο, δεν είσαι πλέον τηρητής του νόμου, αλλά κριτής.»

ΤΙΤΛΟΣ Ι΄. — Περί σκανδάλων· και ότι πρέπει να αποφεύγουμε τα σκάνδαλα. «Το στόμα σου πλήθυνε την κακία. Καθήμενος.» «Φύλαξέ με από την παγίδα που μου έστησαν.» «Αλίμονο στον κόσμο από τα σκάνδαλα. Διότι είναι αναπόφευκτο να έλθουν τα σκάνδαλα. Αλίμονο όμως στον άνθρωπο εκείνο, μέσω του οποίου έρχεται το σκάνδαλο. Εάν δε το χέρι σου ή το πόδι σου σε σκανδαλίζει, αφαίρεσέ το και πέταξέ το μακριά σου. Καλύτερο είναι για σένα να εισέλθεις στη ζωή κουτσός ή ακρωτηριασμένος, παρά έχοντας δύο χέρια ή δύο πόδια να ριχτείς στο αιώνιο πυρ. Και εάν το μάτι σου σε σκανδαλίζει, βγάλε το και πέταξέ το μακριά σου.»

Το στόμα σου επλεόνασε σε κακία, και η γλώσσα σου περιέπλεκε δολιότητες. Καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου, και εναντίον του γιου της μητέρας σου έθετες σκάνδαλο. Αυτά έπραξες, και εγώ σιώπησα· υπέθεσες, μέσα στην ανομία σου, ότι θα είμαι όμοιός σου. Θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου. Συνετιστείτε λοιπόν ως προς αυτά όσοι λησμονείτε τον Θεό, μήπως σας αρπάξει και δεν υπάρχει κανείς να σας λυτρώσει. Η θυσία της αινέσεως θα με δοξάσει, και εκεί είναι η οδός, στην οποία θα του δείξω το σωτήριό μου. Ούτε λοιπόν δέχεται θυσίες από εσάς, ούτε έδωσε εξαρχής την εντολή να τις προσφέρετε επειδή έχει ανάγκη, αλλά εξαιτίας των αμαρτιών σας. Διότι και τον ναό στην Ιερουσαλήμ, ο οποίος φέρει το όνομά του, τον αναγνώρισε ως οίκο ή αυλή του όχι επειδή είναι ενδεής, αλλά ώστε, προσηλωμένοι σε αυτόν, να μην ειδωλολατρείτε. Και ότι έτσι είναι αυτό, το λέει ο Ησαΐας: Ποιον οίκο οικοδομήσατε για εμένα; λέει ο Κύριος. Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου, και η γη το υποπόδιο των ποδιών μου.

Τι σημαίνει αυτό που αναφέρεται στον ψαλμό: «καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου, και εναντίον του υιού της μητέρας σου έθετες σκάνδαλο»; Εκείνος που κακολογεί την πράξη του ομοπίστου του και, σαν να κάθεται προσηλωμένος, επιδίδεται στη λοιδορία του, αυτός ευλόγως λέγεται ότι καταλαλεί εναντίον του αδελφού του. Εκείνος δε που, παρασυρόμενος από φθόνο, διαβάλλει τον υιό της σοφίας ο οποίος κοσμείται από αυτήν, και σκανδαλίζει τους πάντες, αυτός είναι που θέτει σκάνδαλο στον υιό της μητέρας.

Διότι τέτοια θυσία εξέλεξα εγώ, και όχι δυσώδεις κνίσες που μολύνουν τον αέρα. Και αυτή μεν η θεσμοθεσία απευθύνεται προς τους πιο ευσεβείς από τους ανθρώπους. Όσον αφορά τους αμαρτωλούς όμως, συνοψίζοντάς τους σαν σε ένα πρόσωπο, λέει ότι: «Στον αμαρτωλό είπε ο Θεός: γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και παίρνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου», ως δήθεν δάσκαλος; «Εσύ όμως», πράττοντας τα αντίθετα, «μίσησες τη διδασκαλία και έριξες τους λόγους μου πίσω σου. Και αν έβλεπες κλέφτη, εσύ τον βοηθούσες» αντί να τον εμποδίσεις, «και με τον μοιχό έβαζες τη μερίδα σου», συναινούντας ώστε να μολύνει και αυτός ξένη συζυγική κλίνη. «Το στόμα σου πλεόνασε σε κακία, και η γλώσσα σου έπλεκε δολιότητες. Καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου και εναντίον του γιου της μητέρας σου μηχανευόσουν σκάνδαλο». Ενώ εσύ έπραττες αυτά και εγώ μακροθυμούσα, «υπέθεσες παράνομα ότι θα είμαι όμοιός σου». Αλλά δεν είναι έτσι· μάλλον «θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου» τις αμαρτίες σου, για να με γνωρίσεις ως ανόμοιό σου, επειδή μισώ την αμαρτία. «Συνετιστείτε», δηλαδή, κατανοήστε «λοιπόν αυτά όσοι ξεχνάτε τον Θεό» και αμαρτάνετε αμετανόητα, και αφού τα κατανοήσετε μετανοήστε, «μήπως τυχόν σας αρπάξει» ξαφνικά ο θάνατος «και δεν θα υπάρχει κανείς να σας γλιτώσει. Θυσία αινέσεως θα με δοξάσει», δηλαδή, η καθαρή προσευχή με ευαρεστεί, «μέσω της οποίας θα δείξω τη σωτηρία μου» σε εκείνον που προσφέρει τέτοια θυσία.

Και αυτό δεν θα το παρουσιάσουμε απλώς με δικά μας λόγια, αλλά, με τη βοήθεια του Θεού, θα παραστήσουμε το νόημα του ρητού μέσα από τις διατάξεις της Αγίας Γραφής. Διότι, όταν κάποιοι κάθονται και φέρνουν στη μέση τα σφάλματα των άλλων και αρχίζουν να εξερευνούν τα αμαρτήματά τους, εγώ θα έλεγα ότι αυτά είναι λόγια μομφής και λοιδορίας, ή μάλλον καταλαλιάς, όπως το «καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου» και ότι «αυτόν που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του» και τα εξής. Δεν θα το ονόμαζα όμως αυτό κρίση, εκτός εάν τα λόγια αυτού που καταλαλεί εισαγάγουν τον διαβληθέντα σε κρίση, δηλαδή σε δικαστήριο εξουσιαστών. Τότε πράγματι τον κατέκρινε παραδίδοντας τον αδελφό σε δικαστήριο, και πρόκειται και ο ίδιος, είτε πρόσκαιρα είτε και αιώνια, να λάβει την ανάλογη ανταπόδοση και να κριθεί. «Τότε», λέει, «όταν είδε ο Ιούδας ότι καταδικάστηκε» («τότε», πότε; τότε αφότου παρέδωσε τον Χριστό σε χέρια ανόμων) «όταν είδε ότι καταδικάστηκε, μεταμελήθηκε και είπε: Αμάρτησα παραδίδοντας αθώο αίμα». Και αν εκείνος, λέγοντας το «αμάρτησα», δεν ωφελήθηκε καθόλου και, πετώντας τα τριάκοντα αργύρια, έφυγε και από την πολλή του απελπισία απαγχονίστηκε, τι δεν θα πάθουν όσοι προδίδουν πολλούς σε βασανιστήρια και νομίζουν ότι δεν έχουν πράξει απολύτως κανένα κακό; Διότι «με όποιο κρίμα κρίνετε, θα κριθείτε».

Αλλά δεν αντιλαμβάνονται ότι, διδάσκοντας τους πάντες να υποθέτουν τα ίδια προ παντός για αυτούς τους ίδιους· διότι αν κανείς δεν είναι απαθής, κανείς δεν είναι αγαθός, είναι φανερό ότι ούτε εσύ που τα λες αυτά είσαι· διότι από τον πονηρό θησαυρό της καρδιάς του βγάζει κανείς τα πονηρά, γι' αυτό και όσοι είναι εμπαθείς υποθέτουν ότι όλοι είναι εμπαθείς. Διότι δεν γνωρίζουν ότι «το πνεύμα πνέει όπου θέλει», αλλά ούτε καν γνωρίζουν αν υπάρχει Πνεύμα, και γι' αυτό ούτε ότι υπάρχει Θεός γνωρίζουν. Διότι, σαν να μην υπάρχει Εκείνος που είπε: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε», ούτε Εκείνος που πρόκειται να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, κάθονται έτσι χωρίς φειδώ και με αυθάδεια, καταλαλώντας και κρίνοντας τους αδελφούς τους, αγνοώντας, όπως είναι φυσικό, οι τέτοιοι ότι αποκλείονται ακόμη και από την ανάγνωση των θείων Γραφών, διότι λέει ο Θεός μέσω του Δαβίδ: «Γιατί εσύ παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου;» και παραθέτοντας την αιτία πρόσθεσε: «Καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου». Αν όμως ένας τέτοιος αποκλείεται από την ανάγνωση των θείων Γραφών, πώς θα αξιωθεί καθόλου την είσοδο στον ναό του Κυρίου ή τη συνύπαρξη με τους πιστούς; Και αυτός που είναι τέτοιος και υπερηφανεύεται τολμηρά και προβάλλει τον εαυτό του ως δάσκαλο άλλων, ανεβαίνοντας αυθάδικα στον αποστολικό θρόνο -διότι αυτό ακριβώς είναι το αξίωμα των αποστόλων, η διδασκαλία μέσω του Αγίου Πνεύματος- ποιας τιμωρίας και κολάσεως δεν θα ήταν άξιος;

Όταν ο μεν Θεός προστάζει και διακηρύσσει ρητά: «Μετανοείτε, γιατί πλησίασε η βασιλεία των ουρανών», και πάλι «Αγωνιστείτε να εισέλθετε από τη στενή πύλη»· εκείνος όμως που τα ακούει αυτά, όχι μόνο δεν επιλέγει να μετανοήσει και να βιάσει τον εαυτό του για να εισέλθει από τη στενή πύλη, αλλά και περνώντας όλες του τις ημέρες μέσα σε μετεωρισμό και χαλάρωση της ψυχής, ή και προσθέτοντας στα δικά του κακά κάθε ώρα και άλλα κακά, και επιζητώντας την άνεση του σώματος και την περιποίησή του πέρα από την απαραίτητη ανάγκη —πράγμα που αποτελεί γνώρισμα μάλλον της πλατιάς και ευρύχωρης οδού, και όχι της στενής και τεθλιμμένης που οδηγεί στην αιώνια ζωή—, αυτός λοιπόν και ο κάθε τέτοιος άνθρωπος ρίχνει τους λόγους του Θεού πίσω του και κάνει τα δικά του θελήματα, ή μάλλον τα θελήματα του διαβόλου. Διότι λέγει: Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και με μοιχό έβαζες τη μερίδα σου· καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου, και έβαζες σκάνδαλο εναντίον του γιου της μητέρας σου· υπέθεσες άνομα ότι θα είμαι όμοιός σου. Θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου· κατανοήστε τα λοιπόν αυτά, εσείς που ξεχνάτε τον Θεό.