Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 49:7

Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω. Εισάγοντας μια νέα νομοθεσία, για να μην εκλάβει κανείς τον λόγο ως ανθρώπινο ή προερχόμενο από κάποια αγγελική δύναμη, προτάσσει το: «Ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ». Το δε νόημα είναι το εξής: Μη νομίζεις ότι είμαι κάποιος άλλος, επειδή νομοθετώ διαφορετικά σήμερα, αλλά είμαι ο ίδιος εκείνος που νομοθέτησε τα περί των θυσιών στον Μωυσή.

Αν όμως οπωσδήποτε επιδιώκεις να τα προσφέρεις αυτά σαν να είναι πολύτιμα και αναγκαία, άκουσε με παρρησία ότι τίποτε από αυτά δεν πρόκειται να δεχθώ από εσένα. Διότι όλα μου είναι περιττά· επειδή και τα ζώα που βόσκουν στους αγρούς, τα βόδια και τα κτήνη, και τα πουλιά του ουρανού, και η ομορφιά του αγρού, όλα είναι δικά μου, και δεν έχω ανάγκη από τίποτε. Και αν ποτέ προέκυπτε σε εμένα η ανάγκη για τροφή, δεν είμαι τόσο ενδεής, ώστε να ζητήσω τέτοια πράγματα από εσένα· διότι δική μου είναι η οικουμένη. Ποιες ευάρεστες θυσίες, λοιπόν, θα μου προσφέρεις; Την αίνεση, τον ύμνο, τη θεολογία. Και όταν τα εκπληρώσεις αυτά, τότε, έχοντας πλέον εκπληρώσει τον θείο νόμο, θα λάβεις ως ανταπόδοση το να εισακούεσαι όταν με επικαλείσαι. Και δείχνοντας σε ποιον λαό απευθύνεται, πρόσθεσε: «Ισραήλ, και διαμαρτύρομαι σε εσένα». Έπειτα, αποδεικνύει τη δική του κυριαρχία: «Ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ», αυτός που σε ελευθέρωσε από την αιγυπτιακή δουλεία, αυτός που σου χάρισε τη θάλασσα ως δρόμο, αυτός που σε έθρεψε στην έρημο, αυτός που σου έδωσε εκείνον τον νόμο. Για να μη με θεωρήσεις, δηλαδή, άλλον νομοθέτη, βλέποντας τη διαφορά των νόμων. [Ο Θεός, ο Θεός σου. Δηλαδή, αυτός που έδειξε στο γένος σας μεγάλα θαύματα από την αρχή μέχρι τώρα.] Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου. Δεν σε κατηγορώ, λέει, για αμέλεια ως προς τις θυσίες· διότι αυτές τις προσφέρεις συνεχώς· αλλά παραγγέλλω να μην περιορίζεις τη δικαιοσύνη σε αυτές.

Διότι, άνθρωπε, μην νομίσεις, λέει, ότι ευφραίνομαι με τις αιματηρές θυσίες, ούτε να θεωρήσεις μια πόλη ασεβή και άνομη αν δεν προσφέρει μόσχους για ολοκαύτωμα. Ούτε εξάλλου θα έσωζα διόλου μια πόλη που κινδυνεύει, έστω κι αν έχει επιλέξει να θυσιάζει βόδια, και αν ακόμη αιματοκυλίζει το θυσιαστήριο με σφαγές προβάτων και αν επιλέγει να προσφέρει αγέλες κριαριών, αλλά μάλλον θα αρκέσει για τη σωτηρία της το να επικαλεστεί το όνομα του Θεού. Διότι είναι απολύτως δική μου εκείνη που τιμά τη δική μου εξουσία, και πράττει και επιλέγει να φρονεί αμέσως όσα είναι αρεστά σε εμένα. Τότε θα σώσω εκείνους που με φοβούνται. Επομένως, όταν ονομαζόμαστε λαός του Θεού, τότε και τον σεβόμαστε (φοβούμαστε), και από αυτόν σωζόμαστε, και η δύναμη της πνευματικής λατρείας εύλογα με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να νοηθεί. Κάτι τέτοιο είπε ο Θεός των όλων και μέσω της φωνής του Δαβίδ: «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω· Ισραήλ, και θα σου δώσω μαρτυρία· ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ. Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου, και τα ολοκαυτώματά σου είναι ενώπιόν μου διαπαντός». Έπειτα, αφού πρόσθεσε σε αυτά ότι δεν πρόκειται να φάει κρέατα ταύρων, ούτε να πιει αίμα τράγων, λέει πάλι: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου· και επικαλέσου με σε ημέρα της θλίψεώς σου, και θα σε ελευθερώσω, και θα με δοξάσεις». <Άκουσε φυλή, και τι θα κοσμήσει την πόλη;>

Καταδίκασε τον Σατανά ως πλεονέκτη και μαζί του τους μοχθηρούς δαίμονες· και δικαίωσε τους επιγείους ως αδικημένους. Εδώ ο Δαβίδ αναγνωρίζει σαφώς τον Χριστό ως κριτή· και δεν απέκρυψε ότι έλαβε όλη την κρίση από τον Πατέρα, λέγοντας ότι ο Θεός είναι κριτής. Κρίνοντας κατ' αυτόν τον τρόπο δοξολογήθηκε από τα άγια πνεύματα που βρίσκονται επάνω στους ουρανούς, ως Θεός κριτής όσιος, ο οποίος χρησιμοποιεί σε κάθε περίσταση απόλυτα αδέκαστη ορθότητα. Διάψαλμα. <Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω· Ισραήλ, και θα σου διαμαρτυρηθώ· ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ.> (I f. 278 b.) Φανερά σε αυτά έχει εισαχθεί το πρόσωπο του Θεού, το οποίο μεταβάλλει τους τύπους του νόμου σε αλήθεια. Διότι ο πάνσοφος Παύλος λέει ότι η εντολή που δόθηκε μέσω του Μωυσή τέθηκε σε ισχύ μέχρι τον καιρό της διορθώσεως. Και ο καιρός της διορθώσεως δεν ήταν άλλος από εκείνον κατά τον οποίο ο Χριστός έλαμψε στους επιγείους λέγοντας με απόλυτη ενάργεια: «Εγώ είμαι η αλήθεια». Ανωφελή είναι λοιπόν όσα βρίσκονται στους τύπους, εφόσον η αλήθεια είναι παρούσα· διότι οι σκιές κυοφορούν αυτήν, και θα μπορούσε κανείς να διακρίνει τη μορφή του κατά Χριστόν μυστηρίου μέσα στα γράμματα του νόμου, εάν βέβαια είναι πνευματικός.

Επομένως, επειδή ο Σωτήρας επρόκειτο να εμφανιστεί σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη ως εισηγητής της μυσταγωγίας που είναι ανώτερη από τον νόμο, αναγκαστικά μέσω της λύρας του Ψαλμωδού εγγυάται εκ των προτέρων και βεβαιώνει τους απογόνους του Ισραήλ λέγοντας: «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω· Ισραήλ, και θα σου δώσω τη μαρτυρία μου.» Και για να μην υποθέσει κανείς ότι ο Ψαλμωδός λέει αυτά τα λόγια από τη δική του καρδιά, και όχι από το στόμα του Κυρίου, πρόσθεσε: «Ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ.» Ποιος, λοιπόν; Ο αγαθός, αυτός που απάλλαξε τον Ισραήλ από το σιδερένιο καμίνι της πλεονεξίας των Αιγυπτίων, αυτός που δώρισε τον δρόμο μέσα από τη θάλασσα, αυτός που τον έθρεψε στην έρημο, αυτός που σου έδωσε εκείνον τον νόμο. Μην νομίσεις, δηλαδή, ότι είμαι άλλος νομοθέτης, βλέποντας τη διαφορά των νόμων. <Εάν πεινάσω, δεν θα το πω σε σένα.> (B f. 194 b, I f. 281 b, L f. 132.) Πρέπει δε να εκληφθεί σύμφωνα με τον συνήθη τρόπο ομιλίας το: «Εάν πεινάσω, δεν θα το πω σε σένα». Διότι αυτό που είναι ανέφικτο τίθεται υποθετικά ως εφικτό, για να ελέγξει τους ανόητους. Όπως, άλλωστε, λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Θεός αιώνιος, ο Θεός που κατασκεύασε τα άκρα της γης, ούτε θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει, και η φρόνησή του είναι ανεξερεύνητη.» <Στον αμαρτωλό είπε ο Θεός, κ.τ.λ.> (B f. 195.) Είναι, βέβαια, προφανές ότι ο Θεός δεν απευθύνει αυτά τα λόγια στους λάτρεις των ειδώλων, ούτε σε αυτούς που δεν έχουν ακόμη πλουτίσει με το θείο φως, αλλά σε αυτούς που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ.

Διάψαλμα: μετάθεση της προφητείας. «Άκουσον»: Ο λόγος απευθύνεται προς τον λαό των Ιουδαίων· διότι ως αγαθός Θεός, συγκαταβαίνοντας, διαλέγεται με τον λαό. «Ισραήλ»: Ο Θεός μαρτυρεί προς τον Ισραήλ όπως άνθρωπος προς άνθρωπο, για να δείξει ότι ο Θεός είναι αναίτιος των κακών. «Ο Θεός»: Τουτέστιν, εγώ είμαι ο Θεός σου, και πώς, αφού με εγκατέλειψες, προσκολλήθηκες στα είδωλα (στράφηκες στα είδωλα); «Ουκ επί ταις θυσίαις»: Τουτέστιν, δεν προσέφερες σε εμένα τις θυσίες; Γιατί (πώς) τώρα τις προσφέρεις στα είδωλα; «Τα δε ολοκαυτώματα»: Δεν έθετες ενώπιόν μου τα ολοκαυτώματά σου; Πώς λοιπόν τα παραχώρησες στους δαίμονες; «Ου δέξομαι»: Τουτέστιν, αποστρέφομαι τις θυσίες σου. «Ουδέ εκ των»: Διότι έπαυσα πλέον τις δι' αίματος θυσίες· επειδή δεν ευαρεστούμαι σε αυτές. «Ότι εμά εστιν»: Αναφέρει μεν τα θηρία, υπονοεί όμως τα έθνη, τα οποία έσωσε ο Θεός (τους έσωσε ο Χριστός) από την κυριαρχία των ειδώλων. «Κτήνη»: Διότι πλανήθηκαν σαν κτήνη στα όρη της αμαρτίας, τα οποία ανήγειραν οι δαίμονες· και σαν βόδια έσερναν τον ζυγό της πλάνης. Αυτά (αυτούς) όμως τα (τους) λύτρωσα ως ανήκοντα (ανήκοντες) σε εμένα. «Έγνωκα πάντα»: Εκείνους που έχουν ουράνιο και υψηλό βίο. «Και ωραιότης»: Εννοεί τον παράδεισο, από τον οποίο τίποτα δεν είναι ωραιότερο επάνω στη γη. «Εάν πεινάσω»: Διότι ούτε έχει ανάγκη τον άνθρωπο ο Θεός· ούτε βέβαια πεινά ή διψά, όπως οι γηγενείς (ο γηγενής). «Εμή γαρ εστιν»: Διότι ο Θεός (ο Κύριος) κατέχει τα πάντα στο χέρι του.

δʹ. Και σε όλα τα άλλα θα δεις τους προφήτες, των οποίων τα βιβλία μάταια μέχρι σήμερα ξετυλίγεις και περιεργάζεσαι, να διακηρύσσουν σαφώς τα πάντα σχετικά με αυτό το θέμα. Αλλά οι αγώνες εναντίον τους και έχουν ειπωθεί πολλές φορές από εμάς, και θα ειπωθούν ξανά· προς το παρόν όμως ας παραμείνουμε στα προκείμενα. «Και θα αναγγείλουν οι ουρανοί τη δικαιοσύνη του, διότι ο Θεός είναι κριτής». Εδώ μου φαίνεται ότι με τη λέξη δικαιοσύνη εννοεί την πολλή του πρόνοια, τη φιλανθρωπία του προς εκείνους τους ίδιους, την πολυειδή και πολύτροπη οικονομία του προς όλους τους ανθρώπους, αυτήν που φανερώνεται διά της κτίσεως, διά του νόμου, διά της χάριτος, διά των ορατών, διά των αοράτων, διά των προφητών, διά των αγγέλων, διά των αποστόλων, διά των τιμωριών, διά των ευεργεσιών, διά των απειλών, διά των υποσχέσεων, διά της χρονικής τάξεως. «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω· Ισραήλ, και θα σου διαμαρτυρηθώ». Δες πάλι την επιείκεια και την πραότητα από το ίδιο κιόλας το προοίμιο. Διότι, όπως ακριβώς αν ένας άνθρωπος έλεγε σε κάποιον άλλον που θορυβεί και προκαλεί ταραχή: «Εάν ακούσεις, θα μιλήσω· εάν προσέξεις, θα πω»· έτσι και ο Δεσπότης προς τους δούλους του λέει: «Εάν με ακούσεις, θα σου μιλήσω». Διότι πράγματι ήταν ράθυμοι και αδιάφοροι, και ούτε για λίγο δεν πρόσεχαν με ησυχία ώστε να ακούσουν την ανάγνωση των νόμων.

Και δηλώνοντας αυτό, κάποιος προφήτης που διέμενε στην Περσία, έλεγε: «Θα είμαι σε αυτούς σαν φωνή γλυκόφωνου ψαλτηρίου»· και συνεχώς έλεγαν στους προφήτες να μην προφητεύουν, ή μάλλον και τους απωθούσαν και έδειχναν να ενοχλούνται. Και κάποιος βασιλιάς φαίνεται να απειλεί με αυτό έναν προφήτη και να τον προστάζει, ώστε να μην οχλαγωγεί. «Ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ». Δεν τίθεται τυχαία η επανάληψη αυτή, αλλά, επειδή μιλούσε σε ανθρώπους αναίσθητους, πωρωμένους και κωφούς, κάνει λόγο για την κυριαρχία του, δίνοντας από εδώ μιαν άριστη αρχή για την αφήγηση που ακολουθεί, και αποδεικνύοντας ότι του οφείλουν την ελευθερία τους, και θα ήταν δίκαιο να εξοφλήσουν το χρέος τους ως δούλοι προς τον Δεσπότη, ως δημιουργήματα προς τον Δημιουργό, ως άνθρωποι που έχουν ευεργετηθεί τα μέγιστα και έχουν τιμηθεί με τόσο μεγάλη τιμή. «Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου· και τα ολοκαυτώματά σου είναι διαρκώς ενώπιόν μου». Διότι έτσι τους κατηγορούν και οι υπόλοιποι προφήτες, επειδή, παραβλέποντας το μεγαλύτερο μέρος της αρετής, σε αυτά στήριζαν τις ελπίδες της σωτηρίας τους. Και τούτο διότι επρόκειτο να το προβάλουν αυτό ως απολογία, λέγοντας ότι: «Προσφέρουμε θυσίες, προσφέρουμε ολοκαυτώματα». Αλλά δεν παρουσιάστηκα για να σας δικάσω εξαιτίας αυτών, λέγει, ούτε για να σας εγκαλέσω για αυτά, επειδή τάχα παραμελήθηκαν. Ο δε Ησαΐας τους επιτιμά ακόμη πιο έντονα λέγοντας: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; Είμαι πλήρης».

«Ολοκαύτωμα κριών, και λίπος αρνιών, και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;» Αν και έχουν ειπωθεί πολλά περί των θυσιών, ωστόσο τα νομοθετεί, όχι επειδή ο Ίδιος τα επιθυμούσε εξαρχής, αλλά συγκαταβαίνοντας στη δική τους αδυναμία. Και ο Ιερεμίας επίσης λέει: «Γιατί μου φέρνεις λιβάνι από τη Σαβά και κιννάμωμο από μακρινή γη;» Και σχεδόν όλοι οι προφήτες υποστηρίζουν ότι αυτό δεν αποτελεί κάτι το σπουδαίο. Γι' αυτό και ο ίδιος, αρχίζοντας, έτσι είπε: «Ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ», δηλώνοντας με αυτό, ότι ένας τέτοιος τρόπος λατρείας είναι ανάξιός Του.

Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει· φωτιά θα καίει ενώπιόν του, και ολόγυρά του θα υπάρχει σφοδρή καταιγίδα. Θα προσκαλέσει τον ουρανό άνω και τη γη, για να κρίνει τον λαό του. Συγκεντρώστε σε αυτόν τους οσίους του, αυτούς που συνάπτουν τη διαθήκη του με θυσίες. Και οι ουρανοί θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του, διότι ο Θεός είναι κριτής. Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω, Ισραήλ, και θα δώσω μαρτυρία ενώπιόν σου· ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ. Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου· τα ολοκαυτώματά σου είναι ενώπιόν μου πάντοτε. Δεν θα δεχτώ από τον οίκο σου μοσχάρια ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους, διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του αγρού, τα κτήνη στα όρη και τα βόδια· γνωρίζω όλα τα πετεινά του ουρανού, και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Εάν πεινάσω, δεν θα το πω σε εσένα· διότι δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της. Μήπως θα φάω κρέας ταύρων, ή θα πιω αίμα τράγων; Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου· και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις. Προς τον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου; Εσύ όμως μίσησες την παιδεία και πέταξες τους λόγους μου πίσω σου. Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και με μοιχό έβαζες τη μερίδα σου.

Όταν δε «συγκεντρώσετε τους οσίους του, αυτούς που συνάπτουν τη» νέα «διαθήκη του με θυσίες» και ιερές τελετές, τότε και οι λογικοί «ουρανοί», οι απόστολοι, «θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του», ότι αυτός που σαρκώθηκε «είναι Θεός και κριτής», ο οποίος δεν θα απαξιώσει να πει σε όσους έχουν πεποίθηση σε αυτόν: «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω», ο νέος «Ισραήλ, και θα σου δώσω μαρτυρία· εγώ είμαι ο Θεός, ο Θεός σου», ο οποίος έγινα και άνθρωπος για σένα. «Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου», ούτε τον νέο ούτε τον παλαιό Ισραήλ, «διότι τα ολοκαυτώματά σου είναι πάντοτε ενώπιόν μου», τα οποία όμως δεν ευαρεστούμαι. Αλλά επειδή ευαρεστούμαι την αρετή, «δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους, διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία, τα κτήνη και τα βόδια· τα πτηνά του ουρανού και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Και αν πεινάσω, δεν θα το πω σε σένα· διότι δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της». Ακόμη και αν δέχτηκα κατ' οικονομίαν τις θυσίες προς εμένα, το έκανα επειδή ευδόκησα να σας ελκύσω κοντά μου και να μην θυσιάζετε τα δικά μου στα είδωλα ούτε να τους προσφέρετε το σέβας. Τώρα πλέον, αφού σας έκανα γνωστά αυτά, σας λέω: «Μήπως θα φάω κρέατα ταύρων και θα πιω αίμα τράγων;» Ουδαμώς. Αλλά «αφού μου προσφέρεις θυσία αινέσεως, απόδωσέ μου τις οφειλόμενες ευχές σου και επικαλέσου με στην ημέρα της θλίψης σου και θα σε ελευθερώσω και θα με δοξάσεις».