Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 49:9

Είπε κάπου και αλλού πάλι ο ίδιος προφήτης Ιερεμίας: «Γιατί μου φέρνετε λιβάνι από τη Σαβά και κιννάμωμο από μακρινή γη; Τα ολοκαυτώματά σας δεν είναι δεκτά και οι θυσίες σας δεν με ευχαρίστησαν.» Αλλά βέβαια, και μέσω της φωνής του ψαλμωδού: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους.» Και παντού καθιστά απορριπτέα τη λατρεία που συνίσταται σε σκιές, απομακρύνοντάς τους από τους τύπους και οδηγώντας τους τρόπον τινά προς τη δικαίωση εν Χριστώ, και διδάσκοντας να οικειοποιούνται την ευαγγελική πολιτεία, μέσω της οποίας και μόνο μπορεί να καταστεί δυνατό το να είναι κανείς ευάρεστος στον Θεό, και να προσφέρει την αληθινά άμωμη και ειλικρινή λατρεία, δηλαδή προφανώς την πνευματική. Διότι «Πνεύμα είναι ο Θεός», λέει, «και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια.» <Εγώ είμαι, εγώ είμαι αυτός που εξαλείφει τις ανομίες σου και δεν θα τις θυμηθώ πλέον. Εσύ όμως θυμήσου, και ας κριθούμε. Πες εσύ πρώτος τις ανομίες σου, για να δικαιωθείς.> Παρατήρησε λοιπόν πάλι πώς ο Θεός δεν απένειμε στη δύναμη της νομικής λατρείας τη δυνατότητα να απαλλάσσει κάποιους από την ακαθαρσία που υπάρχει μέσα τους. Διότι είναι αδύνατον αίμα ταύρων και τράγων να αφαιρεί αμαρτίες, και σε αυτά είναι ανώφελη η σκιά του νόμου.

Διότι, όπως ακριβώς όταν απομάκρυνε τον Ισραήλ από τις θυσίες του νόμου, έλεγε αναγκαίως: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους· διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του αγρού, τα κτήνη στα όρη, και τα βόδια»· έτσι και εδώ, απορρίπτοντας τον υλικό κόσμο, και ζητώντας μάλλον τον νοητό, λέει: «δικό μου είναι το ασήμι και δικό μου το χρυσάφι», δηλαδή: «Απέχω και είμαι πλήρης και δεν έχω ανάγκη από κανένα τέτοιο πράγμα· ας προσέλθει μάλλον αυτός που έχει ορθή πίστη, αυτός που διαπρέπει με τα καυχήματα της αρετής, αυτός που είναι στολισμένος με την αγάπη προς εμένα, ο καθαρός στην καρδιά, ο πτωχός στο πνεύμα, ο φιλεύσπλαχνος και αγαθός». Διότι, συγκεντρωμένοι κατ' αυτόν τον τρόπο στον δικό μου ναό, δηλαδή στην Εκκλησία, θα την αναδείξουν ένδοξη και περίβλεπτη. <Διότι μεγάλη θα είναι η δόξα αυτού του οίκου, η έσχατη ανώτερη από την πρώτη, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και σε αυτόν τον τόπο θα δώσω ειρήνη, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και ειρήνη ψυχής ως απόκτημα σε καθέναν που εργάζεται για να ανοικοδομήσει αυτόν τον ναό.> Διότι πραγματικά, κατά τον καιρό της παρουσίας του Σωτήρος μας, ο θείος ναός αναδείχθηκε ασυγκρίτως πιο ένδοξος, και τόσο ανώτερος και υπερέχων από τον παλαιό, όσο θα θεωρούσε κανείς ότι διαφέρει η εν Χριστώ και ευαγγελική λατρεία από την κατά τον νόμο λατρεία, και η αλήθεια από εκείνα που ήταν σκιές.

Είναι πιθανό ότι, ακολουθώντας τα αρχαία έθιμα, ο Ψαλμωδός αναφέρει εδώ τα μουσικά όργανα. Διότι ήταν συνήθεια στους Ιουδαίους να κτυπούν κάποτε τη λύρα, να χρησιμοποιούν κύμβαλα και νάβλες και κάποια άλλα παρόμοια όργανα, και να ψάλλουν ύμνους στον ναό τους. (B φ. 97) Παρατήρησε ότι δεν προστάζει στους αγίους, δηλαδή στους ευθείς, να θυσιάζουν βόδια, ούτε βέβαια να χρησιμοποιούν καπνούς και λιβάνι· αλλά μάλλον να ψάλλουν ύμνους και να προσφέρουν αναίμακτες θυσίες, πράγμα που αποτελεί σύμβολο της εν Χριστώ πολιτείας. Αφού απέρριψε τις θυσίες δι' αιμάτων, λέγοντας προς τον Ισραήλ: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους», προτρέπει σε ωδές και μέλη λέγοντας: «Θυσίασε στον Θεό θυσία αινέσεως.» <Ψάλατε στον Κύριο άσμα καινό, ψάλατε σε αυτόν ωραία με αλαλαγμό.> (A φ. 176 β) Θα μπορούσε κανείς να δει και από αυτό ότι το Πνεύμα, μέσω του Ψαλμωδού, δεν απευθύνεται τώρα σε όσους τελούν τη λατρεία σύμφωνα με τον Νόμο, αλλά στους εραστές της εν Χριστώ πολιτείας και σε όσους έχουν πλουτίσει από Αυτόν με τη δικαίωση μέσω της πίστεως. Αυτοί θα ήταν εκείνοι για τους οποίους μιλούσε στην αρχή του προηγούμενου ψαλμού: «Μακάριοι είναι εκείνοι των οποίων συγχωρήθηκαν οι ανομίες.» Διότι σε ποιους συγχώρησε τις αμαρτίες, παρά σε όσους αναμορφώθηκαν σε καινότητα ζωής μέσω του αγιασμού εν Πνεύματι, οι οποίοι και ξέπλυναν κάθε μολυσμό μέσω του αγίου βαπτίσματος;

ΨΑΛΜΟΣ Ν'. [Ακούγοντας ο Δαβίδ το προφητικό Πνεύμα που εξήγγειλε μέσω του προαναφερθέντος ψαλμού για την κρίση του Θεού, και καθώς έλεγε προς τον αμαρτωλό: «Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και με τους μοιχούς έβαζες τη μερίδα σου», συντετριμμένος από την ανάμνηση της κλεψίγαμης μοιχείας, προλαβαίνει την κρίση του Θεού, συντάσσοντας τον προκείμενο ψαλμό σαν μια στήλη κατηγορίας εναντίον του εαυτού του. Διότι φοβήθηκε ακούγοντας: «Ο Θεός θα έλθει φανερά, και φωτιά θα καίει ενώπιόν του, και γύρω του θα υπάρχει σφοδρή καταιγίδα.» Γι' αυτό κατέφυγε στο έλεος του Θεού. Και πάλι ακούγοντας: «Το στόμα σου πλήθυνε την κακία, και η γλώσσα σου έπλεκε δολιότητα· καθισμένος καταλαλούσες τον αδελφό σου, και εναντίον του γιου της μητέρας σου έθετες σκάνδαλο», έφερε στον νου του τη σκευωρία κατά του Ουρία, για την οποία έγραψε ώστε να θανατωθεί στον πόλεμο. Και λέει: «Διότι την ανομία μου εγώ τη γνωρίζω.» Και πάλι: «Λύτρωσέ με από τα αίματα, ω Θεέ.» Και πάλι ακούγοντας, «Θα σε ελέγξω και θα τις παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου,» λέει: «Απόστρεψε το πρόσωπό σου από τις αμαρτίες μου.» Και όταν πάλι άκουσε: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους», ως προς αυτό πρόσθεσε: «Διότι, αν ήθελες θυσία, θα την έδινα.» Τα σχετικά με τον Ουρία και τον έλεγχο του Νάθαν, είναι γραμμένα στο Δεύτερο Βιβλίο των Βασιλειών.]

Ο δε δίκαιος Άβελ, δηλαδή ο Χριστός, προσέφερε ως δώρα στον Θεό τα πρωτότοκα των λογικών ποιμνίων, δηλαδή εκείνους που έχουν τρυφερή καρδιά, και είναι νήπια ως προς την κακία, και εκλεκτούς στις αρετές, και οι οποίοι, όντας εικόνα Του, φέρουν τη δόξα του πρωτοτόκου. Διότι «εκκλησία πρωτοτόκων απογεγραμμένων στους ουρανούς» ονομάζεται από τον θεσπέσιο Παύλο το πλήθος εκείνων που έχουν κληθεί μέσω της πίστεως σε αγιασμό. Αυτού του αγίου πλήθους λοιπόν και του ποιμνίου των πρωτοτόκων έχει γίνει ιερουργός ο Χριστός. Διότι μέσω Αυτού «έχουμε αποκτήσει την προσαγωγή εν Πνεύματι προς τον Θεό και Πατέρα». Και έχουμε γίνει θυσία καλή και ευπρόσδεκτη, περισσότερο από νέο μοσχάρι που βγάζει κέρατα και οπλές. Διότι η προσαγωγή που γίνεται με αίματα είναι ταπεινή και περισσότερο γήινη, και δεν έχει ευωδία ενώπιον του Θεού. Αντίθετα, η εν Πνεύματι και μέσω του Χριστού λατρεία είναι πάρα πολύ ευάρεστη στον Πατέρα. Γι' αυτό άλλωστε, σε όσους από τον Ισραήλ προσέφεραν τα προϊόντα της γης, ο Θεός φώναζε: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους. Διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του αγρού, τα κτήνη στα βουνά και τα βόδια. Γνωρίζω όλα τα πετεινά του ουρανού, και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Εάν πεινάσω, δεν πρόκειται να το πω σε σένα. Διότι δική μου είναι η οικουμένη, και όλο το πλήρωμά της».

Και εξάλλου, αυτά θα ήταν αντίθετα προς όσα ειπώθηκαν προηγουμένως στον 49ο ψαλμό, όπου αναφερόταν εκ προσώπου του Θεού: «Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου» και: «Δεν θα πάρω από τον οίκο σου μόσχους, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους· διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του δάσους, τα κτήνη στα όρη και τα βόδια», και στη συνέχεια: «Μήπως θα φάω κρέατα ταύρων, ή θα πιω αίμα κριών;». Διότι, πώς θα μπορούσαν να συμφωνούν με εκείνα όσα λέγονται εδώ περί ολοκαυτωμάτων, κριών, βοών και τράγων;

Το δε χωρίο «άρχοντες των λαών συγκεντρώθηκαν μαζί με τον Θεό του Αβραάμ» δηλώνει ακόμη σαφέστερα ότι οι προερχόμενοι από τα έθνη «άρχοντες» της Εκκλησίας του Χριστού έχουν μετατεθεί στον κλήρο των παλαιών θεοφιλών προφητών του Θεού, οι οποίοι, αφού ενδυναμώθηκαν από τη δύναμη του Σωτήρα μας, «εξυψώθηκαν πάρα πολύ», χωρίς να μπορεί κανένας άνθρωπος να τους καταβάλει και να τους ταπεινώσει, εξαιτίας της δεξιάς του Θεού που τους ανυψώνει και τους δυναμώνει. Και αυτά θα τύχουν εκτενέστερης ανάλυσης όταν υπάρξει άνεση χρόνου. 〈Από τον Ψαλμό μθʹ〉. «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση. Από τη Σιών προέρχεται η μεγαλοπρέπεια της ωραιότητάς Του. Ο Θεός, ο Θεός μας, θα έλθει φανερά και δεν θα παραμείνει σιωπηλός». Και μετά από άλλα: «Άκουσε», λέγει, «λαέ μου, και θα σου μιλήσω, Ισραήλ, και θα σου διαμαρτυρηθώ· εγώ είμαι ο Θεός, ο Θεός σου. Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου, διότι τα ολοκαυτώματά σου είναι διαρκώς ενώπιόν μου. Δεν θα δεχτώ μοσχάρια από τον οίκο σου, ούτε τράγους από τα ποίμνιά σου. Διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του δάσους, τα κτήνη στα βουνά και τα βόδια· γνωρίζω όλα τα πετεινά του ουρανού, και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Εάν πεινάσω, δεν πρόκειται να σου το πω· διότι δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της. Μήπως θα φάω κρέατα ταύρων; Ή μήπως θα πιώ αίμα τράγων; Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου· και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως.»

Όταν, λοιπόν, ακούμε ότι το μύρο της νύμφης αξιώνεται μεγαλύτερης αποδοχής από όλα τα αρώματα, μέσα από αυτόν τον λόγο μαθαίνουμε ότι το μυστήριο της αλήθειας, το οποίο επιτελείται μέσω της ευαγγελικής διδασκαλίας, είναι το μόνο ευώδες για τον Θεό, έχοντας προκριθεί έναντι όλων των αρωμάτων του Νόμου, εφόσον δεν καλύπτεται πλέον από κάποιον τύπο και σκιά, αλλά αναδίδει ευωδία με τη φανέρωση της αλήθειας. Διότι, εάν ο Κύριος οσμίστηκε κάτι από τα προγενέστερα αρώματα ως οσμή ευωδίας, το καθένα από αυτά αξιώθηκε της αποδοχής σύμφωνα με το πνευματικό νόημα που διαφαινόταν στα τελούμενα, και όχι σύμφωνα με την επιφανειακή και υλική μορφή των όσων γίνονταν. Και αυτό καθίσταται φανερό από τη μεγαλειώδη φωνή του προφήτη, ο οποίος λέει: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους· διότι δεν πρόκειται να φάω κρέατα ταύρων ούτε αίμα τράγων να πιω». Καίτοι κατά το παρελθόν οι ζωοθυσίες τελούνταν επανειλημμένα. Αλλά, έστω κι αν γίνονταν αυτές, άλλο είναι εκείνο που νομοθετείται για σένα αινιγματικά μέσω αυτών, δηλαδή η αναγκαιότητα να σφαγιάζονται τα πάθη που βρίσκονται μέσα σου. «Διότι θυσία στον Θεό», λέει, «είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουδενώσει». Έτσι προσφέρεται η θυσία της αινέσεώς μας, η οποία δοξάζει Εκείνον που οσμίζεται μια τέτοια οσμή.

«Τις νεομηνίες σας, και τα Σάββατά σας, και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι· τη νηστεία, και την αργία, και τις γιορτές σας, τις μισεί η ψυχή μου.» Και πάλι, «Λουστείτε, και γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας.» Ο Δαβίδ, «Δεν θα φάω κρέας ταύρων, ούτε θα πιω αίμα τράγων.» Και πάλι, «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους.» Και πάλι, «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως.» Ο Αμώς, «Μίσησα, απέρριψα τις γιορτές σας, (και δεν θα οσφρανθώ θυσίες στις πανηγύρεις σας· διότι και αν μου προσφέρετε ολοκαυτώματα και τις θυσίες σας,) δεν θα τα προσδεχθώ, και δεν θα ρίξω το βλέμμα μου στις σωτήριες επιφάνειές σας. Απομάκρυνε από εμένα τον ήχο των ωδών σου, και δεν θα ακούσω ψαλμωδία οργάνων.» Ο Μαλαχίας, «Δεν έχω καμία ευαρέσκεια σε εσάς, λέει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ, και δεν θα προσδεχθώ θυσία από τα χέρια σας, διότι από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση το όνομά μου έχει δοξαστεί ανάμεσα στα έθνη, και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου, και θυσία καθαρή· διότι είναι μεγάλο το όνομά μου ανάμεσα στα έθνη, λέει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ.»

Διάψαλμα: μετάθεση της προφητείας. «Άκουσον»: Ο λόγος απευθύνεται προς τον λαό των Ιουδαίων· διότι ως αγαθός Θεός, συγκαταβαίνοντας, διαλέγεται με τον λαό. «Ισραήλ»: Ο Θεός μαρτυρεί προς τον Ισραήλ όπως άνθρωπος προς άνθρωπο, για να δείξει ότι ο Θεός είναι αναίτιος των κακών. «Ο Θεός»: Τουτέστιν, εγώ είμαι ο Θεός σου, και πώς, αφού με εγκατέλειψες, προσκολλήθηκες στα είδωλα (στράφηκες στα είδωλα); «Ουκ επί ταις θυσίαις»: Τουτέστιν, δεν προσέφερες σε εμένα τις θυσίες; Γιατί (πώς) τώρα τις προσφέρεις στα είδωλα; «Τα δε ολοκαυτώματα»: Δεν έθετες ενώπιόν μου τα ολοκαυτώματά σου; Πώς λοιπόν τα παραχώρησες στους δαίμονες; «Ου δέξομαι»: Τουτέστιν, αποστρέφομαι τις θυσίες σου. «Ουδέ εκ των»: Διότι έπαυσα πλέον τις δι' αίματος θυσίες· επειδή δεν ευαρεστούμαι σε αυτές. «Ότι εμά εστιν»: Αναφέρει μεν τα θηρία, υπονοεί όμως τα έθνη, τα οποία έσωσε ο Θεός (τους έσωσε ο Χριστός) από την κυριαρχία των ειδώλων. «Κτήνη»: Διότι πλανήθηκαν σαν κτήνη στα όρη της αμαρτίας, τα οποία ανήγειραν οι δαίμονες· και σαν βόδια έσερναν τον ζυγό της πλάνης. Αυτά (αυτούς) όμως τα (τους) λύτρωσα ως ανήκοντα (ανήκοντες) σε εμένα. «Έγνωκα πάντα»: Εκείνους που έχουν ουράνιο και υψηλό βίο. «Και ωραιότης»: Εννοεί τον παράδεισο, από τον οποίο τίποτα δεν είναι ωραιότερο επάνω στη γη. «Εάν πεινάσω»: Διότι ούτε έχει ανάγκη τον άνθρωπο ο Θεός· ούτε βέβαια πεινά ή διψά, όπως οι γηγενείς (ο γηγενής). «Εμή γαρ εστιν»: Διότι ο Θεός (ο Κύριος) κατέχει τα πάντα στο χέρι του.

Διότι μνημονεύει θυσίες και προσφορές και την υπόλοιπη νομική λατρεία, της οποίας ούτε ίχνος δεν υπήρχε στους Σοδομίτες. «Στον νόμο του Θεού μας», λέγει αναφερόμενος στον έλεγχο. «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας;», λέγει ο Κύριος. «Έχω χορτάσει από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ». Ολόκληρος ο τεσσαρακοστός ένατος ψαλμός μοιάζει με αυτό το χωρίο, καθώς συνυφαίνεται μεν με διαφορετικές λέξεις, αλλά με τα ίδια νοήματα. Διότι με το χωρίο του ψαλμού: «Θα προσκαλέσει τον ουρανό άνω και την γη, για να κρίνει τον λαό του», είναι ισοδύναμο το: «Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε»· και τα υπόλοιπα είναι παρόμοια. Διότι, όπως ακριβώς ο Δαβίδ λέγει: «Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου, διότι τα ολοκαυτώματά σου βρίσκονται ενώπιόν μου διαπαντός»· έτσι και ο Ησαΐας λέγει: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος». Και πάλι ο μεν Δαβίδ λέγει: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους»· ενώ ο Ησαΐας: «Ολοκαυτώματα κριαριών και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ».

Ανάφερε τον φθόνο των Ιουδαίων: Με μίσησαν αναιτίως. Ανάφερε και το δικαστήριό του: Γιατί φρύαξαν τα έθνη, και οι λαοί μελέτησαν μάταια πράγματα; Παρατάχθηκαν οι βασιλιάδες της γης, και οι άρχοντες συγκεντρώθηκαν όλοι μαζί ενάντια στον Κύριο και ενάντια στον Χριστό του. Ανάφερε και τον σταυρό του: Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου· καταμέτρησαν όλα τα οστά μου. Ανάφερε και το φαγητό και το ποτό του: Έδωσαν για τροφή μου χολή, και στη δίψα μου με πότισαν ξύδι. Ανάφερε και την απόρριψη των Ιουδαίων: Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους. Ανάφερε και την κλήση των εθνών: Όλα τα έθνη, χτυπήστε τα χέρια, αλαλάξτε στον Θεό με φωνή αγαλλίασης· διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, μεγάλος βασιλιάς σε όλη τη γη. Ανάφερε και τις λοιδορίες εκ μέρους των Ιουδαίων: Ήλπισε στον Κύριο, ας τον λυτρώσει, ας τον σώσει, εφόσον τον θέλει. Ανάφερε και τον τάφο του: Με έθεσαν σε λάκκο κατώτατο. Ανάφερε και την ανάστασή του: Διότι δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη, ούτε θα επιτρέψεις στον όσιό σου να γνωρίσει τη φθορά.

Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κυριάρχησε ανάμεσα στους εχθρούς σου». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κανείς δεν θα δώσει στον Θεό εξιλαστήριο αντάλλαγμα για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα για τη λύτρωση της ψυχής του»· και πάλι λέγω: «Μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό»· και πάλι: «Κάθε ανομία θα κλείσει το στόμα της». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Θα διηγηθώ τις ευεργεσίες σου σε εμένα και θα πω: «Ελάτε, ακούστε, όλοι εσείς που φοβάστε τον Θεό, και θα σας διηγηθώ όσα έπραξε για την ψυχή μου. Θα διδάξω στους ανόμους τις οδούς σου, και οι ασεβείς θα επιστρέψουν σε σένα». Και τα ιουδαϊκά έθιμα πού είναι; Δεν μου θυσιάζεις πρόβατα ούτε μόσχους; Δεν τα ζητάς αυτά. «Διότι θυσία και προσφορά δεν θέλησες· ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ζήτησας». Εσύ είπες: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε τράγους από τα κοπάδια σου. Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως».

Παρακαλεί, λοιπόν, ο προφήτης, μέσω της άφεσης να ανακτήσει την προηγούμενη παρρησία, και να κινήσει τη γλώσσα σε υμνωδία. «Διότι, εάν ήθελες θυσία, θα την είχα προσφέρει· ολοκαυτώματα δεν θα ευαρεστηθείς». Συμφωνούν αυτά και με όσα έχουν λεχθεί στον προηγούμενο ψαλμό. Διότι ακούσαμε εκεί τον Θεό να λέει: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους». Γι' αυτό ακριβώς, έχοντας ακούσει τη θεία φωνή, ευλόγως είπε: «Διότι, εάν ήθελες θυσία, θα την είχα προσφέρει», και τα εξής. [Διότι Εσύ, λέει, είπες ότι δεν σου είναι ευάρεστες οι θυσίες των άλογων ζώων, για τον λόγο αυτό θα σου προσφέρω τη θυσία που σου είναι αρεστή.] Εφόσον, λοιπόν, δεν θέλω αυτά, τι μου δίνεις; Έχω και άλλη θυσία, την οποία ευαρεστήθηκες: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». [Θυσία, λέει, αρεστή και ευχάριστη σε Εσένα τον Θεό μας, είναι η ταπεινότητα του φρονήματος. Γι' αυτό, αφού ταπείνωσα σφόδρα την καρδιά μου, και οιονεί την συνέτριψα πάρα πολύ, θα προσκομίσω τη θυσία που σου είναι αρεστή.] Θα σου προσφέρω ως θυσία την ταπεινοφροσύνη· μόνο συγχώρησέ μου το αμάρτημα, δώσε μου το Πνεύμα το Άγιο.

Πες και τα μυστήριά του: Ετοίμασας μπροστά μου τράπεζα απέναντι σε εκείνους που με θλίβουν. Πες και για το ποτήριό του: Το ποτήριό σου με μεθάει σαν να είναι το άριστο. Πες και για την απόρριψη των Ιουδαίων: Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους. Λέγε και τις λοιδορίες από τους Ιουδαίους: Ήλπισε στον Κύριο, ας τον γλιτώσει, ας τον σώσει, αφού τον θέλει. Πες και για τη σωτηρία των εθνών: Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου. Πες και για τον τάφο του: Διότι δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη, ούτε θα επιτρέψεις στον όσιό σου να δει τη φθορά. Πες και για την ανάληψή του στους ουρανούς: Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με φωνή σάλπιγγας. Πες και για την εκλογή των αποστόλων: Αντί για τους πατέρες σου γεννήθηκαν σε εσένα υιοί. Πες και για τον χορό των παρθένων: Θα οδηγηθούν στον βασιλιά παρθένες οπίσω του. Πες και για την κλήση της Εκκλησίας: Στάθηκε η βασίλισσα στα δεξιά σου, ντυμένη με ολόχρυσο ένδυμα και ποικιλόχρωμα στολισμένη. Πες και για την καθέδρα στα δεξιά του Θεού: Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου. Ω Δαβίδ, ενώ εξήγγειλες όλη την προφητεία, γιατί αναφωνείς: Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και πνεύμα ευθύ ανανέωσε στα έγκατά μου;

Αλλά ο δικός μας Θεός δεν είναι έτσι. Διότι εκείνοι, διψώντας για ανθρώπινα αίματα και θέλοντας σιγά-σιγά να τους οδηγήσουν σε αυτές τις μιαιφονίες, τα ζητούσαν αυτά συνεχώς· Αυτός όμως, θέλοντας να τους απομακρύνει σιγά-σιγά ακόμη και από τη σφαγή των άλογων ζώων, χρησιμοποίησε αυτήν τη συγκατάβαση και επέτρεψε τις θυσίες, προκειμένου να καταργήσει τις θυσίες: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους. Διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του δάσους, τα κτήνη στα βουνά και τα βόδια. Γνωρίζω όλα τα πετεινά του ουρανού, και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου».

Και πάλι: «Συγκεντρώστε τα ολοκαυτώματά σας μαζί με τις θυσίες σας και φάτε το κρέας». Και ένας άλλος από τους προφήτες έλεγε τα εξής: «Απομάκρυνε από εμένα τον ήχο των ωδών σου, και την ψαλμωδία των οργάνων σου δεν θα την ακούσω». Και πάλι κάπου αλλού, όταν οι Ιουδαίοι έλεγαν: «Άραγε θα ευαρεστηθεί ο Κύριος με ολοκαυτώματα; Μήπως να προσφέρω τα πρωτότοκά μου για την ασέβειά μου, τον καρπό της κοιλιάς μου για την αμαρτία της ψυχής μου;», ο προφήτης τούς επέπληττε λέγοντας: «Σου έχει αναγγελθεί, άνθρωπε, τι είναι καλό και τι ζητά ο Κύριος ο Θεός από εσένα, παρά μόνο να αγαπάς το έλεος, να πράττεις το δίκαιο και τη δικαιοσύνη, και να είσαι έτοιμος να πορεύεσαι ακολουθώντας τον Κύριο τον Θεό σου». Και ο Δαβίδ έλεγε τα εξής: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους». Για ποιον λόγο, λοιπόν, ενώ μπορούσε να αναφέρει τόσες μαρτυρίες μέσα από τις οποίες ο Θεός φαίνεται να απορρίπτει εκείνες τις θυσίες, τις νουμηνίες, τα σάββατα και τις εορτές, εκείνος τις άφησε όλες κατά μέρος και μνημόνευσε μόνο τούτη; Όχι απλώς ούτε στην τύχη, αλλά αμέσως θα εξηγήσουμε την αιτία. Πολλοί από τους απίστους, αλλά και από τους ίδιους τους Ιουδαίους, όταν αντιδικούν μαζί μας, υποστηρίζουν ότι η παλαιά πολιτεία έχει καταργηθεί όχι εξαιτίας της ατέλειάς της, ούτε επειδή εισήχθη η δική μας ανώτερη πολιτεία, αλλά εξαιτίας της πονηρίας εκείνων που προσέφεραν τότε τις θυσίες.

Ο Ησαΐας, λοιπόν, λέει: Εάν απλώσετε τα χέρια σας, θα αποστρέψω τα μάτια μου από εσάς· και εάν πληθύνετε την προσευχή σας, δεν θα σας εισακούσω. Έπειτα, προσθέτοντας την αιτία, συνεχίζει λέγοντας: Διότι τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα. Αυτό όμως δεν αποτελεί κατηγορία κατά των θυσιών, αλλά καταδίκη της πονηρίας εκείνων που τις προσφέρουν, και για αυτόν τον λόγο δεν δεχόταν τις θυσίες, επειδή τις προσέφεραν με μιαρά χέρια. Πάλι ο Δαβίδ, αφού είπε ότι, Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους, συνέχισε λέγοντας: Προς δε τον αμαρτωλό είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου, και αναλαμβάνεις τη διαθήκη μου με το στόμα σου; Εσύ όμως μίσησες τη νουθεσία, και απέρριψες τους λόγους μου πίσω σου.

Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει· φωτιά θα καίει ενώπιόν του, και ολόγυρά του θα υπάρχει σφοδρή καταιγίδα. Θα προσκαλέσει τον ουρανό άνω και τη γη, για να κρίνει τον λαό του. Συγκεντρώστε σε αυτόν τους οσίους του, αυτούς που συνάπτουν τη διαθήκη του με θυσίες. Και οι ουρανοί θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του, διότι ο Θεός είναι κριτής. Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω, Ισραήλ, και θα δώσω μαρτυρία ενώπιόν σου· ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ. Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου· τα ολοκαυτώματά σου είναι ενώπιόν μου πάντοτε. Δεν θα δεχτώ από τον οίκο σου μοσχάρια ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους, διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του αγρού, τα κτήνη στα όρη και τα βόδια· γνωρίζω όλα τα πετεινά του ουρανού, και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Εάν πεινάσω, δεν θα το πω σε εσένα· διότι δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της. Μήπως θα φάω κρέας ταύρων, ή θα πιω αίμα τράγων; Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου· και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις. Προς τον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου; Εσύ όμως μίσησες την παιδεία και πέταξες τους λόγους μου πίσω σου. Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και με μοιχό έβαζες τη μερίδα σου.

Όταν δε «συγκεντρώσετε τους οσίους του, αυτούς που συνάπτουν τη» νέα «διαθήκη του με θυσίες» και ιερές τελετές, τότε και οι λογικοί «ουρανοί», οι απόστολοι, «θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του», ότι αυτός που σαρκώθηκε «είναι Θεός και κριτής», ο οποίος δεν θα απαξιώσει να πει σε όσους έχουν πεποίθηση σε αυτόν: «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω», ο νέος «Ισραήλ, και θα σου δώσω μαρτυρία· εγώ είμαι ο Θεός, ο Θεός σου», ο οποίος έγινα και άνθρωπος για σένα. «Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου», ούτε τον νέο ούτε τον παλαιό Ισραήλ, «διότι τα ολοκαυτώματά σου είναι πάντοτε ενώπιόν μου», τα οποία όμως δεν ευαρεστούμαι. Αλλά επειδή ευαρεστούμαι την αρετή, «δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους, διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία, τα κτήνη και τα βόδια· τα πτηνά του ουρανού και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Και αν πεινάσω, δεν θα το πω σε σένα· διότι δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της». Ακόμη και αν δέχτηκα κατ' οικονομίαν τις θυσίες προς εμένα, το έκανα επειδή ευδόκησα να σας ελκύσω κοντά μου και να μην θυσιάζετε τα δικά μου στα είδωλα ούτε να τους προσφέρετε το σέβας. Τώρα πλέον, αφού σας έκανα γνωστά αυτά, σας λέω: «Μήπως θα φάω κρέατα ταύρων και θα πιω αίμα τράγων;» Ουδαμώς. Αλλά «αφού μου προσφέρεις θυσία αινέσεως, απόδωσέ μου τις οφειλόμενες ευχές σου και επικαλέσου με στην ημέρα της θλίψης σου και θα σε ελευθερώσω και θα με δοξάσεις».

Βλέπετε πώς τα παλαιά απορρίπτονται και τα νέα προδιαγράφονται για εμάς; Διότι θυσία και προσφορά δεν θέλησας, ψάλλει ο μέγας Δαβίδ. Και: Δεν θα δεχτώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους. Και: Τις νουμηνίες σας και τις γιορτές σας μισεί η ψυχή μου, ανακράζει ο θείος Ησαΐας. Μέσα από αυτά, μας υποδηλώνει να αποφεύγουμε τις αιματηρές θυσίες, καθώς και τις άκαιρες τηρήσεις και παραδόσεις των μηνών και των καιρών. Είναι φανερό, λοιπόν, και από αυτό, ότι ο Θεός των όλων εισήγαγε την καθαρή και ειλικρινή θυσία, τη λατρεία εν πνεύματι και αληθεία, με την οποία βεβαίως χαίρεται και ευφραίνεται. Αυτήν όλη η υπό τον ήλιο κτίση γνωρίζει να την προσφέρει ως οικεία και προσφιλέστατη σε Αυτόν, αναπέμποντάς την κάθε φορά ως οσμή ευωδίας. Πού λοιπόν θα βρει εδώ τόπο η λατρεία των ειδώλων, και όχι μάλλον η παντελής αθέτηση και εξαφάνισή της; Τι λέτε; Πείθεστε σε αυτούς τους ιερούς λόγους; Διότι επαρκούν και αυτά για να σας δυσωπήσουν και να μαλακώσουν την απιστία και τη σκληροκαρδία σας. Ή μήπως θέλετε να καλέσουμε και άλλους θεηγόρους για την επιβεβαίωση αυτών των λόγων;

Αυτές ακριβώς προλαβαίνοντας ο ψαλμωδός εν Πνεύματι περιέγραψε, λέγοντας: Θυσία και προσφορά δεν θέλησες· ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας δεν ζήτησες. Και ακόμη: Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους.

Άραγε, λοιπόν, το θυσιασμένο, ή μάλλον το ήδη αφιερωμένο, για να το πούμε έτσι, αυτό είχε ενωθεί με εκείνον προς τον οποίο είχε θυσιαστεί; Και πώς δεν είναι παράλογο να το λέει ή και να το σκέφτεται κανείς αυτό για τον Θεό, είτε μόνο για τον Πατέρα, είτε και για τον Υιό; Διότι, όσον αφορά τους δαίμονες, και μάλιστα τους υλικούς, εύλογα θα μπορούσε να λεχθεί αυτό. Επειδή αυτοί χαίρονται με τις κνίσες από τις θυσίες, λέει ο μέγας Βασίλειος, καθόσον και η ουσία τους τρέφεται από τους ατμούς που αναδίδονται από εκεί, και άλλοι δαίμονες έχουν οικειότητα με άλλες θυσίες, με τις οποίες και ευφραίνονται περισσότερο. Αλλά για τον Θεό, τον απολύτως άυλο και ασώματο, τον αναυξή, τον ανενδεή, τον άτρεπτο, τον ακήρατο, τον πλήρη, ή μάλλον τον υπερπλήρη, εφόσον λέγεται ότι ο ίδιος τα πάντα πληροί (πώς είναι δυνατόν); Διότι λέει: «Μήπως εγώ δεν γεμίζω τον ουρανό και τη γη, λέει ο Κύριος;». Και προς εκείνους που συνάπτουν τη διαθήκη του με θυσίες: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους. Εάν πεινάσω, δεν θα σου το πω»· και, «Μήπως θα φάω κρέατα ταύρων, ή θα πιω αίμα τράγων;». Και μέσω του Ησαΐα: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; Είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριαριών, και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ»· και πάλι ο Ησαΐας αποφαίνεται σχετικά με αυτόν: