Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 50:2

Εις το τέλος· Ψαλμός ωδής του Δαβίδ, 50ός. Όταν ήλθε προς αυτόν ο προφήτης Νάθαν, αφού εκείνος είχε συνευρεθεί με τη Βηρσαβεέ. Υπόθεση. Ψάλλει αυτόν τον ψαλμό, ο οποίος περιέχει την εξομολόγηση δύο εγκλημάτων, της δολοφονίας του Ουρία και της μοιχείας με τη Βηρσαβεέ. [Υποδεικνύει επίσης σε όλους τους ανθρώπους τη μετάνοια ως οδό σωτηρίας, σαν ένα είδος τέχνης για τη διαρκή νίκη κατά του εχθρού. Διότι όποιος την εξασκεί πάντοτε και την κατορθώνει, γίνεται παντοτινός νικητής εναντίον εκείνου που διαρκώς παλεύει εναντίον του. Εισάγει δε και την απολύτρωση μέσω του βαπτίσματος, λέγοντας: «Θα με ραντίσεις». Επιπλέον, διδάσκει ότι του έχει διαφυλαχθεί το χάρισμα της προφητείας. Διότι δεν το ζητά ως στερημένος από αυτό, αλλά ικετεύει να μην του αφαιρεθεί, λέγοντας: «Μην αφαιρέσεις».] Εισάγει επίσης την προφητεία για την καθολική λύτρωση από τα αμαρτήματα που πρόκειται να πραγματοποιηθεί μέσω του αγίου βαπτίσματος, καθώς και τη διδασκαλία της εν Πνεύματι λατρείας.

Ο α΄ και ο β΄ είναι ανεπίγραφοι· ο δε τρίτος, «Όταν διέφευγε από το πρόσωπο του Αβεσαλώμ του υιού του»· ο ρμβ΄, «Όταν ο υιός του τον καταδίωκε»· ο ε΄, «Υπέρ της κληρονομούσης»· ο ς΄ και ο ια΄, «Υπέρ της ογδόης»· ο ζ΄, «Υπέρ των λόγων του Χουσί, υιού του Ιεμενή»· οι η΄, π΄ και πγ΄, «Υπέρ των ληνών»· ο θ΄, «Υπέρ των κρυφίων του υιού»· ο με΄, «Υπέρ των κρυφίων»· ο ιε΄, «Εις στηλογραφίαν»· οι ις΄ και πε΄, «Προσευχή»· ο ιζ΄, «Όταν τον έσωσε ο Κύριος από το χέρι όλων των εχθρών του»· ο κα΄, «Υπέρ της εωθινής αντιλήψεως»· ο κγ΄, «Της μιας Σαββάτων»· ο κς΄, «Πριν από το χρίσμα»· ο κη΄, «Εξοδίου σκηνής»· ο κθ΄, «Του εγκαινισμού του οίκου»· ο λ΄, «Εκστάσεως»· ο λα΄, «Συνέσεως»· ο λγ΄, «Όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ»· ο λε΄, «Στον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ»· ο λζ΄, «Εις ανάμνηση περί του Σαββάτου»· ο μδ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού»· ο ξη΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· ο οθ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, μαρτύριο υπέρ του Ασσυρίου»· ο ν΄, «Όταν ήλθε προς αυτόν ο Ναθάν ο προφήτης, αφού είχε εισέλθει στη Βερσαβεέ»· ο να΄, «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμελέχ»· ο νβ΄, «Υπέρ Μαελέθ»· ο νγ΄, «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: Δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς;».

Εις το τέλος, ψαλμός του Δαυίδ Ν΄. Όταν ήλθε προς αυτόν ο προφήτης Νάθαν, αφού είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ. Ελέησέ με, Θεέ, κατά το μέγα έλεός σου. Και επειδή πρόκειται για μεγάλο τραύμα της ψυχής, ομολογεί ότι έχει ανάγκη από μεγάλο έλεος.

Μετά δε τον θάνατο του Σαούλ, πρώτα ψάλλει τον νθ', όταν ο Ιωάβ έπληξε την κοιλάδα των Αλών και καθυπέταξε δώδεκα χιλιάδες Μωαβίτες. Τον δε ν', μετά από αυτά, όταν ήλθε σε αυτόν ο προφήτης Νάθαν, αφού είχε εισέλθει προς τη Βηθσαβεέ. Έπειτα συντάσσει τον τρίτο, όταν διέφευγε από το πρόσωπο του γιου του, Αβεσσαλώμ· και μετά από αυτά τον ζ' σχετικά με τα λόγια του Χουσί, γιου του Ιεμινεί. Ποιος λοιπόν δεν θα αναζητούσε την αιτία όλων αυτών; Διότι δεν ευσταθεί λογικά το να έχουν διαταχθεί με αυτόν τον τρόπο χωρίς κάποιες αναγκαίες αιτίες. Κάποιος άλλος βέβαια θα θεωρήσει ότι οι ίδιοι οι αριθμοί κατέχουν κάποια δύναμη· γι' αυτό και το νόημα των περιεχόμενων λόγων έχει προσαρμοστεί καταλλήλως σε κάθε αριθμό· όπως, για παράδειγμα, ο αριθμός ν' περιέχει τον λόγο περί αφέσεως αμαρτημάτων εξαιτίας της πεντηκονταετηρίδας που αναφέρεται στον Νόμο, την οποία οι Εβραίοι ονόμαζαν Ιωβηλαίο, κατά το οποίο παρέχονταν αφέσεις και συγχωρήσεις στους χρεοφειλέτες, ελευθερία στους δούλους, και είχε νομοθετηθεί να πράττονται και άλλα παρόμοια. Για τον λόγο αυτόν, προσάρμοσε την εξομολόγηση του παραπτώματος για τη συγχώρηση και την άφεση των αμαρτιών στον ν' ψαλμό. Έτσι λοιπόν θα μπορούσε να πει κανείς ότι και σε κάθε ψαλμό τα οικεία νοήματα έχουν προσαρμοστεί, για κάποιους λόγους, στη δύναμη των αριθμών.

γʹ. Όμως, όταν προσήλθε σε αυτόν ο προφήτης Νάθαν, αφού ο ίδιος είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ, αναπέμπει την προσευχή στον πεντηκοστό ψαλμό, λέγοντας: «Σε εσένα μόνο αμάρτησα, και το πονηρό ενώπιόν σου έπραξα»· λέγοντας δε "σε εσένα μόνο αμάρτησα", δεν εννοεί αυτό, ότι δηλαδή αμάρτησε μόνο απέναντι στον Θεό· διότι ο τρόπος της αμαρτίας του δεν συνιστούσε ούτε βλασφημία, ούτε επιορκία, ούτε κάποια παρόμοια ασέβεια, ώστε να υποθέσει κανείς ότι έχει αμαρτήσει έναντι του Θεού· αλλά, αν πρέπει να το πούμε, διέπραξε μεγάλα αμαρτήματα εις βάρος της Βηρσαβεέ, τα μέγιστα δε εις βάρος του Ουρία, και πάνω από όλα εις βάρος της ίδιας του της ψυχής. Πώς λοιπόν εδώ λέει "σε εσένα μόνο αμάρτησα"; Αλλά νομίζω ότι λέει το εξής, ότι "μόνο σε εσένα έχει καταστεί γνωστό το αμάρτημά μου". Προσθέτει άλλωστε κάτι πιο σαφές στη συνέχεια: «Και το πονηρό ενώπιόν σου έπραξα». Διότι δεν ένιωθα κανέναν φόβο από τους ανθρώπους, ει μη μόνον ο δικός σου φόβος επικρεμόταν.

Πάλι, σε άλλους ψαλμούς, μαζί με αυτά συνεπιγράφονται και κάποια άλλα, έχοντας ως επί το πλείστον τοποθετηθεί στην αρχή το «εις το τέλος», ενώ μαζί με αυτή τη φράση συντάσσονται ποικίλα και διάφορα. Διότι προσγράφει είτε «υπέρ των αλλοιωθησομένων», είτε «υπέρ των κρυφίων», είτε «υπέρ της κληρονομούσης», είτε «υπέρ της ογδόης», είτε «υπέρ των ληνών», είτε «υπέρ της αντιλήψεως της εωθινής», είτε «υπέρ Μαελέθ», είτε «υπέρ του λαού του από των αγίων μεμακρυμμένου», είτε «μη διαφθείρης», είτε «εις στηλογραφίαν», είτε και τα δύο αυτά, είτε «εις Σολομώντα», είτε «ωδή υπέρ του αγαπητού», είτε «υπέρ των κρυφίων του υιού», είτε «εις εξομολόγησιν», είτε κάποια ιστορική περίσταση· όπως όταν βρισκόταν στο σπήλαιο, ή όταν ήταν στην έρημο, ή όταν ο Σαούλ έστειλε ανθρώπους για να τον θανατώσουν, ή υπέρ των λόγων του Χουσί, ή όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ, ή κατά την έλευση των Ζιφαίων, ή κατά την έλευση του Δωήκ του Ιδουμαίου και την αναγγελία του στον Σαούλ, ή κατά τις ημέρες που ο Κύριος τον διέσωσε από το χέρι όλων των εχθρών του και από το χέρι του Σαούλ, ή όταν επέστρεψε ο Ιωάβ και πάταξε δώδεκα χιλιάδες άνδρες στη φάραγγα των αλών, ή όταν προσήλθε σε αυτόν ο Νάθαν ο προφήτης, αφότου εκείνος είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ. Σε ορισμένους ψαλμούς υπάρχει ως επιγραφή το εβραϊκό «αλληλούια», αναγραφόμενο είτε δύο φορές το ίδιο είτε μία φορά, ενώ σε άλλους αναγράφονται στην ίδια επιγραφή κατά συζυγίαν και τα ονόματα κάποιων προφητών, όπως «αλληλούια Αγγαίου και Ζαχαρίου», και «αλληλούια Ιερεμίου και Ιεζεκιήλ».

Εις το τέλος. Ψαλμός του Δαβίδ. Όταν ήλθε προς αυτόν ο προφήτης Νάθαν, αφού είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ, τη γυναίκα του Ουρία. Όταν ο Δαβίδ διέπραξε την αμαρτία και την ανομία, αποστέλλεται προς αυτόν ο προφήτης Νάθαν, όνομα το οποίο ερμηνεύεται ως «δόση». Διότι ο Θεός γνώριζε ότι θα δοθεί άφεση στον προφήτη, ο οποίος είχε πέσει (με την πτώση του) στο φρέαρ της πλάνης. Διότι Βηρσαβεέ ερμηνεύεται «φρέαρ». Επειδή ο Δαβίδ έγινε τύπος για όλους όσους μετανοούν, γράφοντας ψαλμό εξομολογήσεως. «Ελέησόν με»: Έχω ανάγκη από μεγάλο έλεος, λέγει ο Δαβίδ, διότι μεγάλη υπήρξε η αμαρτία μου. «Και κατά το πλήθος»: Έχω ανάγκη από πολλούς οικτιρμούς για το τραύμα της αμαρτίας, διότι έγινε υπέρογκο και βαρύ. Εάν λοιπόν θεραπεύσεις το τραύμα, αφαίρεσε (παράβλεψε) και την ουλή, για να μην έχει (να μην έχω) ψεγάδι. «Επί πλείον»: Διότι, εάν δεν με πλύνεις εσύ από την παρανομία μου, δεν υπάρχει άλλος που να δύναται να με πλύνει από αυτήν. Υπαινίσσεται δε και το βάπτισμα. «Και από της αμαρτίας»: Τουτέστιν, εάν συγχωρείς την ανομία, συγχώρησε και την αμαρτία, και εκεί μεν τότε με τα δάκρυα, εδώ δε μετέπειτα με τα ύδατα του βαπτίσματος. «Ότι την ανομίαν»: Διότι γνωρίζω πώς έπραξα την ανομία (αμαρτία)· γι' αυτό αιτούμαι τη συγχώρηση. «Και η αμαρτία»: Διότι όχι μόνο έπραξα το κακό, αλλά και καρπός βλάστησε από αυτήν για μένα, τον οποίο βλέποντας πάντοτε συνταράσσομαι.

ΨΑΛΜΟΣ Ν'. «Εις το τέλος, ψαλμός του Δαβίδ, όταν ήλθε σε αυτόν ο Νάθαν ο προφήτης, αφότου είχε εισέλθει στη Βηρσαβεέ.» Το βιβλίο των Βασιλειών περιέχει την ιστορία αυτή με μεγαλύτερη σαφήνεια. Διότι, όταν ο Δαβίδ είδε τότε από το δώμα τη Βηρσαβεέ, η οποία ήταν γυναίκα του Ουρία του Χετταίου, να λούζεται, την ερωτεύτηκε και, αφού την κάλεσε, συνευρέθηκε μαζί της.

Δώστε την απόλυτη προσοχή σας στον λόγο μου. Διότι η διήγησή μας δεν αφορά τυχαία ζητήματα. «Ψαλμός του Δαβίδ, όταν ήλθε σε αυτόν ο προφήτης Νάθαν, αφού είχε συνευρεθεί με τη Βηρσαβεέ, τη γυναίκα του Ουρία». Αυτή είναι η επιγραφή. Ας μάθουμε λοιπόν ποιος είναι ο Νάθαν και ποια η Βηρσαβεέ. Ποια είναι άραγε η γυναίκα του Ουρία; Και πότε πήγε σε αυτήν ο προφήτης; Και για ποιον λόγο έγραψε αυτόν τον ψαλμό; Διότι δεν αναφέρονται όλοι οι ψαλμοί στον Δαβίδ. Επειδή όλοι μεν έχουν ειπωθεί από αυτόν, αλλά δεν αναφέρονται όλοι σε αυτόν.

Διότι δεν διηγήθηκε μόνο τα δικά του πάθη, αλλά περιέγραψε με τραγικότητα και τις συμφορές των άλλων. Όπως, για παράδειγμα: «Επί των ποταμών Βαβυλώνος, εκεί εκαθίσαμεν και εκλαύσαμεν»· είναι ολοφάνερο ότι ο ψαλμός δεν αναφέρεται στον ίδιο· διότι ούτε στη Βαβυλώνα πήγε, ούτε είδε χώρα βαρβάρων, ούτε κάθισε σε ξένη γη και έκλαψε, αλλά διηγείται τα πάθη των Ιουδαίων. Πάλι, όταν λέει: «Ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου, ἐξηρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου» (Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, καταμέτρησαν όλα τα οστά μου), δεν περιγράφει το δικό του πάθος, αλλά κήρυττε τον Σταυρό, τη θυσία της οικουμένης, αυτήν που έγινε για τη σωτηρία του δικού μας γένους. Διότι αποτελεί μια εικόνα που περιέχει ποικίλη διδασκαλία. Άλλοτε, λοιπόν, διηγείται τα δικά του και άλλοτε τα των άλλων. Επειδή, λοιπόν, αυτός ο ψαλμός διηγείται και τα των άλλων, γι' αυτό έχει τεθεί η επιγραφή: «Όταν εισήλθε σε αυτόν Νάθαν ο προφήτης». Ώστε η επιγραφή δεν μας επιτρέπει να πέσουμε σε λήθαργο, ούτε να περιφέρουμε αλλού τον νου μας· αλλά στέκεται προστάζοντας και διδάσκοντας τέτοια πράγματα, ενώ διδάσκει και άλλα νοήματα, τα οποία μας αναφέρει η επιγραφή.

Είδες πώς έλυσε ο Θεός την καταδίκη του προφήτη; Ομολόγησε εσύ πρώτος τις ανομίες σου, για να δικαιωθείς. Αλλά ας αναδράμουμε στην αρχή. Ψαλμός του Δαβίδ, όταν εισήλθε προς αυτόν ο προφήτης Νάθαν. Εδώ φανερώνεται η ευγνωμοσύνη του και η συγχώρησή του. Δες λοιπόν, έμαθες πώς θεραπεύθηκε και ποιο φάρμακο δέχθηκε. Όταν δε ο Θεός δικαιώνει, ποιος κατακρίνει; Διότι δεν είπε, «Εγώ συγχωρώ», αλλά, «ο Κύριος αφαίρεσε το αμάρτημά σου». Έτεμε το έλκος, θεράπευσε το τραύμα.

Ψαλμός 50ός. Ψαλμός του Δαβίδ, όταν εισήλθε προς αυτόν ο προφήτης Νάθαν, αφού εκείνος είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ, τη σύζυγο του Ουρία. Δηλώνει ξεκάθαρα ότι, εξαιτίας της μοιχείας που διέπραξε με τη Βηρσαβεέ του Ουρία, συνέταξε αυτόν τον ψαλμό, αφού ελέγχθηκε από τον προφήτη Νάθαν και είπε το: «Αμάρτησα στον Κύριό μου». «Ελέησέ με, Θεέ, κατά το μέγα έλεός σου και κατά το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψε το ανόμημά μου».