Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 51:2

Εις το τέλος, συνέσεως του Δαβίδ, όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμέλεχ. ΝΑ΄. Υπόθεση. Όταν έφυγε ο Δαβίδ από το πρόσωπο του Σαούλ και κατέφυγε στον οίκο του Αβιμέλεχ, και γεύθηκε τους άρτους των ιερέων και έλαβε τη ρομφαία του Γολιάθ, κάποιος πήγε και τα ανήγγειλε αυτά στον Σαούλ. Και αυτός ήταν ο Δωήκ ο Σύρος, ο οποίος εξώθησε σε τέτοια εχθρότητα την ψυχή του Σαούλ, ώστε εκείνος έδωσε εντολή να εξολοθρεύσουν ολόκληρη την πόλη των ιερέων και να μην λυπηθούν ούτε τα κτήνη τους. Ακούγοντας λοιπόν αυτά ο Δαβίδ, λέγει τα προκείμενα, απευθυνόμενος στο πρόσωπο του Σύρου. Έχει δε η αναφορά εφαρμογή και στο πρόσωπο του ιουδαϊκού λαού και του Ιούδα. Περιέχει επίσης την επαγγελία των μελλοντικών αγαθών, καθώς και την εγκαθίδρυση των αγίων Του στον οίκο του Θεού, δια του να λέγει: «Εγώ δε είμαι ωσάν ελαία κατάκαρπη στον οίκο του Θεού». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ο ψαλμός επιγράφεται «συνέσεως» και «εις το τέλος». Διότι υπάρχει ανάγκη πολλής συνέσεως για να γνωρίσει κανείς το μυστήριο της οικονομίας του κατά σάρκα Δαβίδ.

Ο α΄ και ο β΄ είναι ανεπίγραφοι· ο δε τρίτος, «Όταν διέφευγε από το πρόσωπο του Αβεσαλώμ του υιού του»· ο ρμβ΄, «Όταν ο υιός του τον καταδίωκε»· ο ε΄, «Υπέρ της κληρονομούσης»· ο ς΄ και ο ια΄, «Υπέρ της ογδόης»· ο ζ΄, «Υπέρ των λόγων του Χουσί, υιού του Ιεμενή»· οι η΄, π΄ και πγ΄, «Υπέρ των ληνών»· ο θ΄, «Υπέρ των κρυφίων του υιού»· ο με΄, «Υπέρ των κρυφίων»· ο ιε΄, «Εις στηλογραφίαν»· οι ις΄ και πε΄, «Προσευχή»· ο ιζ΄, «Όταν τον έσωσε ο Κύριος από το χέρι όλων των εχθρών του»· ο κα΄, «Υπέρ της εωθινής αντιλήψεως»· ο κγ΄, «Της μιας Σαββάτων»· ο κς΄, «Πριν από το χρίσμα»· ο κη΄, «Εξοδίου σκηνής»· ο κθ΄, «Του εγκαινισμού του οίκου»· ο λ΄, «Εκστάσεως»· ο λα΄, «Συνέσεως»· ο λγ΄, «Όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ»· ο λε΄, «Στον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ»· ο λζ΄, «Εις ανάμνηση περί του Σαββάτου»· ο μδ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού»· ο ξη΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· ο οθ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, μαρτύριο υπέρ του Ασσυρίου»· ο ν΄, «Όταν ήλθε προς αυτόν ο Ναθάν ο προφήτης, αφού είχε εισέλθει στη Βερσαβεέ»· ο να΄, «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμελέχ»· ο νβ΄, «Υπέρ Μαελέθ»· ο νγ΄, «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: Δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς;».

Εις το τέλος, ψαλμός συνέσεως του Δαβίδ, 51ος. Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ο Δαβίδ ήλθε στον οίκο του Αχιμέλεχ. Ο μεν 33ος ψαλμός ελέχθη από τον Δαβίδ, όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ, ο οποίος τον απέλυσε και εκείνος απήλθε. Αυτός δε ο ψαλμός θα μπορούσε να είναι ιστορικά ακόλουθος εκείνου. Διότι λέγει η Γραφή των Βασιλειών: «Και εκεί βρισκόταν ένας από τους υπηρέτες του Σαούλ, την ημέρα εκείνη». Επισημαίνεται δε ο χρόνος κατά τον οποίο ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμέλεχ και έφαγε τους άρτους της προθέσεως, αφού τους έλαβε από τον αρχιερέα. Διότι ακριβώς εκείνη τη στιγμή, έχοντας φθάσει ο Δωήκ ο Σύρος, ο οποίος έβοσκε τα μουλάρια του Σαούλ, πήγε στον Σαούλ και είπε: Είδα τον γιο του Ιεσσαί να έρχεται στη Νοβ προς τον Αβιμέλεχ, τον γιο του Αχιτώβ τον ιερέα, και όλους τους γιους του πατέρα του· και συμβουλεύτηκε τον Θεό για λογαριασμό του, και του έδωσε τρόφιμα. Και απέστειλε ο βασιλιάς να καλέσουν τον Αβιμέλεχ τον ιερέα, και όλους τους γιους του πατέρα του, τους ιερείς του Κυρίου που βρίσκονταν στη Νοβ, και παρουσιάστηκαν όλοι στον βασιλιά. Τότε, κατόπιν προσταγής του Σαούλ, αυτός ο ίδιος ο Δωήκ θανάτωσε τους ιερείς του Κυρίου, τριακόσιους πέντε άνδρες που φορούσαν εφούδ, και τη Νοβ, την πόλη των ιερέων, την πάταξε με την κόψη της ρομφαίας, από άνδρα έως γυναίκα, από νήπιο έως θηλάζον βρέφος, όπως επίσης μοσχάρια, γαϊδούρια και πρόβατα.

Πολύ αργότερα, μετά τον θάνατο του Σαούλ, και προς τα τέλη της δικής του βασιλείας, ο Δαβίδ κάνει την εξομολόγηση στον 50ό (ν΄) ψαλμό, την οποία προέταξε λόγω της λογικής της συνέχειας προς τον 49ο (μθ΄) ψαλμό, όπως άλλωστε έχει αποδειχθεί. Αντίθετα, οι είκοσι στον αριθμό ψαλμοί, από τον 51ο (να΄) μέχρι τον 70ό (ο΄), οι οποίοι φέρουν την επιγραφή του Δαβίδ, έχουν λάβει την υπόθεσή τους από άλλη χρονική αρχή· φαίνεται δηλαδή ότι έχουν ειπωθεί όταν ζούσε ακόμη ο Σαούλ, προτού βασιλεύσει ο Δαβίδ. Διότι και ο προκείμενος ψαλμός λέχθηκε ενώ ζούσε ακόμη ο Σαούλ: «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ ότι ο Δαβίδ ήλθε στον οίκο του Αβιμέλεχ». Αλλά και ο 53ος (νγ΄) είχε ειπωθεί: «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ· ιδού, δεν είναι κρυμμένος σε εμάς ο Δαβίδ;». Επίσης, και ο 55ος (νε΄) έχει την επιγραφή: «Όταν τον συνέλαβαν οι Αλλόφυλοι στη Γεθ»· και αυτός ήταν επίσης ο χρόνος πριν από τη βασιλεία του Δαβίδ, όσο ο Σαούλ βρισκόταν ακόμη στη ζωή. Και ο 56ος (νστ΄) φέρει την επιγραφή: «Του Δαβίδ, όταν αυτός δραπέτευε από το πρόσωπο του Σαούλ στο σπήλαιο». Ομοίως και ο 58ος (νη΄): «Όταν», λέει, «έστειλε ο Σαούλ και φρούρησε τον οίκο του, για να τον θανατώσει».

Πάλι, σε άλλους ψαλμούς, μαζί με αυτά συνεπιγράφονται και κάποια άλλα, έχοντας ως επί το πλείστον τοποθετηθεί στην αρχή το «εις το τέλος», ενώ μαζί με αυτή τη φράση συντάσσονται ποικίλα και διάφορα. Διότι προσγράφει είτε «υπέρ των αλλοιωθησομένων», είτε «υπέρ των κρυφίων», είτε «υπέρ της κληρονομούσης», είτε «υπέρ της ογδόης», είτε «υπέρ των ληνών», είτε «υπέρ της αντιλήψεως της εωθινής», είτε «υπέρ Μαελέθ», είτε «υπέρ του λαού του από των αγίων μεμακρυμμένου», είτε «μη διαφθείρης», είτε «εις στηλογραφίαν», είτε και τα δύο αυτά, είτε «εις Σολομώντα», είτε «ωδή υπέρ του αγαπητού», είτε «υπέρ των κρυφίων του υιού», είτε «εις εξομολόγησιν», είτε κάποια ιστορική περίσταση· όπως όταν βρισκόταν στο σπήλαιο, ή όταν ήταν στην έρημο, ή όταν ο Σαούλ έστειλε ανθρώπους για να τον θανατώσουν, ή υπέρ των λόγων του Χουσί, ή όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ, ή κατά την έλευση των Ζιφαίων, ή κατά την έλευση του Δωήκ του Ιδουμαίου και την αναγγελία του στον Σαούλ, ή κατά τις ημέρες που ο Κύριος τον διέσωσε από το χέρι όλων των εχθρών του και από το χέρι του Σαούλ, ή όταν επέστρεψε ο Ιωάβ και πάταξε δώδεκα χιλιάδες άνδρες στη φάραγγα των αλών, ή όταν προσήλθε σε αυτόν ο Νάθαν ο προφήτης, αφότου εκείνος είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ. Σε ορισμένους ψαλμούς υπάρχει ως επιγραφή το εβραϊκό «αλληλούια», αναγραφόμενο είτε δύο φορές το ίδιο είτε μία φορά, ενώ σε άλλους αναγράφονται στην ίδια επιγραφή κατά συζυγίαν και τα ονόματα κάποιων προφητών, όπως «αλληλούια Αγγαίου και Ζαχαρίου», και «αλληλούια Ιερεμίου και Ιεζεκιήλ».

Διότι αυτό μεν έγινε στις αρχές της τυραννίας του Σαούλ, εκείνο δε συνέβη λίγο πριν από το τέλος της βασιλείας του Δαβίδ. Στον πνευματικό λόγο, όμως, δεν έχει σημασία η χρονική και σαρκική τάξη των πραγμάτων. Διότι, τι τόσο με ωφελεί να μάθω πρώτα τα σχετικά με τον Ιδουμαίο και έπειτα να διδαχθώ τα σχετικά με τη Βηρσαβεέ; Ποια αρετή πηγάζει από αυτό; Ποια ανάβαση προς το καλύτερο; Ποια διδασκαλία που να γεννά την επιθυμία των υψηλών; Εάν, αντιθέτως, αφού μάθω τα μυστήρια που περιέχονται στον πεντηκοστό ψαλμό, όσα δηλαδή ως βαθύτερο νόημα κρύβει ο λόγος, και μαζί με αυτόν διδαχθώ το φάρμακο που μας έχει δοθεί για την κατάλυση του αντιπάλου –εννοώ το φάρμακο της μετανοίας–, ώστε μέσω αυτού να εθίζομαι και να γυμνάζομαι διαρκώς στη νίκη κατά του εχθρού, παρατήρησε πώς προχωρώ ομαλά στη διαδοχική άνοδο, κατακτώντας τη μία νίκη μετά την άλλη. Θα σου αναγνώσω δε την ακολουθία της ιστορικής επιγραφής, η οποία έχει ως εξής: «Εις το τέλος, της συνέσεως, του Δαβίδ, όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμέλεχ». Μέσω αυτών διδάσκομαι ότι τούτο οδηγεί στο τέλος της νίκης, όταν η σύνεση καθοδηγεί τον βίο, καθ' ομοίωση του μεγάλου Δαβίδ.

Όταν, λοιπόν, εκείνος ο αλλόφυλος, τον οποίο έχουμε κατανοήσει, γίνει μηνυτής στον τύραννο για την παραμονή μας κοντά στον ιερέα, και έπειτα εμείς αυτόν που καυχιέται για την κακία του και έχει αποκτήσει τη δύναμή του μέσα στην ανομία, τον καθαιρέσουμε από την εξουσία του με τη θεία συμμαχία και τον ξεριζώσουμε σύρριζα από τη γη των ζώντων, αφού γίνουμε σαν ελιά που αγάλλεται και είναι κατάφορτη από το πλήθος των καρπών της, και, αφού ενδυναμωθούμε μέσω της ελπίδας στον Θεό, χορέψουμε τα επινίκια εναντίον του ηττημένου· τότε εύλογα ανεβαίνουμε στα υψηλότερα, πραγματικά σύμφωνα με τη φωνή στο Άσμα, υπερπηδώντας τα όρη και αναπηδώντας πάνω στους λόφους.

Εις το τέλος· συνέσεως του Δαυίδ. Στη φράση «όταν ήλθε», η προφητεία αναφέρεται (ελέγχει) στον διάβολο. Διότι το όνομα Δωήκ ερμηνεύεται ως σάλος. Και ποιος κλονίζει τα καλώς ιστάμενα παρά ο διάβολος; Η λέξη Ιδουμαία πάλι ερμηνεύεται ως εκλείπουσα· και ο διάβολος εξέλιπε από κάθε εξουσία.

Το όνομα Σαούλ πάλι ερμηνεύεται «αιτητός»· διότι αυτόν τον ζήτησε ο σατανάς, γεγονός που αποτελεί τύπο του Ιούδα στο χωρίο: «Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμέλεχ». Το Αβιμέλεχ σημαίνει βασιλεία του πατέρα, που είναι ο Χριστός, στους πατρικούς κόλπους. «Γιατί καυχάσαι;»: Γιατί, λέει, καυχάται ο διάβολος ως δυνατός, σαν να έκανε με δική του δύναμη τον Χριστό να πάθει; Μη γένοιτο (διότι δεν έγινε έτσι), αλλά Εκείνος από δική Του συγκατάβαση έπαθε. «Ανομία όλη την ημέρα, αδικία διαλογίστηκε»: Διότι σε όλο τον αιώνα παραμένει υποκείμενος σε μαρτυρία (τιμωρούμενος, τηρούμενος), επειδή διαλογίστηκε πονηρά κατά του Κυρίου (Χριστού) και Θεού. Να το εννοείς αυτό και για τον Ιούδα. «Σαν ξυράφι»: Λέγοντας χρηστά λόγια για τον Χριστό, αλλά απεργαζόμενος τον φόνο εξαιτίας του Ιούδα (ή μέσω του Ιούδα). «Αγάπησας»: Ο Ιούδας, που μίσησε την αποστολή του και προσχώρησε στους Ιουδαίους. «Την αδικία»: Διότι αντί να πει: «Προσκυνήστε τον Χριστό», λέει: «Κρατήστε τον».

Ερώτηση: Για ποιον κακό και δυνάστη παραπονούμενος έλεγε αυτά τα λόγια ο Δαβίδ; Απόκριση: Γενικά μεν στρέφεται εναντίον κάθε κακούργου και δυνάστη, ειδικά όμως, αναφέρεται στον καιρό που ο Σαούλ τον καταζητούσε. Κάποιος Δωήκ, Ιδουμαίος, τον κατέδωσε στον Σαούλ, λέγοντας ότι ο Δαβίδ βρίσκεται στον οίκο του Αβιμέλεχ. Επομένως, για τον Δωήκ και τον Σαούλ ανέφερε διεξοδικά τέτοια λόγια ο Δαβίδ, λέγοντας ότι εσείς μεν θα υποστείτε τέτοια από τον Θεό απολύτως δίκαια και επάξια της τυραννικής σας εξουσίας· «Εγώ όμως», έχοντας εμπιστοσύνη στον Κύριο, είμαι «σαν ελιά κατάκαρπη μέσα στον οίκο του Θεού» και όχι σε κάποιον αγρό, ευάλωτος στους κλέφτες, διότι «ήλπισα στο έλεος του Θεού εις τον αιώνα και εις τον αιώνα του αιώνος. Θα σε δοξάζω εις τον αιώνα, διότι είναι αγαθό ενώπιον του οσίου σου το να υπομένει κανείς» μέχρι τέλους την από εσένα πρόνοια.

Ο Δαβίδ, εξάλλου, καθιστά αφορμή ύμνου την κατ' οικονομίαν αλλοίωση του προσώπου του ενώπιον του Αβιμέλεχ, διά της οποίας σώθηκε υποκρινόμενος κάτι που δεν ήταν· και αλλού πάλι τους λόγους του Χουσί του Ιεμενί, οι οποίοι εξαπάτησαν τον διώκτη του. Αντιθέτως, κατηγορεί τον Ιδουμαίο Δωήκ, επειδή ανήγγειλε την αλήθεια στον Σαούλ, λέγοντάς του ότι ο Δαβίδ ήλθε στον οίκο του Αβιμέλεχ· ομοίως και τους Ζιφαίους, επειδή ομολόγησαν ότι κρυβόταν ανάμεσά τους.