Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 52:1

Εις το τέλος, υπέρ του Μαελέθ, συνέσεως του Δαβίδ. ΝΒ΄. Υπόθεση. Ψάλλει τον παρόντα ψαλμό υπέρ του χορού των αποστόλων και όσων πίστεψαν στον Χριστό, οι οποίοι αγάλλονταν και ευφραίνονταν. Το δε Μαελέθ ερμηνεύεται ως χορός, δηλαδή χορεία. Αναγκαίως δε αναφέρει τα όσα ίσχυαν πριν από την παρουσία του Κυρίου, για να δείξει πόση είναι η ωφέλεια από την παρουσία Του.

Ο α΄ και ο β΄ είναι ανεπίγραφοι· ο δε τρίτος, «Όταν διέφευγε από το πρόσωπο του Αβεσαλώμ του υιού του»· ο ρμβ΄, «Όταν ο υιός του τον καταδίωκε»· ο ε΄, «Υπέρ της κληρονομούσης»· ο ς΄ και ο ια΄, «Υπέρ της ογδόης»· ο ζ΄, «Υπέρ των λόγων του Χουσί, υιού του Ιεμενή»· οι η΄, π΄ και πγ΄, «Υπέρ των ληνών»· ο θ΄, «Υπέρ των κρυφίων του υιού»· ο με΄, «Υπέρ των κρυφίων»· ο ιε΄, «Εις στηλογραφίαν»· οι ις΄ και πε΄, «Προσευχή»· ο ιζ΄, «Όταν τον έσωσε ο Κύριος από το χέρι όλων των εχθρών του»· ο κα΄, «Υπέρ της εωθινής αντιλήψεως»· ο κγ΄, «Της μιας Σαββάτων»· ο κς΄, «Πριν από το χρίσμα»· ο κη΄, «Εξοδίου σκηνής»· ο κθ΄, «Του εγκαινισμού του οίκου»· ο λ΄, «Εκστάσεως»· ο λα΄, «Συνέσεως»· ο λγ΄, «Όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ»· ο λε΄, «Στον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ»· ο λζ΄, «Εις ανάμνηση περί του Σαββάτου»· ο μδ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού»· ο ξη΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· ο οθ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, μαρτύριο υπέρ του Ασσυρίου»· ο ν΄, «Όταν ήλθε προς αυτόν ο Ναθάν ο προφήτης, αφού είχε εισέλθει στη Βερσαβεέ»· ο να΄, «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμελέχ»· ο νβ΄, «Υπέρ Μαελέθ»· ο νγ΄, «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: Δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς;».

ΨΑΛΜΟΣ ΝΒ'. <Εις το τέλος, υπέρ μαελέθ, συνέσεως τω Δαβίδ.> (A f. 259 b. Κυρίλλου και Θεοδωρήτου.) Με σχεδόν τα ίδια λόγια με τον δέκατο τρίτο ψαλμό προχωρά και ο παρών ψαλμός, και έχει το ίδιο θέμα, δηλαδή τα σχετικά με τον Ραψάκη και τα όσα συνέβησαν τότε, καθώς και την προφητεία περί της σωτηρίου θεοφανείας. Σύντομες όμως φράσεις δημιουργούν τη διαφορά μεταξύ των δύο· διότι ο μεν δέκατος τρίτος έφερε την επιγραφή «Εις το τέλος τω Δαβίδ»· ο δε παρών έχει μεν και την επιγραφή «Εις το τέλος», αλλά πλεονάζει λέγοντας: «Υπέρ μαελέθ, συνέσεως»· πράγμα που σημαίνει ότι ο ψαλμός είναι επινίκιος, και τελείται με χορεία εν συνέσει. Διότι το μαελέθ ερμηνεύεται ως τέρψη, ήτοι χορεία. Αντί δε του «Εις το τέλος», άλλοι από τους ερμηνευτές το έχουν αποδώσει ως Επινίκιον. Και για να εξετάσουμε με ακρίβεια ολόκληρη την επιγραφή, το μεν «Εις τέλος» θα μπορούσε να είναι δηλωτικό του χρόνου κατά τον οποίο επρόκειτο να εκπληρωθούν τα προφητευόμενα, τόσο αυτά που αφορούσαν τον Ραψάκη και τους Ασσυρίους, όσο και εκείνα που αφορούσαν την παρουσία του Χριστού. Διότι και ο παράδοξος όλεθρος των Ασσυρίων συνέβη πολλά χρόνια μετά τον Δαβίδ (για τον οποίο λόγο άλλωστε επιγράφεται «Υπέρ χορείας», την οποία συγκρότησαν εκείνοι που αξιώθηκαν της σωτηρίας), και το σωτήριο έργο του Θεού, το οποίο φανερώθηκε στους επιγείους κατά τη συντέλεια του αιώνος, συγκρότησε χορεία αποτελούμενη από όλα τα έθνη μέσα στην Εκκλησία Του.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΜΑΕΛΕΘ, ΣΥΝΕΣΕΩΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΝΒʹ Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί με τις ανομίες τους, δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το αγαθό. Ο μεν 50ος ψαλμός περιείχε την εξομολόγηση ενός ανθρώπου που μετανόησε για όσα αμάρτησε· ενώ ο επόμενός του, την αλαζονεία εκείνου που ήταν ισχυρός στην κακία και είχε άθεο τρόπο ζωής· καθώς και ποιο τέλος ακολούθησε τον έναν και ποιο τον άλλον. Διότι, σε εκείνον που καυχιόταν για τα δικά του κακά, αναφερόταν: Γι' αυτό ο Θεός θα σε καθαιρέσει ολοκληρωτικά, θα σε ξεριζώσει και θα σε εκδιώξει από το σκήνωμά σου· ενώ εκ μέρους εκείνου που εξομολογήθηκε, προσθέτονταν αμέσως μετά τα εξής: Εγώ όμως, σαν την κατάκαρπη ελιά στον οίκο του Θεού, ήλπισα στο έλεός Του στον αιώνα. Ο παρών όμως, μη όντας ψαλμός —διότι δεν φέρει τέτοια επιγραφή— ούτε ωδή, ούτε κάτι παρόμοιο, περιέχει την προφητεία της σωτήριας θεοφάνειας, την οποία πολλοί προφήτες και δίκαιοι επιθύμησαν να δουν. Έτσι λοιπόν και ο προκείμενος, εξαιτίας της πτώσης όλων των ανθρώπων, σαν να βρίσκεται σε ένα κοινό ναυάγιο, προσεύχεται και λέει: Ποιος θα δώσει από τη Σιών τη σωτηρία του Ισραήλ;

Ας σημειωθεί δε, ότι για δεύτερη ήδη φορά η προκείμενη προφητεία περιέχεται στο βιβλίο των Ψαλμών· στο μεν πρώτο μέρος κατά τον 13ο, στο δε δεύτερο στα προκείμενα. Διότι σχεδόν με τις ίδιες λέξεις από την αρχή μέχρι το τέλος και ο 13ος ψαλμός είναι όμοιος με τον παρόντα· αρχίζοντας μεν από το: «Εἶπεν ἄφρων ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· Οὐκ ἔστι Θεός»· και τελειώνοντας στο: «Τίς δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ; Ἐν τῷ ἐπιστρέψαι Κύριον τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, ἀγαλλιάσεται Ἰακὼβ, καὶ εὐφρανθήσεται Ἰσραήλ». Μικρές δε λέξεις δημιουργούν τη διαφορά μεταξύ των δύο. Διότι στην επιγραφή, ο μεν 13ος έλεγε: «Εἰς τὸ τέλος· τῷ Δαυΐδ»· ο δε παρών έχει μεν την ίδια φράση, πλεονάζει όμως με το να λέει, «ὑπὲρ Μαελέθ, συνέσεως». Ο μεν Ακύλας, το ερμήνευσε «ἐπὶ χορείᾳ»· ο δε Σύμμαχος, «διὰ χοροῦ»· ο δε Θεοδοτίων, «ὑπὲρ τῆς χορείας», και η πέμπτη έκδοση ομοίως. Αναγκαίως δε προτάσσεται το «συνέσεως»· επειδή μας χρειάζεται σύνεση για να κατανοήσουμε ποια είναι η χορεία που δηλώνεται μέσω της επιγραφής, και ποιος είναι ο λόγος, για τον οποίο, ενώ η προφητεία ελέχθη ήδη μία φορά στον 13ο ψαλμό, παραλαμβάνεται εδώ για δεύτερη φορά. Το δε «εἰς τέλος», που υπάρχει και στους δύο, προφανώς σημαίνει τον χρόνο κατά τον οποίο επρόκειτο να εκπληρωθούν τα προφητευόμενα.

Εάν λοιπόν τέτοια ήταν η κατάσταση των ανθρώπων, ώστε να μη βρίσκεται κανένας αγαθός ανάμεσα στους υιούς των ανθρώπων, πώς εννοείται ότι τα λόγια της επιγραφής λέγονται υπέρ της χορείας; Αλλά θα πεις ότι, επειδή όλοι ανεξαιρέτως παρεξέκλιναν, και διαφθάρηκαν οι επί της γης και έγιναν βδελυροί μέσα στις ανομίες, εύλογα ο προφήτης προσευχήθηκε στα όσα είπε στη συνέχεια: «Ποιος θα δώσει από τη Σιών το Σωτήριο του Ισραήλ; Όταν ο Κύριος επαναφέρει τον λαό του από την αιχμαλωσία, θα αγαλλιάσει ο Ιακώβ και θα ευφρανθεί ο Ισραήλ». Διότι διείδε, με την πρόγνωση του προφητικού πνεύματος, ότι μέσω του Σωτηρίου έμελλε ο αιχμάλωτος λαός να επιστρέψει και να ελευθερωθεί από την κυριαρχία των εχθρών· και όταν αυτά θα εκπληρώνονταν, η χορεία του Θεού θα συγκροτούνταν από εκείνους ακριβώς που ελευθερώνονταν από την αιχμαλωσία. Εύλογα λοιπόν τα λεγόμενα ανάγονται στο τέλος και έχουν ειπωθεί «υπέρ Μαελέθ», δηλαδή υπέρ της χορείας, σαν να ερμηνευόταν με μεγαλύτερη σαφήνεια «υπέρ εκείνων που επρόκειτο να ελευθερωθούν από την αιχμαλωσία»· γι' αυτό άλλωστε μας παραπέμπει και «εις σύνεσιν».

Πάλι, σε άλλους ψαλμούς, μαζί με αυτά συνεπιγράφονται και κάποια άλλα, έχοντας ως επί το πλείστον τοποθετηθεί στην αρχή το «εις το τέλος», ενώ μαζί με αυτή τη φράση συντάσσονται ποικίλα και διάφορα. Διότι προσγράφει είτε «υπέρ των αλλοιωθησομένων», είτε «υπέρ των κρυφίων», είτε «υπέρ της κληρονομούσης», είτε «υπέρ της ογδόης», είτε «υπέρ των ληνών», είτε «υπέρ της αντιλήψεως της εωθινής», είτε «υπέρ Μαελέθ», είτε «υπέρ του λαού του από των αγίων μεμακρυμμένου», είτε «μη διαφθείρης», είτε «εις στηλογραφίαν», είτε και τα δύο αυτά, είτε «εις Σολομώντα», είτε «ωδή υπέρ του αγαπητού», είτε «υπέρ των κρυφίων του υιού», είτε «εις εξομολόγησιν», είτε κάποια ιστορική περίσταση· όπως όταν βρισκόταν στο σπήλαιο, ή όταν ήταν στην έρημο, ή όταν ο Σαούλ έστειλε ανθρώπους για να τον θανατώσουν, ή υπέρ των λόγων του Χουσί, ή όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ, ή κατά την έλευση των Ζιφαίων, ή κατά την έλευση του Δωήκ του Ιδουμαίου και την αναγγελία του στον Σαούλ, ή κατά τις ημέρες που ο Κύριος τον διέσωσε από το χέρι όλων των εχθρών του και από το χέρι του Σαούλ, ή όταν επέστρεψε ο Ιωάβ και πάταξε δώδεκα χιλιάδες άνδρες στη φάραγγα των αλών, ή όταν προσήλθε σε αυτόν ο Νάθαν ο προφήτης, αφότου εκείνος είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ. Σε ορισμένους ψαλμούς υπάρχει ως επιγραφή το εβραϊκό «αλληλούια», αναγραφόμενο είτε δύο φορές το ίδιο είτε μία φορά, ενώ σε άλλους αναγράφονται στην ίδια επιγραφή κατά συζυγίαν και τα ονόματα κάποιων προφητών, όπως «αλληλούια Αγγαίου και Ζαχαρίου», και «αλληλούια Ιερεμίου και Ιεζεκιήλ».

Και η ερμηνεία της λέξεως Μαελέθ διεγείρει τον αθλητή σε μεγαλύτερη προθυμία, σημαίνοντας τη χοροστασία που μας περιμένει μετά το πέρας των κόπων· διότι έτσι έχει αποσαφηνιστεί αυτή η λέξη από τους υπολοίπους, ερμηνεύοντας το Μαελέθ ως «μέσα από χορεία». Και το να βλέπει κανείς προς τα κρύφια και να συνθέτει την ωδή «υπέρ του αγαπητού» και να ψάλλει «υπέρ της εωθινής αντιλήψεως» και να έχει προ οφθαλμών την ογδόη και να αποβλέπει προς εκείνην που κληρονομεί και το πώς θα μπορούσαμε να βρεθούμε έξω από τη συγγένεια προς τον Κορέ, καθώς και εκείνη η μεγάλη φωνή του Δαβίδ, το «Μη διαφθείρης», την οποία απηύθυνε προς τον υπασπιστή του όταν εκείνος όρμησε να φονεύσει τον Σαούλ, ο λόγος συμβάλλει στο να χαραχθούν όλα αυτά ανεξίτηλα στην ψυχή του καθενός ως υπόδειγμα μακροθυμίας. Και αν κανείς τα εξετάσει όλα τα παρόμοια με ακρίβεια, θα διαπιστώσει ότι αποτελούν κάποιες αθλητικές προτροπές που γίνονται από τον παιδοτρίβη προς τους αθλητές, ώστε να μπορέσει κανείς να φθάσει στο τέλος της νίκης. Ομοίως, ακόμη και αν κάποιο ιστορικό στοιχείο έχει αναγραφεί δίπλα στη φράση «Εις το τέλος», σε αυτό ακριβώς αποβλέπει: στο να ενδυναμωθούμε περισσότερο για τους πνευματικούς αγώνες μέσα από τα ιστορικά υποδείγματα. Αυτό είναι το νόημα της επιγραφής «Εις το τέλος».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ΄ Η επιγραφή «Υπέρ Μαελέθ», αποδοσμένη με μεγαλύτερη σαφήνεια από εκείνους που μετέφρασαν αυτή τη λέξη στην ελληνική γλώσσα, εμφυσά μία προθυμία σε όσους αγωνίζονται στον στίβο της αρετής, υποδεικνύοντας ποιο είναι το τέλος των άθλων τους. Αναφέρει ότι χορείες και ευφροσύνη επιφυλάσσονται σε όσους αναδεικνύονται νικητές των αγώνων, καθώς η λέξη έχει ερμηνευθεί με αυτήν ακριβώς τη σημασία. Διότι το όνομα Μαελέθ ερμηνεύεται ως χορεία, όπως ακριβώς γνωρίζουμε από την ιστορία και για τη νίκη του Δαβίδ, ότι, όταν έπεσε ο Γολιάθ στη μονομαχία με τον νέο, οι νεάνιδες τον προϋπάντησαν με χορούς, ανακουφίζοντας έτσι τον αγωνιώδη κόπο του. Κατά τον ίδιο τρόπο, για κάθε νίκη που κατορθώνεται με ιδρώτα και πόνο εναντίον των αντιπάλων, η επιγραφή περί του Μαελέθ δηλώνει ότι την ακολουθεί ευφροσύνη και χοροστασία, καθώς ολόκληρη η νοητή κτίση εναρμονίζεται με τους νικητές, σαν σε μία χορωδιακή συμφωνία. Διότι υπήρξε εποχή που η χοροστασία της λογικής φύσεως ήταν μία και ενιαία, η οποία απέβλεπε προς τον έναν και μοναδικό κορυφαίο του χορού, και ανέπτυσσε τον χορό της σύμφωνα με την αρμονία που της μεταδιδόταν από εκείνον στην κίνησή της μέσω της εντολής.

Επειδή όμως η αμαρτία, παρεισφρέοντας, διέλυσε εκείνη την ένθεη αρμονία του χορού και, ρίχνοντας το ολίσθημα της απάτης κάτω από τα πόδια των πρώτων ανθρώπων, οι οποίοι συμπορεύονταν χορευτικά με τις αγγελικές δυνάμεις, προκάλεσε την πτώση τους, εξαιτίας της οποίας ο άνθρωπος αποσπάστηκε από τη σχέση του με τους αγγέλους, καθώς η πτώση διέλυσε την ένωσή τους, για τον λόγο αυτόν ο πεπτωκός έχει ανάγκη από πολλούς ιδρώτες και κόπους, ώστε, αφού καταπολεμήσει και ανατρέψει εκείνον που του επιτέθηκε κατά την πτώση, να ανορθωθεί και πάλι, λαμβάνοντας ως βραβείο για τη νίκη του εναντίον του πολεμίου τη συμμετοχή στη θεία χοροστασία. Όταν, λοιπόν, ακούσεις την επιγραφή των Ψαλμών να συνδέει το «Υπέρ Μαελέθ» με τη φράση «Εις το τέλος», τότε να γνωρίζεις ότι μέσω αυτού του αινίγματος σου προσφέρεται η συμβουλή να μην χαλαρώνεις στους αγώνες των πειρασμών, αλλά να αποβλέπεις στο τέλος της νίκης. Και αυτό σημαίνει το να καταταχθεί και η δική σου ψυχή, αφού πρώτα καθαρθεί μέσω των προσβολών των πειρασμών, στην αγγελική χορεία. Όπως ακριβώς ακούσαμε από τα λόγια του Κυρίου ότι συνέβη και στην περίπτωση του Λαζάρου. Αυτός, επειδή μέσα από την υπομονή των παθημάτων του σε όλο το στάδιο του βίου του διαφύλαξε τον εαυτό του ακατάπτωτο, όταν διαλύθηκε η σωματική του σκηνή και νικήθηκε στο στάδιο της ζωής αυτός που τον πολεμούσε, βρέθηκε αμέσως ανάμεσα στους αγγέλους. «Διότι συνέβη», λέγει, «να πεθάνει ο φτωχός και να μεταφερθεί από τους αγγέλους».

Σε αυτούς, αν με κάποιον τρόπο μπορούσε να γίνει αποδεκτό το νερό, θα ήταν θεραπευτικό της πάθησης για τον ασθενή· αλλά φοβούνται κατά κάποιον τρόπο αυτό που προσφέρεται για σωτηρία και αποξενώνονται από τον σώζοντα, κατασκευάζοντας οι ίδιοι για τον εαυτό τους την απώλεια, από τον φόβο μήπως χαθούν. Έτσι και εκείνοι, ενώ η πηγή τούς φωνάζει δυνατά: «Αν κάποιος διψά, ας έρθει προς εμένα και ας πιει», έχοντας τα αισθητήρια της ψυχής κυριευμένα από τη λύσσα της απιστίας, φοβήθηκαν φόβο εκεί όπου δεν υπήρχε φόβος, αποστρεφόμενοι το ποτό της σωτηρίας, μη γνωρίζοντας ότι ο Θεός βρίσκεται σε γενεά δικαίων, Αυτός που δίνει από τη Σιών το σωτήριο στον Ισραήλ και που επιστρέφει πάλι προς τον εαυτό Του την αιχμαλωσία του λαού Του από εκείνον που μας αιχμαλώτισε με πονηριά μέσω της αμαρτίας, οπότε ο αληθινός Ισραηλίτης και ο πνευματικός Ιακώβ βρίσκεται σε ευφροσύνη και αγαλλίαση. Το μεν λοιπόν νόημα της ψαλμωδίας, όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει προχωρώντας μέσα από τις ίδιες τις λέξεις της ψαλμωδίας, είναι τέτοιο. Η δε επιγραφή του ψαλμού συμφωνεί με το νόημα. Διότι η επιγραφή σημαίνει ότι ο λόγος της ψαλμωδίας είναι επινίκιος, ο οποίος τελείται μέσω χορείας με σύνεση· διότι λέει: «Εις το τέλος, υπέρ Μαελέθ, συνέσεως τω Δαβίδ»· και το Μαελέθ ερμηνεύεται ως χορεία. Και αντί για το «Εις το τέλος», άλλοι ερμηνευτές έχουν αποδώσει τον όρο «επινίκιον».

Εις το τέλος, υπέρ Μαελέθ· συνέσεως του Δαβίδ. Διότι στο τέλος, νομίζοντας ότι έχει νικήσει τον Χριστό, ο διάβολος άρχισε να χορεύει. Διότι το όνομα Μαελέθ ερμηνεύεται ως χορός (χορευτής). Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, η προφητεία προανήγγειλε αυτά, για να ελέγξει τον διάβολο.

Ψαλμός 52 (νβ΄) Στον αρχιμουσικό, υπέρ της Μαελέθ· ψαλμός συνέσεως του Δαβίδ. «Είπε ο άφρονας στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Αυτό βέβαια το εξέφρασε ο θείος Δαβίδ για κάποια Μαελέθ, ελληνόφωνη και άθεη, αλλά επικρίνει και πάρα πολλούς άλλους. Άκουσε λοιπόν και πόσο μεγάλος είναι ο καρπός μιας τέτοιας αθεΐας. «Διαφθάρηκαν», λέει, «και έγιναν βδελυροί μέσα στις ανομίες». Και όταν «ο Θεός έσκυψε από τον ουρανό» και κατέβηκε για να επιβλέψει «τους υιούς των ανθρώπων», τους βρήκε όλους μαζί «εξαχρειωμένους και να μην υπάρχει κανένας που να πράττει το αγαθό». Διότι αυτό φανερώνει το «δεν υπάρχει ούτε ένας. Δεν θα συνετιστούν όλοι αυτοί που εργάζονται την ανομία;» Μήπως θα μπορέσουν να περάσουν απαρατήρητοι από τον Θεό σύμφωνα με τον λογισμό τους, επειδή λένε «δεν υπάρχει Θεός;» «Αυτοί που καταβροχθίζουν τον λαό μου όπως τρώνε το ψωμί, δεν επικαλέστηκαν τον Θεό». Δες πώς συγκαταλέγει τους πλεονέκτες και τους άρπαγες μαζί με τους άθεους. Όσο για τους ολιγόπιστους και όσους έχουν υποδουλωθεί στη μάταιη δόξα: «Εκεί κυριεύθηκαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος, διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά αυτών που επιδιώκουν να αρέσουν στους ανθρώπους». Και πρόσεξέ μου πάλι το ολίσθημα της ανθρωπαρέσκειας· πώς «καταισχύνονται και εξουθενώνονται από τον Θεό», εφόσον δεν αγωνίζονται να αρέσουν σε Αυτόν αλλά στους ανθρώπους. «Ποιος θα δώσει από τη Σιών τη σωτηρία του Ισραήλ, όταν επιστρέψει ο λαός από την αιχμαλωσία;» Κανένας άλλος, προφανώς, παρά πάλι ο Ίδιος που ελευθέρωσε και επανέφερε τον λαό από την αιχμαλωσία.