Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 52:2

Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι και ο δέκατος τρίτος ψαλμός περιέχει εξολοκλήρου το ίδιο νόημα, και σχεδόν όλες τις ίδιες λέξεις· ώστε από εκείνον να καθίσταται φανερό σε όσους αναζητούν την ερμηνεία. Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός...

Περί φθαρτού. Τι είναι το φθαρτό; Και ως προς τι ονομάζεται φθαρτό; Και με πόσους τρόπους ονομάζεται κάτι φθαρτό; Ονομάζεται, λοιπόν, κάτι φθαρτό με δύο τρόπους: σωματικά και ψυχικά. Και ψυχικά μεν, όταν κάποιος αμαρτάνει, λέγεται ότι είναι διεφθαρμένος, όπως λέει η Γραφή: «Διεφθάρησαν και έγιναν βδελυροί μέσα στις ανομίες». Σωματικά δε λέγεται με τρεις τρόπους: φθορά, διαφθορά και καταφθορά. Και φθορά μεν ονομάζεται απλώς το να χωριστεί η ψυχή από το σώμα και να επέλθει ο θάνατος· διαφθορά δε είναι, όταν το σώμα καταφαγωθεί από τα σκουλήκια και απομείνουν μόνο τα οστά. Καταφθορά λέγεται, όταν σαπίσουν και αυτά ακόμη τα οστά, και αναλωθούν, και περιέλθουν παντελώς στο μη ον.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΜΑΕΛΕΘ, ΣΥΝΕΣΕΩΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΝΒʹ Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί με τις ανομίες τους, δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το αγαθό. Ο μεν 50ος ψαλμός περιείχε την εξομολόγηση ενός ανθρώπου που μετανόησε για όσα αμάρτησε· ενώ ο επόμενός του, την αλαζονεία εκείνου που ήταν ισχυρός στην κακία και είχε άθεο τρόπο ζωής· καθώς και ποιο τέλος ακολούθησε τον έναν και ποιο τον άλλον. Διότι, σε εκείνον που καυχιόταν για τα δικά του κακά, αναφερόταν: Γι' αυτό ο Θεός θα σε καθαιρέσει ολοκληρωτικά, θα σε ξεριζώσει και θα σε εκδιώξει από το σκήνωμά σου· ενώ εκ μέρους εκείνου που εξομολογήθηκε, προσθέτονταν αμέσως μετά τα εξής: Εγώ όμως, σαν την κατάκαρπη ελιά στον οίκο του Θεού, ήλπισα στο έλεός Του στον αιώνα. Ο παρών όμως, μη όντας ψαλμός —διότι δεν φέρει τέτοια επιγραφή— ούτε ωδή, ούτε κάτι παρόμοιο, περιέχει την προφητεία της σωτήριας θεοφάνειας, την οποία πολλοί προφήτες και δίκαιοι επιθύμησαν να δουν. Έτσι λοιπόν και ο προκείμενος, εξαιτίας της πτώσης όλων των ανθρώπων, σαν να βρίσκεται σε ένα κοινό ναυάγιο, προσεύχεται και λέει: Ποιος θα δώσει από τη Σιών τη σωτηρία του Ισραήλ;

Εάν λοιπόν τέτοια ήταν η κατάσταση των ανθρώπων, ώστε να μη βρίσκεται κανένας αγαθός ανάμεσα στους υιούς των ανθρώπων, πώς εννοείται ότι τα λόγια της επιγραφής λέγονται υπέρ της χορείας; Αλλά θα πεις ότι, επειδή όλοι ανεξαιρέτως παρεξέκλιναν, και διαφθάρηκαν οι επί της γης και έγιναν βδελυροί μέσα στις ανομίες, εύλογα ο προφήτης προσευχήθηκε στα όσα είπε στη συνέχεια: «Ποιος θα δώσει από τη Σιών το Σωτήριο του Ισραήλ; Όταν ο Κύριος επαναφέρει τον λαό του από την αιχμαλωσία, θα αγαλλιάσει ο Ιακώβ και θα ευφρανθεί ο Ισραήλ». Διότι διείδε, με την πρόγνωση του προφητικού πνεύματος, ότι μέσω του Σωτηρίου έμελλε ο αιχμάλωτος λαός να επιστρέψει και να ελευθερωθεί από την κυριαρχία των εχθρών· και όταν αυτά θα εκπληρώνονταν, η χορεία του Θεού θα συγκροτούνταν από εκείνους ακριβώς που ελευθερώνονταν από την αιχμαλωσία. Εύλογα λοιπόν τα λεγόμενα ανάγονται στο τέλος και έχουν ειπωθεί «υπέρ Μαελέθ», δηλαδή υπέρ της χορείας, σαν να ερμηνευόταν με μεγαλύτερη σαφήνεια «υπέρ εκείνων που επρόκειτο να ελευθερωθούν από την αιχμαλωσία»· γι' αυτό άλλωστε μας παραπέμπει και «εις σύνεσιν».

Η μεν λοιπόν επιγραφή, η οποία απαιτεί πολλή σύνεση, αναφερόταν στη χορεία που επρόκειτο να συγκροτηθεί μεταξύ των ανθρώπων μέσω του Σωτηρίου· η οποία και εκπληρώθηκε έμπρακτα μετά την επιφάνεια του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού. Μέσω αυτού συγκροτήθηκε σε όλη την οικουμένη μία χορεία για τον Θεό, τέτοια που δεν υπήρξε ποτέ άλλοτε: η καθολική Εκκλησία του Θεού, θεμελιωμένη πάνω στην άρρηκτη και άσειστη πέτρα του σωτηρίου λόγου. Τα όσα δε αναφέρονται στην αρχή της προφητείας παρουσιάζουν σαν ένα είδος ναυαγίου όλων των ανθρώπων της γης. Διότι λέει: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί μέσα στην ανομία· δεν υπάρχει κάποιος που να πράττει το αγαθό». Τα ίδια δε δηλώνονταν και στον δέκατο τρίτο ψαλμό, κυρίως σύμφωνα με την εβραϊκή γλώσσα, στην οποία περιέχονται οι ίδιες λέξεις και τα ίδια στοιχεία και στους δύο· αν και η δική μας μετάφραση φαίνεται να περιέχει ορισμένες διαφοροποιημένες λέξεις.

Διότι, αντί για το «Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί μέσα στην ανομία», ο δέκατος τρίτος ψαλμός αναφέρει «Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στα έργα τους»· και πάλι, αντί για το «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το αγαθό», περιέχει το «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει χρηστότητα»· διότι η εναλλαγή αυτή προέρχεται από τους ερμηνευτές.

Μέσω αυτών, ο λόγος υποδηλώνει την έκπτωση των κοινών περί Θεού εννοιών, καθώς και τον ασεβή και άθεο λογισμό ολόκληρης της ανθρωπότητας, ο οποίος είχε επικρατήσει πριν από την επιφάνεια του Σωτήρος μας. Διότι, παρόλο που ο Θεός στις κοινές έννοιες είχε καταβάλει αγαθά σπέρματα της περί Αυτού γνώσης, τόσο μεγάλη διαστροφή κυρίευσε κάθε άφρονα μεταξύ των ανθρώπων, ώστε να σχηματίσει άθεη δοξασία στον λογισμό του, και να διανοηθεί ότι ο Θεός δεν υπάρχει, ούτε υφίσταται μέσα στο σύμπαν. Αυτός, λοιπόν, ήταν πράγματι άθεος και εντελώς άφρων, καθώς αποφαινόταν ότι δεν υφίσταται ούτε πρόνοια που επιβλέπει τα πάντα, ούτε καθολικός νους, ούτε η επέκεινα των όλων ουσία που είναι ο δημιουργός των πάντων. Οι υπόλοιποι άνθρωποι, παραδίδοντας τους εαυτούς τους στην πολυθεϊστική πλάνη της ειδωλολατρίας, έχουν πέσει στην αθεΐα με άλλον τρόπο αφροσύνης· διότι και αυτοί διέφθειραν τα υγιή σπέρματα περί Θεού που είχαν σπαρθεί μέσα τους, και παρέδωσαν τους εαυτούς τους στη βδελυρία των νεκρών ειδώλων, λατρεύοντας άτιμα και αληθινά βδελύγματα. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Διέφθειραν και εβδελύχθησαν μέσα στην ανομία»· πράγμα που ερμήνευσε σαφέστερα ο Σύμμαχος λέγοντας: «Διεφθάρησαν και επιτήδευσαν βδελυρία με αδικία». Διότι επιτήδευσαν τη βδελυρία, ειδωλοποιώντας τα μη όντα σαν να ήταν όντα, με τη μέγιστη αδικία.

Έπειτα, πράττοντας σε ακολουθία με τα άθεα και διεστραμμένα επιτηδεύματά τους, έχουν περιπέσει σε κάθε είδος μοχθηρίας του βίου. Γι' αυτό αναφέρεται στη συνέχεια: «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το αγαθό». Ο Θεός έσκυψε από τον ουρανό πάνω στους υιούς των ανθρώπων, για να δει αν υπάρχει κάποιος που να κατανοεί ή να εκζητεί τον Θεό. Όλοι παρεξέκλιναν, ταυτόχρονα εξαχρειώθηκαν, δεν υπάρχει κανείς που να πράττει τη χρηστότητα, ούτε καν ένας. Ο μεν άφρων απατούσε τον εαυτό του, λέγοντας στην καρδιά του ότι δεν υπάρχει Θεός· και όλοι οι υπόλοιποι έγιναν βδελυροί, διαπράττοντας βδελυρότητες. Ο αληθινός λόγος, όμως, διδάσκει ότι ο επί πάντων Θεός και Κύριος όχι μόνο υφίσταται και περικλείει τα πάντα, αλλά και επιβλέπει και επισκέπτεται, όχι μόνο τα γενικά μέρη του σύμπαντος, αλλά και τα επιμέρους, όπως και τους υιούς των ανθρώπων που διαβιούν πάνω στη γη. Έπειτα, επειδή ακριβώς μεριμνά για τους υιούς των ανθρώπων, συγκαταβαίνοντας από το δικό Του μεγαλείο, και σαν από την υψηλότατη κορυφή της ανώτατης και υπεράνω όλων δυνάμεώς Του, κατέρχεται για να εξετάσει τους ανθρώπους επί της γης, επιβλέποντας μήπως τυχόν υπάρχει κάποιος που να κατανοεί τη διοίκηση της πρόνοιάς Του, και μήπως κάποιος, θέτοντας σε δεύτερη μοίρα όλα τα στοιχεία της απάτης αυτής της ζωής, έχει επιδοθεί στην αναζήτησή Του.

Θα πεις, λοιπόν, ότι οι μεν παλαιοί προφήτες και οι δίκαιοι, και οι πατριάρχες, και όλοι όσοι παρέμειναν καθαροί από την ειδωλολατρική πλάνη, αυτοί είναι εκείνοι που δεν υπέκυψαν στην άλωση από τους νοητούς εχθρούς· ενώ όσοι προέρχονταν από τα έθνη και περιέπεσαν στην αθεΐα, και όσοι υποδουλώθηκαν στην πολυθεϊστική πλάνη, ή ακόμη και εκείνοι από την περιτομή που πουλήθηκαν στις ίδιες τους τις αμαρτίες, και γενικώς όλοι ανεξαιρέτως για τους οποίους αναφέρθηκε προηγουμένως: «Είπε ο άφρονας στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός· διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στην ανομία», αυτοί είναι εκείνοι που υπέστησαν την αιχμαλωσία.

Όπως ακριβώς η πολύχρωμη λάμψη, μέσα στη διαφορετική ομορφιά του χρώματός της, μεταβαίνει ανεπαίσθητα στην άλλη απόχρωση, αναμειγνύοντας αρμονικά μεταξύ τους τις ακραίες ακτίνες των χρωμάτων, έτσι μπορεί να δει κανείς και την ακτίνα του νοήματος αυτής της ψαλμωδίας, στο τέλος της, να αναμειγνύεται ακολουθικά με το προοίμιο της λαμπρότητας του παρακείμενου ψαλμού. Ώστε το όριο μεταξύ τους να περνά απαρατήρητο, καθώς ο νους οδηγείται αυτόματα από αυτόν τον ψαλμό προς την επόμενη ψαλμωδία. Διότι εκείνος που έχει ριζώσει σαν καρποφόρος ελιά στον οίκο του Θεού και έχει βεβαιώσει μέσα του το εδραίο και αμετακίνητο του στερεώματος της πίστεως, και έχει συμπαρεκτείνει την ελπίδα του θείου ελαίου μέσω της ευχαριστίας στην απειρία των αιώνων, οργίζεται εναντίον των αφρόνων, το αποκορύφωμα της αφροσύνης των οποίων είναι το να ισχυρίζονται ότι ο αληθινά Ων, αυτός που είναι πάνω από όλα και μέσα σε όλα, δεν υπάρχει. Διότι, αφού είναι τέτοια και τόσα τα πράγματα, λέει (αποδεικνύοντας πρώτα την πρόνοια του Θεού για τους ανθρώπους, στον οποίο η βεβαιότητα των ελπίδων είναι τόσο αμετάθετη, ώστε ο πόθος, συμπαρεκτεινόμενος με την αιωνιότητα των αιώνων, να μην εξασθενεί), πώς είναι δυνατόν να «λέει ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός»; Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί με τέτοιου είδους επιτηδεύματα του νου.

«Είπεν άφρων» (Είπε ο άφρων): Ο διάβολος είναι [ο άφρων]· διότι παντού η Γραφή αποκαλεί τον διάβολο άφρονα, επειδή συμπεριφέρθηκε με αφροσύνη και έχασε το αξίωμά του. Το ίδιο ισχύει και για τους Έλληνες (ειδωλολάτρες). «Διέφθειραν» (Διαφθάρηκαν): Οι δαίμονες, επειδή εξέπεσαν από το αξίωμά τους, έγιναν βδελυροί ενώπιον του Θεού. «Ουκ έστιν ο ποιών» (Δεν υπάρχει αυτός που πράττει): Ο διάβολος και οι δαίμονες, επειδή είναι πονηροί. «Ο Θεός εκ του ουρανού» (Ο Θεός από τον ουρανό): Ο Χριστός, ο οποίος ήλθε εν σαρκί επί της γης. «Του ιδείν» (Για να δει): Διότι γι' αυτό ήλθε, για να αναζητήσει [και να σώσει] το απολωλός· επειδή γνώριζε ότι κανείς δεν έχει σύνεση ώστε να αναζητήσει τον Θεό. «Πάντες εξέκλιναν» (Όλοι παρεξέκλιναν): Διότι, με το να παρεκκλίνουν από τον Θεό, έγιναν όλοι άχρηστοι, μη μπορώντας πλέον να επιστρέψουν. «Ουκ έστιν ποιών» (Δεν υπάρχει αυτός που πράττει): Δηλαδή οι δαίμονες· διότι κανένα απολύτως αγαθό έργο δεν υπήρχε (ή δεν υπάρχει) σε αυτούς. «Ουχί γνώσονται» (Δεν θα γνωρίσουν): Οι δαίμονες και όσοι τους ακολούθησαν, θα μάθουν μετά από λίγο τη δική τους απώλεια και καταστροφή. «Οι έσθοντες» (Αυτοί που τρώνε): Διότι οι δαίμονες κατέπιαν τους πάντες με την πλάνη, καταβροχθίζοντάς τους με τα δόντια τους, δηλαδή με τα είδωλα των θυσιών. «Εκεί φοβηθήσονται» (Εκεί θα φοβηθούν): Διότι εκεί, στον τόπο της κρίσεως, θα κυριευθούν από πολύ φόβο, τον οποίο δεν είχαν αισθανθεί εξαιτίας της απιστίας (αποστασίας) τους. Να εννοήσεις δε εδώ και τους Ιουδαίους, ότι επρόκειτο [τότε] να κυριευθούν από πολύ φόβο. «Ότι ο Θεός διεσκόρπισεν» (Επειδή ο Θεός διεσκόρπισε): Όσων σπεύδουν να αρέσουν περισσότερο στους ανθρώπους και όχι στον Θεό, αυτών η κυριαρχία διασκορπίζεται. Διότι με τη λέξη οστά νοείται η ισχύς.

Ψαλμός ΝΒ΄. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του.» Διότι, ποιος θα μπορούσε να το πει αυτό, παρά μόνον ένας άφρων; Για τον οποίο ο Ησαΐας έλεγε: «Ο μωρός θα πει μωρίες και η καρδιά του θα σκεφτεί μάταια πράγματα». Ποια είναι αυτά; Το ότι, ενώ πράττουν φαύλα και άτοπα έργα και βλέπουν τη μακροθυμία του Θεού απέναντί τους, αντί να τον ευχαριστούν και να τον δοξάζουν ως αγαθό και ανεξίκακο, εκτρέπονται στην παραφροσύνη, νομίζοντας ότι ο Θεός δεν επιβλέπει τα ανθρώπινα, αλλά ότι αυτά κατευθύνονται στην τύχη και από μόνα τους. «Διεφθάρησαν και έγιναν βδελυροί.» Η νόσος του βλάσφημου, όταν διαδίδεται, κάνει και τους άλλους να φθείρονται μέσα στις ανομίες και να γίνονται βδελυροί στον Κτίστη, πάσχοντας από τόσο μεγάλη απραξία ως προς την αρετή, ώστε να μην πράττουν κανένα απολύτως αγαθό έργο.

Αλλά βέβαια μέσω του άφρονος υπαινίσσεται τη μανία των ειδωλολατρών. Διότι, λέγοντας μέσα στην καρδιά τους ότι δεν υπάρχει Θεός, κατασκεύασαν είδωλα ξύλινων και πέτρινων θεών. Μέσω δε της ανομίας, η οποία ήταν παράβαση του νόμου, υπαινίσσεται τους Ιουδαίους, τους οποίους, επειδή διαφθάρηκαν από την απιστία, ο Θεός αποστράφηκε. «Ο Θεός έσκυψε από τον ουρανό». Διότι τόσο πολύ ο Θεός επιθυμεί την αλήθεια, ώστε, αν και γνωρίζει με ακρίβεια όλα τα δικά μας, εντούτοις σκύβει από ψηλά, σαν από κάποιο παράθυρο της συγκατάβασής του προς εμάς, θέλοντας να διαγνώσει με ακρίβεια τα ανθρώπινα πράγματα.

Ψαλμός 52 (νβ΄) Στον αρχιμουσικό, υπέρ της Μαελέθ· ψαλμός συνέσεως του Δαβίδ. «Είπε ο άφρονας στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Αυτό βέβαια το εξέφρασε ο θείος Δαβίδ για κάποια Μαελέθ, ελληνόφωνη και άθεη, αλλά επικρίνει και πάρα πολλούς άλλους. Άκουσε λοιπόν και πόσο μεγάλος είναι ο καρπός μιας τέτοιας αθεΐας. «Διαφθάρηκαν», λέει, «και έγιναν βδελυροί μέσα στις ανομίες». Και όταν «ο Θεός έσκυψε από τον ουρανό» και κατέβηκε για να επιβλέψει «τους υιούς των ανθρώπων», τους βρήκε όλους μαζί «εξαχρειωμένους και να μην υπάρχει κανένας που να πράττει το αγαθό». Διότι αυτό φανερώνει το «δεν υπάρχει ούτε ένας. Δεν θα συνετιστούν όλοι αυτοί που εργάζονται την ανομία;» Μήπως θα μπορέσουν να περάσουν απαρατήρητοι από τον Θεό σύμφωνα με τον λογισμό τους, επειδή λένε «δεν υπάρχει Θεός;» «Αυτοί που καταβροχθίζουν τον λαό μου όπως τρώνε το ψωμί, δεν επικαλέστηκαν τον Θεό». Δες πώς συγκαταλέγει τους πλεονέκτες και τους άρπαγες μαζί με τους άθεους. Όσο για τους ολιγόπιστους και όσους έχουν υποδουλωθεί στη μάταιη δόξα: «Εκεί κυριεύθηκαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος, διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά αυτών που επιδιώκουν να αρέσουν στους ανθρώπους». Και πρόσεξέ μου πάλι το ολίσθημα της ανθρωπαρέσκειας· πώς «καταισχύνονται και εξουθενώνονται από τον Θεό», εφόσον δεν αγωνίζονται να αρέσουν σε Αυτόν αλλά στους ανθρώπους. «Ποιος θα δώσει από τη Σιών τη σωτηρία του Ισραήλ, όταν επιστρέψει ο λαός από την αιχμαλωσία;» Κανένας άλλος, προφανώς, παρά πάλι ο Ίδιος που ελευθέρωσε και επανέφερε τον λαό από την αιχμαλωσία.