Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 52:3

Ο Θεός έσκυψε από τον ουρανό προς τους υιούς των ανθρώπων. Επειδή δεν αναλογίστηκαν ότι ο Θεός επιβλέπει τα ανθρώπινα, ότι κρίνει με δίκαιη κρίση και ότι αποτρέπει κάθε αθεμιτουργία, για τον λόγο αυτόν ο Θεός έσκυψε από τον ουρανό. Διότι αυτό φανερώνει με σαφήνεια την έλευση του Κυρίου προς τους ανθρώπους.

Εάν λοιπόν τέτοια ήταν η κατάσταση των ανθρώπων, ώστε να μη βρίσκεται κανένας αγαθός ανάμεσα στους υιούς των ανθρώπων, πώς εννοείται ότι τα λόγια της επιγραφής λέγονται υπέρ της χορείας; Αλλά θα πεις ότι, επειδή όλοι ανεξαιρέτως παρεξέκλιναν, και διαφθάρηκαν οι επί της γης και έγιναν βδελυροί μέσα στις ανομίες, εύλογα ο προφήτης προσευχήθηκε στα όσα είπε στη συνέχεια: «Ποιος θα δώσει από τη Σιών το Σωτήριο του Ισραήλ; Όταν ο Κύριος επαναφέρει τον λαό του από την αιχμαλωσία, θα αγαλλιάσει ο Ιακώβ και θα ευφρανθεί ο Ισραήλ». Διότι διείδε, με την πρόγνωση του προφητικού πνεύματος, ότι μέσω του Σωτηρίου έμελλε ο αιχμάλωτος λαός να επιστρέψει και να ελευθερωθεί από την κυριαρχία των εχθρών· και όταν αυτά θα εκπληρώνονταν, η χορεία του Θεού θα συγκροτούνταν από εκείνους ακριβώς που ελευθερώνονταν από την αιχμαλωσία. Εύλογα λοιπόν τα λεγόμενα ανάγονται στο τέλος και έχουν ειπωθεί «υπέρ Μαελέθ», δηλαδή υπέρ της χορείας, σαν να ερμηνευόταν με μεγαλύτερη σαφήνεια «υπέρ εκείνων που επρόκειτο να ελευθερωθούν από την αιχμαλωσία»· γι' αυτό άλλωστε μας παραπέμπει και «εις σύνεσιν».

Έπειτα, πράττοντας σε ακολουθία με τα άθεα και διεστραμμένα επιτηδεύματά τους, έχουν περιπέσει σε κάθε είδος μοχθηρίας του βίου. Γι' αυτό αναφέρεται στη συνέχεια: «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το αγαθό». Ο Θεός έσκυψε από τον ουρανό πάνω στους υιούς των ανθρώπων, για να δει αν υπάρχει κάποιος που να κατανοεί ή να εκζητεί τον Θεό. Όλοι παρεξέκλιναν, ταυτόχρονα εξαχρειώθηκαν, δεν υπάρχει κανείς που να πράττει τη χρηστότητα, ούτε καν ένας. Ο μεν άφρων απατούσε τον εαυτό του, λέγοντας στην καρδιά του ότι δεν υπάρχει Θεός· και όλοι οι υπόλοιποι έγιναν βδελυροί, διαπράττοντας βδελυρότητες. Ο αληθινός λόγος, όμως, διδάσκει ότι ο επί πάντων Θεός και Κύριος όχι μόνο υφίσταται και περικλείει τα πάντα, αλλά και επιβλέπει και επισκέπτεται, όχι μόνο τα γενικά μέρη του σύμπαντος, αλλά και τα επιμέρους, όπως και τους υιούς των ανθρώπων που διαβιούν πάνω στη γη. Έπειτα, επειδή ακριβώς μεριμνά για τους υιούς των ανθρώπων, συγκαταβαίνοντας από το δικό Του μεγαλείο, και σαν από την υψηλότατη κορυφή της ανώτατης και υπεράνω όλων δυνάμεώς Του, κατέρχεται για να εξετάσει τους ανθρώπους επί της γης, επιβλέποντας μήπως τυχόν υπάρχει κάποιος που να κατανοεί τη διοίκηση της πρόνοιάς Του, και μήπως κάποιος, θέτοντας σε δεύτερη μοίρα όλα τα στοιχεία της απάτης αυτής της ζωής, έχει επιδοθεί στην αναζήτησή Του.

Αυτά ευλόγως απείλησε ο κηδεμόνας των ανθρώπων Λόγος του Θεού· επειδή, αφού έσκυψε από τον ουρανό προς τους υιούς των ανθρώπων, αναζητώντας μεταξύ τους εάν υπάρχει κάποιος που να έχει σύνεση ή να αναζητά τον Θεό, δεν βρήκε κανέναν· αντίθετα, διαπίστωσε ότι όλοι, εξαιτίας της επιβουλής των εχθρών, είχαν εκτραπεί και εξαχρειωθεί, ώστε να μην έχει απομείνει ούτε ένας που να πράττει αγαθά έργα. Τα μεν πρώτα, λοιπόν, τα περιέχει ομοίως και ο 13ος (ψαλμός)· τα επόμενα όμως διαφοροποιούνται. Διότι στον μεν 13ο συνδέεται με αυτά το: «Ότι ο Θεός βρίσκεται σε γενεά δίκαιη· τη βουλή του φτωχού την ντροπιάσατε, επειδή ο Κύριος είναι η ελπίδα του»· εδώ όμως (αναφέρει): «Ότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων· ντροπιάστηκαν, διότι ο Θεός τους εξουδένωσε». Και τα μεν (χωρία) του 13ου έτυχαν της κατάλληλης ερμηνείας στα οικεία σημεία· τα δε προκείμενα, όπως τα κατανοήσαμε, παρατίθενται για όσους τα μελετούν.

Διότι, αληθώς, φθορά και διάλυση εκείνου που έχει συσταθεί είναι η απομάκρυνση από το όντως Όν. Διότι πώς θα μπορούσε κάποιος να υπάρχει, αν δεν βρίσκεται μέσα στο Όν; Και πώς θα μπορούσε να παραμείνει στο Όν, αν δεν πιστεύει ότι το Όν υπάρχει; Αυτός δε που αληθινά υπάρχει είναι εξάπαντος ο Θεός, όπως μαρτυρείται στον μεγάλο Μωυσή από το όραμα της θεοφανείας. Επομένως, εκείνος που αποβάλλει από τη διάνοιά του την ύπαρξη του Θεού, λέγοντας ότι Εκείνος δεν υπάρχει, κατέστρεψε τη δική του ύπαρξη, αφού βρέθηκε έξω από το Όν. Γι' αυτόν τον λόγο λέγει ότι, επειδή απομακρύνθηκαν από τον Θεό, αμέσως όλοι τους αχρειώθηκαν, σαν κάποιο απορριπτέο σκεύος που καταδικάστηκε σε αχρηστία. Αυτό όμως που είναι άχρηστο για το αγαθό αποδεικνύει σαφώς την επιτηδειότητά του προς το κακό, εξαιτίας της αναρμοστίας του προς το ανώτερο. Επειδή λοιπόν για όλα αυτά ο Κύριος «έσκυψε από τον ουρανό προς τους υιούς των ανθρώπων»· ο δε λόγος αυτός προμηνύει τη συναναστροφή του Κυρίου ανάμεσα στους ανθρώπους, όταν ολόκληρο το υποταγμένο πλήθος ακολούθησε εκείνους που προηγούνταν προς την απιστία, δηλαδή τους ιερείς, τους Φαρισαίους και τους γραμματείς. Διότι εκείνοι ήταν που με τα βλάσφημα δόντια τους κατασπάραζαν και καταβρόχθιζαν τον λαό. Γι' αυτό λέγει ότι «Εκεί θα κυριευθούν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος, αυτοί που καταβροχθίζουν τον λαό μου σαν να τρώνε ψωμί», πάσχοντας όμοια με το πάθος εκείνων που έχουν υδροφοβία.

«Είπεν άφρων» (Είπε ο άφρων): Ο διάβολος είναι [ο άφρων]· διότι παντού η Γραφή αποκαλεί τον διάβολο άφρονα, επειδή συμπεριφέρθηκε με αφροσύνη και έχασε το αξίωμά του. Το ίδιο ισχύει και για τους Έλληνες (ειδωλολάτρες). «Διέφθειραν» (Διαφθάρηκαν): Οι δαίμονες, επειδή εξέπεσαν από το αξίωμά τους, έγιναν βδελυροί ενώπιον του Θεού. «Ουκ έστιν ο ποιών» (Δεν υπάρχει αυτός που πράττει): Ο διάβολος και οι δαίμονες, επειδή είναι πονηροί. «Ο Θεός εκ του ουρανού» (Ο Θεός από τον ουρανό): Ο Χριστός, ο οποίος ήλθε εν σαρκί επί της γης. «Του ιδείν» (Για να δει): Διότι γι' αυτό ήλθε, για να αναζητήσει [και να σώσει] το απολωλός· επειδή γνώριζε ότι κανείς δεν έχει σύνεση ώστε να αναζητήσει τον Θεό. «Πάντες εξέκλιναν» (Όλοι παρεξέκλιναν): Διότι, με το να παρεκκλίνουν από τον Θεό, έγιναν όλοι άχρηστοι, μη μπορώντας πλέον να επιστρέψουν. «Ουκ έστιν ποιών» (Δεν υπάρχει αυτός που πράττει): Δηλαδή οι δαίμονες· διότι κανένα απολύτως αγαθό έργο δεν υπήρχε (ή δεν υπάρχει) σε αυτούς. «Ουχί γνώσονται» (Δεν θα γνωρίσουν): Οι δαίμονες και όσοι τους ακολούθησαν, θα μάθουν μετά από λίγο τη δική τους απώλεια και καταστροφή. «Οι έσθοντες» (Αυτοί που τρώνε): Διότι οι δαίμονες κατέπιαν τους πάντες με την πλάνη, καταβροχθίζοντάς τους με τα δόντια τους, δηλαδή με τα είδωλα των θυσιών. «Εκεί φοβηθήσονται» (Εκεί θα φοβηθούν): Διότι εκεί, στον τόπο της κρίσεως, θα κυριευθούν από πολύ φόβο, τον οποίο δεν είχαν αισθανθεί εξαιτίας της απιστίας (αποστασίας) τους. Να εννοήσεις δε εδώ και τους Ιουδαίους, ότι επρόκειτο [τότε] να κυριευθούν από πολύ φόβο. «Ότι ο Θεός διεσκόρπισεν» (Επειδή ο Θεός διεσκόρπισε): Όσων σπεύδουν να αρέσουν περισσότερο στους ανθρώπους και όχι στον Θεό, αυτών η κυριαρχία διασκορπίζεται. Διότι με τη λέξη οστά νοείται η ισχύς.

Αλλά βέβαια μέσω του άφρονος υπαινίσσεται τη μανία των ειδωλολατρών. Διότι, λέγοντας μέσα στην καρδιά τους ότι δεν υπάρχει Θεός, κατασκεύασαν είδωλα ξύλινων και πέτρινων θεών. Μέσω δε της ανομίας, η οποία ήταν παράβαση του νόμου, υπαινίσσεται τους Ιουδαίους, τους οποίους, επειδή διαφθάρηκαν από την απιστία, ο Θεός αποστράφηκε. «Ο Θεός έσκυψε από τον ουρανό». Διότι τόσο πολύ ο Θεός επιθυμεί την αλήθεια, ώστε, αν και γνωρίζει με ακρίβεια όλα τα δικά μας, εντούτοις σκύβει από ψηλά, σαν από κάποιο παράθυρο της συγκατάβασής του προς εμάς, θέλοντας να διαγνώσει με ακρίβεια τα ανθρώπινα πράγματα.

Ψαλμός 52 (νβ΄) Στον αρχιμουσικό, υπέρ της Μαελέθ· ψαλμός συνέσεως του Δαβίδ. «Είπε ο άφρονας στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Αυτό βέβαια το εξέφρασε ο θείος Δαβίδ για κάποια Μαελέθ, ελληνόφωνη και άθεη, αλλά επικρίνει και πάρα πολλούς άλλους. Άκουσε λοιπόν και πόσο μεγάλος είναι ο καρπός μιας τέτοιας αθεΐας. «Διαφθάρηκαν», λέει, «και έγιναν βδελυροί μέσα στις ανομίες». Και όταν «ο Θεός έσκυψε από τον ουρανό» και κατέβηκε για να επιβλέψει «τους υιούς των ανθρώπων», τους βρήκε όλους μαζί «εξαχρειωμένους και να μην υπάρχει κανένας που να πράττει το αγαθό». Διότι αυτό φανερώνει το «δεν υπάρχει ούτε ένας. Δεν θα συνετιστούν όλοι αυτοί που εργάζονται την ανομία;» Μήπως θα μπορέσουν να περάσουν απαρατήρητοι από τον Θεό σύμφωνα με τον λογισμό τους, επειδή λένε «δεν υπάρχει Θεός;» «Αυτοί που καταβροχθίζουν τον λαό μου όπως τρώνε το ψωμί, δεν επικαλέστηκαν τον Θεό». Δες πώς συγκαταλέγει τους πλεονέκτες και τους άρπαγες μαζί με τους άθεους. Όσο για τους ολιγόπιστους και όσους έχουν υποδουλωθεί στη μάταιη δόξα: «Εκεί κυριεύθηκαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος, διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά αυτών που επιδιώκουν να αρέσουν στους ανθρώπους». Και πρόσεξέ μου πάλι το ολίσθημα της ανθρωπαρέσκειας· πώς «καταισχύνονται και εξουθενώνονται από τον Θεό», εφόσον δεν αγωνίζονται να αρέσουν σε Αυτόν αλλά στους ανθρώπους. «Ποιος θα δώσει από τη Σιών τη σωτηρία του Ισραήλ, όταν επιστρέψει ο λαός από την αιχμαλωσία;» Κανένας άλλος, προφανώς, παρά πάλι ο Ίδιος που ελευθέρωσε και επανέφερε τον λαό από την αιχμαλωσία.