Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 52:6

Ορθ. Πάλι κάνεις λόγο για διακονία, αποφεύγοντας να ονομάσεις το Πνεύμα συνεργό του Θεού; Μακεδ. Ποτέ δεν πρόκειται να με πείσεις να ονομάσω το Πνεύμα συνεργό του Θεού. Ορθ. Ο απόστολος Παύλος ονομάζει τους αποστόλους συνεργούς του Θεού, και εσύ φοβάσαι να αποκαλέσεις το Πνεύμα Του συνεργό; Σου αξίζει να ακούσεις το εξής: «Εκεί κυριεύθηκαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε λόγος φόβου.» Μακεδ. Ακόμη κι αν ονομάσω το Πνεύμα συνεργό του Θεού, πάντως δεν το συνδοξάζω με τον Θεό. Ορθ. Εάν λοιπόν λέει ο Παύλος για όσους πίστεψαν ότι «Δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· και εάν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος του Θεού, και συγκληρονόμος του Χριστού», άραγε θεωρείς τον εαυτό σου άξιο της συγκληρονομίας, το δε Πνεύμα όχι; Και εσύ μεν ακούς το «Εφόσον συμπάσχουμε, για να συνδοξαστούμε επίσης», ενώ το Πνεύμα όχι; Ή το «Εάν συναποθάναμε, θα συμβασιλεύσουμε κιόλας», το δε Πνεύμα όχι; Μακεδ. Και το Πνεύμα το αποκαλείς βασιλιά; Ορθ. «Εάν ο θάνατος βασίλευσε από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή, ακόμη και σε αυτούς που δεν αμάρτησαν», πώς δεν βασιλεύει σε εμάς το Πνεύμα της ζωής; Μακεδ. Εμείς λέμε ότι ο Πατέρας είναι βασιλιάς, καθώς και ο Υιός· το δε Πνεύμα είναι υπηρέτης.

Αυτό δε το ανέφερα, θέλοντας να δείξω σε πόση αναισθησία οδηγεί τον άνθρωπο αυτός ο δαίμονας. Όποιος, λοιπόν, θέλει να αγωνιστεί τέλεια και να φορέσει το στεφάνι της δικαιοσύνης, ας πασχίσει με κάθε τρόπο να νικήσει αυτό το πολύμορφο θηρίο, έχοντας πάντοτε μπροστά στα μάτια του αυτό που έχει ειπωθεί από τον άγιο Δαβίδ: «Ο Κύριος διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων»· και ας μην κάνει τίποτε αποβλέποντας στον έπαινο των ανθρώπων, αλλά ας επιζητεί τον μισθό από τον Θεό. Και, απορρίπτοντας πάντοτε τους λογισμούς που έρχονται στην καρδιά του και τον επαινούν, ας ταπεινώνει και ας εξουθενώνει τον εαυτό του ενώπιον του Θεού. Διότι έτσι θα μπορέσει, με τη βοήθεια του Θεού, να απαλλαγεί από τον δαίμονα της κενοδοξίας, με τη χάρη του Κυρίου μας Ιησού, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Διότι τα πράττουν, λέγει ο Κύριος, για να φανούν στους ανθρώπους. Αλήθεια σας λέγω, έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους. Και ο Απόστολος εξάλλου ομολογεί ότι, εάν ακόμη προσπαθούσα να αρέσω σε ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού. Σφοδρότερη δε απειλή αναφέρεται στη θεόπνευστη Γραφή, η οποία λέγει ότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΛΓ΄. Ποιος είναι ο τρόπος της συνάντησης με τις αδελφές. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εκείνος που απαρνήθηκε οριστικά τον γάμο, προφανώς θα έχει απαρνηθεί πολύ νωρίτερα τις μέριμνες, για τις οποίες λέει ο Απόστολος ότι μεριμνά ο έγγαμος, δηλαδή το πώς θα αρέσει στη γυναίκα του, και θα καθαρίσει τον εαυτό του εντελώς από κάθε μέριμνα που αποβλέπει στο να αρέσει σε γυναίκα, φοβούμενος την καταδίκη Εκείνου που είπε ότι: «Ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων». Ώστε δεν θα ανεχθεί να συναναστραφεί ούτε με άνδρα με σκοπό την αρέσκεια· ένεκα όμως της φροντίδας που, σύμφωνα με την εντολή του Θεού, οφείλει ο καθένας προς τον πλησίον του, θα προσέλθει σε συνάντηση μόνο όταν το απαιτεί η ανάγκη. Βεβαίως, δεν πρέπει να επιτρέπεται η συνάντηση απλώς και μόνο σε όσους το επιθυμούν, ούτε είναι κατάλληλος κάθε χρόνος και κάθε τόπος για αυτήν. Αλλά εάν πρόκειται, σύμφωνα με το πρόσταγμα του Αποστόλου, να μην γίνουμε πρόσκομμα ούτε στους Ιουδαίους ούτε στους Έλληνες ούτε στην Εκκλησία του Θεού, και να κάνουμε τα πάντα με ευσχημοσύνη και με τάξη, και τα πάντα προς οικοδομήν, είναι ανάγκη να ορίζονται με ευπρέπεια, έπειτα από επιλογή, και το πρόσωπο και ο χρόνος και η ανάγκη και ο τόπος. Μέσω όλων αυτών θα εκδιωχθεί και η παραμικρή σκιά πονηρής υποψίας, ενώ η απόδειξη της σεμνότητας και της σωφροσύνης θα φανερωθεί με κάθε τρόπο σε εκείνους που έχουν κριθεί δόκιμοι να βλέπουν ο ένας τον άλλον και να συσκέπτονται για όσα αρέσουν στον Θεό, τόσο ως προς τις σωματικές ανάγκες όσο και ως προς την επιμέλεια των ψυχών.

Και προπάντων πρέπει ο μοναχός να εγκρατεύεται από τις συναναστροφές με γυναίκες και από την οινοποσία, διότι ο οίνος και οι γυναίκες εκτρέπουν τους συνετούς· και εκπληρώνοντας κατά το δυνατόν τις εντολές του Κυρίου, να μην πέφτει σε ακηδία, αλλά να περιμένει από Εκείνον τον μισθό και τον έπαινο, και να ποθεί την απόλαυση της αιώνιας ζωής, έχοντας πάντοτε μπροστά στα μάτια του τα λόγια του Δαβίδ και λέγοντας: «Έβλεπα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, επειδή βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ». Και ως υιός μεν να αγαπά τον Θεό με όλη την καρδιά, την ισχύ, τη διάνοια και τη δύναμή του· ως δούλος δε, να Τον ευλαβείται, να Τον φοβάται και να Τον υπακούει, και με φόβο και τρόμο να κατεργάζεται τη σωτηρία του· να έχει πνευματική ζέση, να είναι ενδεδυμένος την πανοπλία του Αγίου Πνεύματος, να τρέχει όχι χωρίς σκοπό και να πυγμαχεί όχι σαν να χτυπά τον αέρα, και να καταπαλεύει τον εχθρό μέσα στην ασθένεια της σάρκας και στην πτωχεία της ψυχής, και να πράττει όλα τα διατεταγμένα, αποκαλώντας τον εαυτό του αχρείο· να ευχαριστεί τον άγιο, ένδοξο και φοβερό Θεό, και να μην πράττει τίποτα από εριθεία και κενοδοξία, αλλά για τον Θεό και για να είναι αρεστός σε Αυτόν· διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.

«Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι.» Και αλλού, με τρόπο πιο καθολικό και πιο σφοδρό, λέει: «Εάν ακόμη προσπαθούσα να αρέσω σε ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού.» Εάν δε επιζητάς και μαρτυρία της Παλαιάς Διαθήκης για την επιβεβαίωση αυτής της κρίσης, ο Μωυσής λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά, και με όλη σου τη διάνοια, και με όλη σου τη δύναμη· και να αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου.» Σε αυτά προσθέτει ο Κύριος: «Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζονται όλος ο νόμος και οι προφήτες.» Μαρτυρεί δε και ο Απόστολος, λέγοντας: «Το πλήρωμα, λοιπόν, του νόμου είναι η αγάπη.» Ότι δε δεν μένουν ατιμώρητοι όσοι δεν κατορθώνουν να τηρήσουν αυτές, καθώς και τα δικαιώματα που υπάγονται σε αυτές, αλλά είναι υπόδικοι τιμωρίας, ο ίδιος ο Μωυσής διαβοά, λέγοντας: «Επικατάρατος είναι καθένας που δεν εμμένει σε όλα όσα είναι γεγραμμένα σε τούτο το βιβλίο.» Ο δε Δαβίδ λέει: «Εάν είχα κατά νου αδικία στην καρδιά μου, ας μην με εισακούσει ο Κύριος»· και αλλού: «Εκεί θα κυριευθούν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος, διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.»

Τότε θα κληρονομήσουμε γενεές γενεών, δηλαδή μακροημέρευση, εφόσον καταργηθεί ο θάνατος και εξαλειφθεί πλήρως η φθορά. Σε πολλά σημεία, εξάλλου, της θεόπνευστης Γραφής αναφέρονται τα νοητά οστά της ψυχής, τα οποία είναι κάποιες πρακτικές δυνάμεις και ενέργειές της, όπως για παράδειγμα στο χωρίο που αναφέρει ότι: «Ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων». Διότι ο Θεός δεν διασκορπίζει βέβαια τα οστά του σώματος, αλλά συντρίβει μάλλον τις δυνάμεις της ψυχής τους, ώστε να μην μπορούν να κατορθώσουν τίποτα για χάρη αυτών που τους παρατηρούν, και συνήθως καμία από τις πράξεις τους δεν γίνεται προς δόξαν Θεού ούτε προς ωφέλεια της δικής τους ψυχής. Είπε πάλι ο θεσπέσιος Μελωδός: «Επειδή σιώπησα, πάλιωσαν τα οστά μου από το να κράζω όλη την ημέρα», δηλαδή: σιώπησα από το να δοξολογώ και να προσεύχομαι, πέφτοντας σε ανθρώπινη μικροψυχία. Πάλιωσαν τα οστά μου, δηλαδή σαθρώθηκαν οι δυνάμεις της διανοίας, ήτοι της ψυχής.

Πλην όμως, ακόμη και αν οι υποκριτές μπορούσαν με κάποιον τρόπο να περάσουν απαρατήρητοι και να αρπάξουν τις τιμές των ανθρώπων, εντούτοις ο Θεός, λέει, γνωρίζει τις καρδιές σας, και τιμά μεν ως δίκαιο τον αληθινό, διασκορπίζει δε τα οστά των ανθρωπαρέσκων. Διότι η ανθρωπαρέσκεια είναι ρίζα, αρχή και γένεση της υπεροψίας, η οποία είναι μισητή και στον Θεό και στους ανθρώπους.

Διότι, ενώ έπρεπε να ακολουθήσουν την ευθεία οδό, και από την ομορφιά και την τάξη των κτισμάτων να αναγνωρίσουν αναλογικά τον Δημιουργό, και μέσω των προφητικών φωνών να οδηγηθούν προς την αλήθεια, αυτό δεν έγινε. Αντιθέτως, εξετράπησαν σε μύριες οδούς πλάνης και απώλειας, και αχρειώθηκαν με τα έργα της αισχύνης, και δεν υπήρχε κανένας που να πράττει το αγαθό. <Τάφος ανοιγμένος είναι ο λάρυγγάς τους, κ.τ.λ.> (K f. 43 b.) Ο Διόδωρος, και ο Θεόδωρος, και ο Κύριλλος, και ο Δίδυμος, «Τάφος ανοιγμένος,» κ.τ.λ. έως το «Στις οδούς αυτών.» Στο Εξαπλούν όμως αυτά δεν βρίσκονται. <Δεν θα γνωρίσουν άραγε όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;> (A f. 83 b.) Αυτός ο στίχος πρέπει να διαβαστεί ως ερώτηση. Διότι, επειδή είπε ότι «Όλοι εξέκλιναν» και εργάζονται την ανομία, τώρα λέει: «Και άραγε δεν πρόκειται αυτοί να γνωρίσουν τον Κύριο, και να πιστέψουν σε αυτόν;» Ναι, οπωσδήποτε πολλοί θα πιστέψουν. Υπάρχουν όμως και αυτοί που θα παραμείνουν στην απιστία, και θα διώξουν και θα τυραννήσουν εκείνους που πίστεψαν στον Χριστό. <Εκεί κυριεύθηκαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος.> (A f. 84.) Διότι ο Ψαλμωδός κατακρίνει τέτοιου είδους ανθρώπους.

Αν και ο ψαλμός έχει συντεθεί για τις τέρψεις και τις χορείες που έγιναν στους έσχατους καιρούς του αιώνα, όταν ο Μονογενής έγινε άνθρωπος. Η λέξη «συνέσεως» προστίθεται αναγκαστικά, επειδή ακριβώς χρειαζόμαστε σύνεση για να κατανοήσουμε το νόημα της ψαλμωδίας. <Ο Θεός διεσκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.> (K f. 102.) Με τη λέξη «οστά» εννοεί τις δογματικές δυνάμεις των ασεβών, τις οποίες έθεσαν στα δικά τους συγγράμματα, πείθοντας τους ανθρώπους να προσκυνούν την κτίση παρά τον Κτίσαντα.

Αναφέρεται δε ότι ο Θεός διασκορπίζει τα οστά εκείνων που προσπαθούν να αρέσουν στους ανθρώπους. Και ο Παύλος αποστρέφεται μετά βδελυγμίας αυτό το πράγμα, λέγοντας: «Διότι τώρα επιδιώκω να πείσω τους ανθρώπους ή τον Θεό; Ή μήπως ζητώ να αρέσω στους ανθρώπους; Εάν προσπαθούσα ακόμη να αρέσω στους ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού». ΠΑΛΛ. Και σε ποιον άνθρωπο δεν είναι φανερό ότι είναι πραγματικά άτοπο και πάρα πολύ μακριά από την αυστηρή ορθότητα το να είναι κανείς δίγνωμος και να υποκρίνεται; ΚΥΡ. Επομένως, καρπός της άψογα διαμορφωμένης αγάπης, η οποία ταιριάζει σε άνθρωπο δίκαιο και αγαθό, είναι η απαλλαγή από τον δόλο. Και ο νόμος δηλώνει ότι εκείνος που πραγματικά μεριμνά για τη δικαιοσύνη και είναι εραστής της αγάπης προς τους αδελφούς, πρέπει να θεωρεί ότι έχει ορθή αντίληψη περί αυτού, όχι εάν απλώς ο ίδιος και μόνο αποφεύγει να αδικεί, αλλά εάν γίνει επίσης παιδαγωγός των συγγενών του ή εκείνων που με κάποιον άλλο τρόπο βρέθηκαν κοντά του και έχουν λάβει την ονομασία των οικείων του.

λζ΄. Όπως ακριβώς ένας κενόδοξος άνθρωπος, ενώ είναι φτωχός στην περιουσία, αποδίδει στον εαυτό του τον τίτλο του βασιλιά, χωρίς όμως να είναι βασιλιάς, έτσι και ο μοναχός που τρώει κρυφά και στο τραπέζι των αδελφών υποκρίνεται ασιτία και εγκράτεια, δεν είναι ασκητής. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος υφαίνει ιστό αράχνης. Επειδή δεν βαδίζει την ορθή οδό των Αγίων, αλλά εκείνη των ανθρωπαρέσκων. Για τον οποίο το Άγιο Πνεύμα είπε: «διεσκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων».

Διότι η Γραφή γνωρίζει, αν βέβαια πιστεύουμε στα λόγια του Πνεύματος, να θεωρεί τα κρυφά αμαρτήματα της ψυχής όμοια με τα αμαρτήματα που γίνονται με έργα· επειδή αποτελούν βλαστάρια της μιας και αυτής ρίζας. Διότι λέει: «ο Κύριος διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων»· και, «ο Κύριος βδελύσσεται τον αιμοχαρή και δόλιο άνδρα», συγκαταλέγοντας τον δόλο και τον φόνο σε ένα και το αυτό παράπτωμα. Και για εκείνους «που μιλούν ειρηνικά με τον πλησίον τους, ενώ υπάρχουν κακά στις καρδιές τους, απόδωσέ τους, Κύριε, σύμφωνα με τα έργα τους». Και πάλι: «διότι μέσα στην καρδιά σας εργάζεστε την ανομία πάνω στη γη». Και ο Κύριος, ελέγχοντας τους ανθρωπαρέσκους, λέει: «όλα τα κάνουν για να τους δουν οι άνθρωποι».

Μήπως, λοιπόν, θα συνεχίσουν για πάντα να τα πράττουν αυτά; Έστω ότι τώρα δεν επικαλέστηκαν τον Θεό, ενεργώντας με τρόπο αντίθετο και εχθρικό προς τον Θεό· μήπως όμως κάποτε δεν θα αντιληφθούν τη θεία δίκη που πρόκειται να τους βρει; Και βέβαια θα υπάρξει καιρός, κατά τον οποίο θα καταληφθούν από μεγάλο φόβο. Και ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι αυτός ο καιρός, παρά εκείνος κατά τον οποίο, όταν θα λάμψει η σωτηρία, δεν θα επικρέμαται πλέον κανένας φόβος στα δικά μου θρέμματα· αντίθετα, τους ίδιους τους φοβερούς θήρες και τους αφανείς και αόρατους δαίμονες θα τους καταλάβει φόβος, εκεί όπου δεν θα υπάρχει πια φόβος;

Διότι τότε για όσους μεν είναι άξιοι των αγαθών δεν θα υπάρξει φόβος, ενώ σε όσους τώρα επαίρονται εναντίον του λαού μου θα επιπέσει ο φόβος της οργής που πρόκειται να τους βρει, η οποία, όταν έλθει, θα διασκορπίσει τα οστά των ανθρωπαρέσκων· κατά την οποία και θα καταισχυνθούν, επειδή τότε ο Κριτής των πάντων θα τους εξουδενώσει. Αντί δε του χωρίου: «Διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων», ο Σύμμαχος το ερμήνευσε με αυτόν τον τρόπο: «Διότι ο Θεός θα διασκορπίσει τα οστά εκείνων που στρατοπεδεύουν γύρω σου· θα καταισχυνθείς, διότι ο Θεός τους αποδοκίμασε». Και ο Ακύλας επίσης ακολουθεί την ίδια έννοια λέγοντας: «Διότι ο Θεός σκόρπισε τα οστά αυτών που έχουν στρατοπεδεύσει εναντίον σου· τους κατήσχυνες, διότι ο Θεός τους απέρριψε». Η δε έννοια του λόγου φανερώνει ότι πρόκειται να καθαιρεθούν οι δυνάμεις των προαναφερθέντων επιβούλων του λαού, δηλαδή των αοράτων εχθρών και των αφανών πολεμίων. Διότι τα διασκορπιζόμενα οστά των εχθρών θα μπορούσαν να είναι οι δυνάμεις της κακίας τους, τις οποίες ο λόγος απειλεί ότι θα διασκορπίσει κατά τον υποδεικνυόμενο καιρό. Και τότε θα καταισχυνθούν, όταν ο Θεός τους αποδοκιμάσει ή τους εξουθενώσει, αποδεικνύοντας ότι δεν είναι απολύτως τίποτα.

Αυτά ευλόγως απείλησε ο κηδεμόνας των ανθρώπων Λόγος του Θεού· επειδή, αφού έσκυψε από τον ουρανό προς τους υιούς των ανθρώπων, αναζητώντας μεταξύ τους εάν υπάρχει κάποιος που να έχει σύνεση ή να αναζητά τον Θεό, δεν βρήκε κανέναν· αντίθετα, διαπίστωσε ότι όλοι, εξαιτίας της επιβουλής των εχθρών, είχαν εκτραπεί και εξαχρειωθεί, ώστε να μην έχει απομείνει ούτε ένας που να πράττει αγαθά έργα. Τα μεν πρώτα, λοιπόν, τα περιέχει ομοίως και ο 13ος (ψαλμός)· τα επόμενα όμως διαφοροποιούνται. Διότι στον μεν 13ο συνδέεται με αυτά το: «Ότι ο Θεός βρίσκεται σε γενεά δίκαιη· τη βουλή του φτωχού την ντροπιάσατε, επειδή ο Κύριος είναι η ελπίδα του»· εδώ όμως (αναφέρει): «Ότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων· ντροπιάστηκαν, διότι ο Θεός τους εξουδένωσε». Και τα μεν (χωρία) του 13ου έτυχαν της κατάλληλης ερμηνείας στα οικεία σημεία· τα δε προκείμενα, όπως τα κατανοήσαμε, παρατίθενται για όσους τα μελετούν.

Όσοι, λοιπόν, δυσανασχετούν επειδή δήθεν εμείς εισάγουμε το Άγιο Πνεύμα ως κάποιον ξένο και παρείσακτο Θεό, και μάχονται σφοδρά υπερασπιζόμενοι το γράμμα, ας γνωρίζουν ότι φοβούνται εκεί όπου δεν υπάρχει φόβος, και ας κατανοήσουν σαφώς ότι η αγάπη τους για το γράμμα αποτελεί γι' αυτούς ένδυμα ασέβειας, όπως θα αποδειχθεί λίγο αργότερα, όταν θα αναιρέσουμε κατά δύναμη τις ενστάσεις τους. Εμείς, όμως, έχουμε τόσο μεγάλο θάρρος για τη θεότητα του Πνεύματος, την οποία πρεσβεύουμε, ώστε από εδώ θα αρχίσουμε τη θεολογία, εφαρμόζοντας τις ίδιες εκφράσεις για την Τριάδα, ακόμη και αν σε κάποιους αυτό φανεί αρκετά τολμηρό. Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, ο Πατέρας. Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, ο Υιός. Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, ο άλλος Παράκλητος. Ήταν, και ήταν, και ήταν· αλλά ήταν ένα. Φως, και φως, και φως· αλλά ένα φως, ένας Θεός. Αυτό είναι που και ο Δαβίδ οραματίστηκε προηγουμένως, λέγοντας: «Στο φως σου θα δούμε φως». Και τώρα εμείς και το έχουμε δει και το κηρύσσουμε, κατανοώντας ως φως τον Υιό από το φως του Πατέρα μέσα στο φως που είναι το Πνεύμα, μία σύντομη και απέριττη θεολογία της Τριάδας. Εκείνος που αθετεί, ας αθετεί· εκείνος που ανομεί, ας ανομεί· εμείς αυτό που έχουμε κατανοήσει, κηρύσσουμε. Θα ανεβούμε σε ψηλό όρος και θα φωνάξουμε δυνατά, εάν δεν ακουγόμαστε από κάτω. Θα ανυψώσουμε το Πνεύμα, δεν θα φοβηθούμε.

Διότι, αληθώς, φθορά και διάλυση εκείνου που έχει συσταθεί είναι η απομάκρυνση από το όντως Όν. Διότι πώς θα μπορούσε κάποιος να υπάρχει, αν δεν βρίσκεται μέσα στο Όν; Και πώς θα μπορούσε να παραμείνει στο Όν, αν δεν πιστεύει ότι το Όν υπάρχει; Αυτός δε που αληθινά υπάρχει είναι εξάπαντος ο Θεός, όπως μαρτυρείται στον μεγάλο Μωυσή από το όραμα της θεοφανείας. Επομένως, εκείνος που αποβάλλει από τη διάνοιά του την ύπαρξη του Θεού, λέγοντας ότι Εκείνος δεν υπάρχει, κατέστρεψε τη δική του ύπαρξη, αφού βρέθηκε έξω από το Όν. Γι' αυτόν τον λόγο λέγει ότι, επειδή απομακρύνθηκαν από τον Θεό, αμέσως όλοι τους αχρειώθηκαν, σαν κάποιο απορριπτέο σκεύος που καταδικάστηκε σε αχρηστία. Αυτό όμως που είναι άχρηστο για το αγαθό αποδεικνύει σαφώς την επιτηδειότητά του προς το κακό, εξαιτίας της αναρμοστίας του προς το ανώτερο. Επειδή λοιπόν για όλα αυτά ο Κύριος «έσκυψε από τον ουρανό προς τους υιούς των ανθρώπων»· ο δε λόγος αυτός προμηνύει τη συναναστροφή του Κυρίου ανάμεσα στους ανθρώπους, όταν ολόκληρο το υποταγμένο πλήθος ακολούθησε εκείνους που προηγούνταν προς την απιστία, δηλαδή τους ιερείς, τους Φαρισαίους και τους γραμματείς. Διότι εκείνοι ήταν που με τα βλάσφημα δόντια τους κατασπάραζαν και καταβρόχθιζαν τον λαό. Γι' αυτό λέγει ότι «Εκεί θα κυριευθούν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος, αυτοί που καταβροχθίζουν τον λαό μου σαν να τρώνε ψωμί», πάσχοντας όμοια με το πάθος εκείνων που έχουν υδροφοβία.

Σε αυτούς, αν με κάποιον τρόπο μπορούσε να γίνει αποδεκτό το νερό, θα ήταν θεραπευτικό της πάθησης για τον ασθενή· αλλά φοβούνται κατά κάποιον τρόπο αυτό που προσφέρεται για σωτηρία και αποξενώνονται από τον σώζοντα, κατασκευάζοντας οι ίδιοι για τον εαυτό τους την απώλεια, από τον φόβο μήπως χαθούν. Έτσι και εκείνοι, ενώ η πηγή τούς φωνάζει δυνατά: «Αν κάποιος διψά, ας έρθει προς εμένα και ας πιει», έχοντας τα αισθητήρια της ψυχής κυριευμένα από τη λύσσα της απιστίας, φοβήθηκαν φόβο εκεί όπου δεν υπήρχε φόβος, αποστρεφόμενοι το ποτό της σωτηρίας, μη γνωρίζοντας ότι ο Θεός βρίσκεται σε γενεά δικαίων, Αυτός που δίνει από τη Σιών το σωτήριο στον Ισραήλ και που επιστρέφει πάλι προς τον εαυτό Του την αιχμαλωσία του λαού Του από εκείνον που μας αιχμαλώτισε με πονηριά μέσω της αμαρτίας, οπότε ο αληθινός Ισραηλίτης και ο πνευματικός Ιακώβ βρίσκεται σε ευφροσύνη και αγαλλίαση. Το μεν λοιπόν νόημα της ψαλμωδίας, όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει προχωρώντας μέσα από τις ίδιες τις λέξεις της ψαλμωδίας, είναι τέτοιο. Η δε επιγραφή του ψαλμού συμφωνεί με το νόημα. Διότι η επιγραφή σημαίνει ότι ο λόγος της ψαλμωδίας είναι επινίκιος, ο οποίος τελείται μέσω χορείας με σύνεση· διότι λέει: «Εις το τέλος, υπέρ Μαελέθ, συνέσεως τω Δαβίδ»· και το Μαελέθ ερμηνεύεται ως χορεία. Και αντί για το «Εις το τέλος», άλλοι ερμηνευτές έχουν αποδώσει τον όρο «επινίκιον».

Πρέπει, λοιπόν, αυτός που επιθυμεί να οικειωθεί με κάποιον, να υιοθετήσει μέσω της μίμησης τον τρόπο ζωής εκείνου με τον οποίο συνδέεται. Επομένως, είναι ανάγκη και η ψυχή που ποθεί να γίνει νύμφη του Χριστού, να ομοιάσει προς το κάλλος του Χριστού μέσω της αρετής, ανάλογα με τις δυνάμεις της. Διότι δεν είναι δυνατόν ποτέ να ενωθεί κάποιος με το φως, εάν δεν λάμψει και ο ίδιος προς το φως εκείνο. Έχω ακούσει δε και τον απόστολο Ιωάννη να λέει: «Διότι καθένας», λέει, «που έχει αυτή την ελπίδα αγνίζει τον εαυτό του, καθώς Εκείνος είναι αγνός». Αλλά και ο απόστολος Παύλος: «Γίνεστε μιμητές μου, καθώς και εγώ είμαι του Χριστού». Διότι πρέπει η ψυχή, η οποία πρόκειται να ανυψωθεί προς το Θείο και να ενωθεί στενά με τον Χριστό, να απομακρύνει από τον εαυτό της κάθε αμαρτία, τόσο εκείνη που συντελείται φανερά με τις πράξεις –εννοώ την κλοπή και την αρπαγή, τη μοιχεία και την πλεονεξία, την πορνεία και τη νόσο της γλώσσας, καθώς και κάθε προφανές είδος αμαρτημάτων– όσο και εκείνη που εγκαθίσταται κρυφά στις ψυχές και, μένοντας απαρατήρητη από τους έξω, κατατρώει τον άνθρωπο πικρά με τα πιο μοχθηρά δόντια. Και αυτή είναι ο φθόνος, η απιστία, η κακοήθεια, ο δόλος, η επιθυμία για όσα δεν πρέπει, το μίσος, η αλαζονεία, η κενοδοξία και όλο το ύπουλο σμήνος της κακίας, το οποίο η Γραφή μισεί και βδελύσσεται εξίσου με το φανερό είδος των αμαρτημάτων, αφού είναι συγγενικά μεταξύ τους και βλαστάνουν από την ίδια κακία. Άλλωστε, ποιανού σκόρπισε τα οστά ο Κύριος; Δεν σκόρπισε των ανθρωπαρέσκων; Ποιον βδελύσσεται ο Κύριος όπως τον μιαρό και τον δολοφόνο; Δεν βδελύσσεται τον ύπουλο και δόλιο άνθρωπο;

Διότι, εάν Εκείνος δεν φέρει το όνομα του Υιού επειδή μετέχει στη φύση του Γεννήτορα, αλλά ονομάζεται Υιός επειδή είναι κτιστός, η ίδια λογική θα επιτρέψει να ονομάζονται με την προσηγορία του υιού και ο αμνός και ο σκύλος και ο βάτραχος και όλα όσα ήλθαν στην ύπαρξη με το θέλημα του Δημιουργού. Εάν όμως το καθένα από αυτά, επειδή βρίσκεται έξω από τη φύση του Θεού, δεν είναι υιός ούτε ονομάζεται Θεός, κατ' ακολουθίαν εξάπαντος ο κυρίως Υιός είναι Υιός και ομολογείται ως Θεός, ακριβώς επειδή προέρχεται από την ίδια τη φύση του Γεννήτορα. Αλλά βδελύσσεται την έννοια της γεννήσεως και την αποβάλλει από τα θεία δόγματα, διαβάλλοντας το όνομα μέσω της σαρκικής φυσιολογίας. Όμως, επαρκώς γι' αυτά στα προηγούμενα απέδειξε ο λόγος ότι, σύμφωνα με τον προφήτη, «φοβούνται φόβο εκεί όπου δεν υπάρχει φόβος». Διότι, εάν στην περίπτωση των ανθρώπων αποδείχθηκε ότι δεν συνδέεται κάθε γέννηση με πάθος, αλλά η μεν υλική γίνεται μέσω πάθους, ενώ η πνευματική είναι καθαρή και αμόλυντη (επειδή αυτό που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα και όχι σάρκα, και καμία εμπαθής διάθεση δεν συνθεωρείται με το πνεύμα), εφόσον φάνηκε αναγκαίο στον συγγραφέα να αναλογίζεται τη θεία δύναμη μέσα από τα δικά μας ανθρώπινα παραδείγματα, ας πείσει τον εαυτό του, με βάση τον άλλο τρόπο γεννήσεως, να κατανοήσει το απαθές της θείας γεννήσεως.

Αυτό ακριβώς παθαίνουν και όσοι επιδιώκουν την αρετή για τη δόξα των ανθρώπων. Διότι, ενώ έχουν λάβει ως κλήρο το να έχουν το πολίτευμά τους στους ουρανούς, κατασκηνώνουν, αλίμονο, τη δόξα τους στο χώμα, επισύροντας στον εαυτό τους την κατάρα του Δαβίδ. Διότι ούτε η προσευχή τους ανεβαίνει στον ουρανό και κάθε τους προσπάθεια πέφτει κάτω, επειδή δεν περιβάλλεται με τα φτερά της θείας αγάπης, η οποία ανυψώνει τις επίγειες πράξεις μας. Με αποτέλεσμα και τους κόπους να υφίστανται και τους μισθούς να μην απολαμβάνουν. Και γιατί κάνω λόγο για στέρηση του μισθού; Καρποφορούν μεν, αλλά αισχύνη και αστάθεια λογισμών και αιχμαλωσία της διανοίας και ταραχή. Διότι λέγει: «Ο Κύριος διεσκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων. Καταντροπιάστηκαν, επειδή ο Θεός τους εξουδένωσε». Αυτό το πάθος είναι το πιο λεπτό από όλα τα πάθη. Γι' αυτό πρέπει εκείνος που αγωνίζεται εναντίον του να μην εξετάζει τον συνδυασμό ούτε απλώς να αποφεύγει τη συγκατάθεση, αλλά να θεωρεί την ίδια την προσβολή ως συγκατάθεση και να φυλάγεται. Διότι μόλις και μετά βίας με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να αποφύγει την ταχύτητα της ήττας. Και αν μεν ενεργεί με αυτόν τον τρόπο έχοντας πνευματική νήψη, η προσβολή γίνεται πρόξενος κατανύξεως. Ειδάλλως, ετοιμάζεται τόπος για την υπερηφάνεια. Εκείνος δε που θα κυριευθεί από αυτήν, βρίσκεται σε δυσίατη, ή μάλλον και σε ανίατη κατάσταση, διότι η πτώση είναι διαβολική.

«Είπεν άφρων» (Είπε ο άφρων): Ο διάβολος είναι [ο άφρων]· διότι παντού η Γραφή αποκαλεί τον διάβολο άφρονα, επειδή συμπεριφέρθηκε με αφροσύνη και έχασε το αξίωμά του. Το ίδιο ισχύει και για τους Έλληνες (ειδωλολάτρες). «Διέφθειραν» (Διαφθάρηκαν): Οι δαίμονες, επειδή εξέπεσαν από το αξίωμά τους, έγιναν βδελυροί ενώπιον του Θεού. «Ουκ έστιν ο ποιών» (Δεν υπάρχει αυτός που πράττει): Ο διάβολος και οι δαίμονες, επειδή είναι πονηροί. «Ο Θεός εκ του ουρανού» (Ο Θεός από τον ουρανό): Ο Χριστός, ο οποίος ήλθε εν σαρκί επί της γης. «Του ιδείν» (Για να δει): Διότι γι' αυτό ήλθε, για να αναζητήσει [και να σώσει] το απολωλός· επειδή γνώριζε ότι κανείς δεν έχει σύνεση ώστε να αναζητήσει τον Θεό. «Πάντες εξέκλιναν» (Όλοι παρεξέκλιναν): Διότι, με το να παρεκκλίνουν από τον Θεό, έγιναν όλοι άχρηστοι, μη μπορώντας πλέον να επιστρέψουν. «Ουκ έστιν ποιών» (Δεν υπάρχει αυτός που πράττει): Δηλαδή οι δαίμονες· διότι κανένα απολύτως αγαθό έργο δεν υπήρχε (ή δεν υπάρχει) σε αυτούς. «Ουχί γνώσονται» (Δεν θα γνωρίσουν): Οι δαίμονες και όσοι τους ακολούθησαν, θα μάθουν μετά από λίγο τη δική τους απώλεια και καταστροφή. «Οι έσθοντες» (Αυτοί που τρώνε): Διότι οι δαίμονες κατέπιαν τους πάντες με την πλάνη, καταβροχθίζοντάς τους με τα δόντια τους, δηλαδή με τα είδωλα των θυσιών. «Εκεί φοβηθήσονται» (Εκεί θα φοβηθούν): Διότι εκεί, στον τόπο της κρίσεως, θα κυριευθούν από πολύ φόβο, τον οποίο δεν είχαν αισθανθεί εξαιτίας της απιστίας (αποστασίας) τους. Να εννοήσεις δε εδώ και τους Ιουδαίους, ότι επρόκειτο [τότε] να κυριευθούν από πολύ φόβο. «Ότι ο Θεός διεσκόρπισεν» (Επειδή ο Θεός διεσκόρπισε): Όσων σπεύδουν να αρέσουν περισσότερο στους ανθρώπους και όχι στον Θεό, αυτών η κυριαρχία διασκορπίζεται. Διότι με τη λέξη οστά νοείται η ισχύς.

Καταισχύνθηκαν: Κατά την ημέρα της κρίσεως, όταν οι αμαρτωλοί απορριφθούν από τον Θεό, τότε λαμβάνουν την αιώνια αισχύνη, όπως ακριβώς (ή όπως) οι Ιουδαίοι τότε. Ποιος θα δώσει: Ο Κύριος δίνει μέσα στην Εκκλησία τη σωτηρία στον νέο λαό, ο οποίος βλέπει τον Θεό· διότι η λέξη Ισραήλ ερμηνεύεται ως αυτός που βλέπει τον Θεό (τον Κύριο). Κατά την επιστροφή: Τότε εννοούσε τον λαό των Εβραίων, αργότερα όμως τον λαό που προέρχεται από τα έθνη· διότι αυτός ήταν αιχμάλωτος στους δαίμονες. Θα αγαλλιάσει: Και τα δύο είναι ο Χριστός, και Ιακώβ και Ισραήλ· διότι Αυτός ευφραίνεται για εκείνους που σώζονται.

Αναφέρεται στους Ιουδαίους· διότι δεν επικαλέστηκαν τον αληθινό Θεό, τον Χριστό, και κυριεύθηκαν από περιττό φόβο, εκεί όπου δεν υπήρχε λόγος φόβου, όταν έλεγαν μεταξύ τους: «Εάν αφήσουμε αυτόν τον άνθρωπο, θα έρθουν οι Ρωμαίοι και θα πάρουν και τον τόπο μας και το έθνος μας». Αν και αυτό δεν θα συνέβαινε, εάν διατηρούσαν την πίστη τους σε αυτόν. Παρομοίως δε και όλοι οι άνθρωποι, όσοι αμελούν να επικαλούνται τον Θεό, τον φόβο που πρέπει να έχουν δεν τον αισθάνονται, εξαιτίας της απιστίας τους προς τον Θεό. Φοβούνται όμως μάταια τις απειλές των ανθρώπων και την κυριαρχία των εχθρών, μη γνωρίζοντας ότι αυτά δεν μας βλάπτουν καθόλου, όταν έχουμε την εύνοια του Θεού. Αναφέρεται δε σε αυτούς ως ανθρωπάρεσκους· διότι πάντοτε επιθυμούν να αρέσουν στους ανθρώπους παρά στον Θεό, των οποίων τα οστά, δηλαδή τις φυλές, διεσκόρπισε ο Θεός. Καταισχύνθηκαν. Διότι από αυτόν που αποκαλούν νεκρό, από αυτόν καταδιώκονται. Τα ίδια όμως συμβαίνουν και στους όποιους ανθρωπάρεσκους· διότι τα οστά τους, δηλαδή ο πλούτος και η δόξα τους, σκορπίζονται από τον Θεό.

Δεν ήταν αυτός που μέσω της βακτηρίας του Μωυσή απογύμνωσε τον βαθύ κόλπο της θάλασσας και έκανε τους υιούς του Ισραήλ να περάσουν με σκονισμένα πόδια; Νόμισαν ότι ήταν φάντασμα και φοβήθηκαν. Έτσι, κυριεύθηκαν από φόβο, εκεί όπου δεν υπήρχε φόβος. Διότι φοβήθηκαν, βλέποντας το λιμάνι της ζωής να πλησιάζει. Ενώ λοιπόν όλοι είχαν φοβηθεί, ο Πέτρος πλησίασε και είπε προς τον Κύριο: Κύριε, αν είσαι εσύ, πρόσταξέ με να έρθω προς εσένα πάνω στα νερά. Και ο Κύριος του είπε: Έλα. Έπειτα, απευθυνόμενος προς τους μαθητές, είπε: Έχετε θάρρος, εγώ είμαι, μη φοβάστε. Δεν είμαι οπτασία, αλλά είμαι αληθινός. Διότι εγώ, η αλήθεια, ενανθρώπησα, για να καταργήσω εκείνον που δημιουργεί τις πλάνες. Εγώ είμαι, μη φοβάστε.

Να αποφεύγετε δε το πνεύμα της κενοδοξίας και τον δαίμονα της ανθρωπαρεσκείας, το οποίο κατεξοχήν χωρίζει τον άνθρωπο από τον Θεό· διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων· ντροπιάστηκαν, επειδή ο Θεός τους εξουθένωσε. Ή εδώ θα δοξαστούμε και θα λάβουμε εκεί ως οφειλή τη γέεννα του πυρός στους ατελεύτητους αιώνες, ή εδώ θα ατιμαστούμε και εκεί θα λάβουμε τον μισθό εις αιώνα αιώνος.

Καλύτερα να ρίξεις άσκοπα μια πέτρα, παρά έναν λόγο. Λέγε αυτά που πρέπει, και όταν πρέπει, και δεν θα ακούσεις αυτά που δεν πρέπει. —Είναι καλό να φείδεσαι του χρόνου.» ΤΙΤΛΟΣ Δʹ. —Περί κολάκων, και παρασίτων, και γελωτοποιών· και ότι πρέπει να τους αποφεύγουμε. «Ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.» «Ο άφρων με γέλιο πράττει κακά.» «Τα λόγια των δόλιων είναι μαλακά· αυτά όμως χτυπούν στα βάθη των σπλάγχνων.» «Τους σοφούς και συνετούς τους αποκαλούν φαύλους· ενώ εκείνοι που είναι γλυκείς στον λόγο θα εισακουστούν περισσότερο.» «Πολλοί περιποιούνται τα πρόσωπα των βασιλέων.» «Καλύτερη είναι η λύπη παρά το γέλιο, διότι με τη σκυθρωπότητα του προσώπου θα γίνει αγαθή η καρδιά.» —«Όπως ο θόρυβος των αγκαθιών κάτω από τον λέβητα, έτσι είναι και το γέλιο των αφρόνων.» «Εκείνοι που σας μακαρίζουν, σας πλανούν, και ταράζουν την οδό των ποδιών σας.» «Εκείνοι που μακαρίζουν τον λαό τούτο, θα είναι πλανώντες και πλανώμενοι, ώστε να τους καταπιούν.»

ΤΙΤΛΟΣ Βʹ. —Περί της μισοπονηρίας και περί αυτών που δεν αρέσουν στον Θεό. «Άτοπα πράγματα δεν θέλει να βλέπει ο Κύριος· απέναντί του δεν θα εισέλθει ο Κύριος.» «Διότι δεν είσαι Θεός που θέλει την ανομία. Δεν θα κατοικήσει μαζί σου αυτός που πράττει την πονηρία, ούτε θα παραμείνουν.» —«Εμίσησας όλους όσοι τηρούν ματαιότητες ανωφελώς.» —«Αγάπησας τη δικαιοσύνη και εμίσησας την ανομία.» —«Ο Θεός διεσκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων· ντροπιάστηκαν, διότι ο Θεός τους εξουδένωσε.» —«Εξουδένωσες όλους εκείνους που αποστατούν από τα προστάγματά σου, διότι άδικη είναι η σκέψη τους.» «Βδέλυγμα για τον Κύριο είναι τα ψευδή χείλη· βδέλυγμα για τον Κύριο είναι ο άδικος λογισμός.» «Εκείνος που κρίνει δίκαιο τον άδικο, και άδικο τον δίκαιο, είναι ακάθαρτος και βδελυρός ενώπιον του Κυρίου.» «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους.» —«Βδέλυγμα στον Κύριο είναι οι διεστραμμένες οδοί.» —«Ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου είναι κάθε υψηλοκάρδιος.» «Εγώ είμαι ο Κύριος, που αγαπώ τη δικαιοσύνη και μισώ τις αρπαγές από αδικία.» «Μου γίνατε βάρος· δεν θα ανεχθώ πλέον τις αμαρτίες σας. Όταν απλώνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω τα μάτια μου από εσάς. Και εάν πληθύνετε τη δέηση, δεν θα σας εισακούσω. Διότι τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα.» «Μισητή ενώπιον του Κυρίου και των ανθρώπων είναι η υπερηφάνεια.» Αυτό που στους ανθρώπους θεωρείται υψηλό, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Κυρίου.

Άκου λοιπόν τη Γραφή που προβάλλει τις επικρίσεις κατά της ανθρωπαρέσκειας, πρώτα τον προφήτη να λέει: «Διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων· ντροπιάστηκαν, επειδή ο Θεός τους εξουθένωσε»· και ο Απόστολος λέει: «Όχι με οφθαλμοδουλεία, ως ανθρωπάρεσκοι»· και πάλι: «Μήπως ζητώ να αρέσω σε ανθρώπους; Αν ακόμη άρεσα σε ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού.» Και πολλά άλλα παρόμοια θα βρεις μελετώντας τη θεία Γραφή.

Ψαλμός 52 (νβ΄) Στον αρχιμουσικό, υπέρ της Μαελέθ· ψαλμός συνέσεως του Δαβίδ. «Είπε ο άφρονας στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Αυτό βέβαια το εξέφρασε ο θείος Δαβίδ για κάποια Μαελέθ, ελληνόφωνη και άθεη, αλλά επικρίνει και πάρα πολλούς άλλους. Άκουσε λοιπόν και πόσο μεγάλος είναι ο καρπός μιας τέτοιας αθεΐας. «Διαφθάρηκαν», λέει, «και έγιναν βδελυροί μέσα στις ανομίες». Και όταν «ο Θεός έσκυψε από τον ουρανό» και κατέβηκε για να επιβλέψει «τους υιούς των ανθρώπων», τους βρήκε όλους μαζί «εξαχρειωμένους και να μην υπάρχει κανένας που να πράττει το αγαθό». Διότι αυτό φανερώνει το «δεν υπάρχει ούτε ένας. Δεν θα συνετιστούν όλοι αυτοί που εργάζονται την ανομία;» Μήπως θα μπορέσουν να περάσουν απαρατήρητοι από τον Θεό σύμφωνα με τον λογισμό τους, επειδή λένε «δεν υπάρχει Θεός;» «Αυτοί που καταβροχθίζουν τον λαό μου όπως τρώνε το ψωμί, δεν επικαλέστηκαν τον Θεό». Δες πώς συγκαταλέγει τους πλεονέκτες και τους άρπαγες μαζί με τους άθεους. Όσο για τους ολιγόπιστους και όσους έχουν υποδουλωθεί στη μάταιη δόξα: «Εκεί κυριεύθηκαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος, διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά αυτών που επιδιώκουν να αρέσουν στους ανθρώπους». Και πρόσεξέ μου πάλι το ολίσθημα της ανθρωπαρέσκειας· πώς «καταισχύνονται και εξουθενώνονται από τον Θεό», εφόσον δεν αγωνίζονται να αρέσουν σε Αυτόν αλλά στους ανθρώπους. «Ποιος θα δώσει από τη Σιών τη σωτηρία του Ισραήλ, όταν επιστρέψει ο λαός από την αιχμαλωσία;» Κανένας άλλος, προφανώς, παρά πάλι ο Ίδιος που ελευθέρωσε και επανέφερε τον λαό από την αιχμαλωσία.

Λύση. Εκεί φοβήθηκες, άνθρωπέ μου, φόβο όπου δεν υπήρχε φόβος· δεν είπε «Εγώ και ο Πατέρας είμαι ένα», ώστε να τηρήσεις το ένα σε όλα· αλλά λέγοντας μεν το «ένα», έδειξε τη μία ουσία, και λέγοντας πάλι το «είμαστε», έδωσε και τη διαίρεση των προσώπων. Το να λέει, λοιπόν, κανείς ότι το Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός και όχι εκ του Υιού, σημαίνει ότι διαιρεί τα πρόσωπα και όχι ότι μερίζει την ουσία. Εγώ φοβάμαι, και δικαίως φοβάμαι, μήπως εσύ, αποφεύγοντας την καθορισμένη διαίρεση, πέσεις αμέσως στη σύγχυση και γλιστρήσεις από την άλλη πλευρά στην απαγορευμένη διαίρεση. Διότι πώς δεν αποτελεί σύγχυση των προσώπων του Πατρός και του Υιού, όταν ούτε ο Πατέρας λέγεται ότι είναι μόνος Πατέρας, αλλά μοιράζεται με τον Υιό την πατρική ιδιότητα, ούτε ο Υιός είναι μόνον Υιός, αλλά εν μέρει και Πατέρας, εφόσον συμμετέχει με τον Πατέρα στην προβολή του Αγίου Πνεύματος; Και πώς δεν αποτελεί διαίρεση του Πνεύματος από τη μία ουσία, σύμφωνα με τη δική σου υπόθεση, το να αφήνεις μόνο αυτό έρημο από τη θεογόνο δύναμη; Διότι, πες μου· δέχεσαι τη μία θεότητα και δεν μερίζεις αρειανικώς την ουσία; Αλλά τα τρία στα οποία έγκειται η θεότητα, ή μάλλον για να το πω καλύτερα, τα οποία είναι η θεότητα, ομολογείς ότι είναι ένα;

Διότι η Γραφή γνωρίζει, εφόσον πιστεύουμε στα λόγια του Πνεύματος, να θεωρεί τα κρυφά αμαρτήματα της ψυχής ίσα και όμοια με τα εξωτερικά αμαρτήματα. Διότι, όπως λέει, ο Κύριος διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων, και «άνδρα αιμάτων και δόλιον βδελύσσεται ο Κύριος», συναριθμώντας τον δόλο και τον φόνο σε ένα παράπτωμα. Και εναντίον εκείνων που μιλούν ειρηνικά με τους πλησίον τους, αλλά έχουν κακά μέσα στις καρδιές τους, λέει: «Δώσε σε αυτούς, Κύριε, κατά τα έργα τους». Και πάλι: «Διότι μέσα στην καρδιά σας εργάζεστε την ανομία πάνω στη γη». Και ο Κύριος, μέμφοντας τους ανθρωπαρέσκους, λέει: «Όλα τα κάνουν για να θεαθούν από τους ανθρώπους». Γι' αυτό και παραγγέλλει λέγοντας: «Προσέχετε να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας μπροστά στους ανθρώπους· ειδάλλως, δεν έχετε μισθό παρά τω Πατρί σας τω εν τοις ουρανοίς». Δηλαδή, να μην επιθυμείτε να αναζητάτε και να θηρεύετε τον έπαινο ή τη δόξα από τους ανθρώπους για τα καλά σας έργα, αλλά μάλλον από τον Θεό, του οποίου η δόξα είναι αληθινή και αιώνια και του οποίου η ατιμία είναι αιώνια. Και το «Αλίμονο σε εσάς όταν όλοι οι άνθρωποι μιλήσουν καλά για εσάς», σημαίνει όταν επιθυμείτε να ακούτε καλά λόγια από τους ανθρώπους και να χαίρεστε με τις δόξες και τους επαίνους που προέρχονται από αυτούς. Επειδή, πώς θα ήταν δυνατόν αυτοί που αγαθοεργούν να μην είναι φανεροί σε όλους; Αφού ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, ώστε να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς».

Έτσι να κατανοείς ότι συμβαίνει και σε κάθε αμάρτημα και φαύλη επιδίωξη, καθώς η κακία κολακεύει και παρακινεί το θέλημα του νου με κοσμικές επιθυμίες, με απάτη και με σαρκική ηδονή. Έτσι ολοκληρώνεται κάθε έργο της κακίας, έτσι η μοιχεία και η κλοπή, έτσι η πλεονεξία και η μέθη, έτσι η φιλαργυρία και η κενοδοξία, έτσι ο φθόνος και η φιλαρχία και οποιαδήποτε άλλη πράξη της κακίας. Ορισμένες φορές ακόμη και έργα που φαίνονται καλά επιτελούνται για τη δόξα και τον έπαινο των ανθρώπων, τα οποία ενώπιον του Θεού είναι ίσα με την αδικία, την κλοπή και τα υπόλοιπα αμαρτήματα. Διότι, όπως λέει η Γραφή, «ο Θεός διεσκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων», επομένως ο πονηρός επιθυμεί να υπηρετείται μέσω εκείνων που φαίνονται καλά. Διότι είναι πολυποίκιλος και απατηλός μέσω των επιθυμιών του κόσμου. Επειδή, εξαιτίας κάποιας γήινης και σαρκικής αγάπης, στην οποία ο άνθρωπος δεσμεύεται με το δικό του θέλημα, δελεάζεται από την κακία, πράγμα που γίνεται για αυτόν αλυσίδα, δεσμός και βαρύ φορτίο που τον καταβυθίζει και τον πνίγει μέσα στον αιώνα της πονηρίας, μην επιτρέποντάς του να ανορθωθεί και να πορευθεί προς τον Θεό. Διότι ό,τι αγάπησε κανείς από τον κόσμο, αυτό βαραίνει τον νου του, τον κρατά κάτω και δεν τον αφήνει να ανακύψει.

Εʹ. Όχι μόνο από τα φανερά αμαρτήματα, όπως την πορνεία, τον φόνο, την κλοπή, τη γαστριμαργία, την καταλαλιά, το ψεύδος, τη φιλαργυρία και την πλεονεξία, και από τα παρόμοια, πρέπει να διατηρείται αγνή η παρθένος ψυχή που έχει επιλέξει να ενωθεί με τον Θεό, αλλά πολύ περισσότερο από τα κρυφά, όπως έχουμε πει, δηλαδή από την επιθυμία, την κενοδοξία, την ανθρωπαρέσκεια, την υποκρισία, τη φιλαρχία, τον δόλο, την κακοήθεια, το μίσος, την απιστία, τον φθόνο, τη φιλαυτία, την οίηση και από τα άλλα παρόμοια με τον ίδιο τρόπο. Διότι η Γραφή, όπως λέει, γνωρίζει να θεωρεί αυτά τα κρυφά αμαρτήματα της ψυχής ίσα με τα εξωτερικά. Διότι ο Κύριος λέει: «Διεσκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων», και, «Άνδρα αιμάτων και δόλιο βδελύσσεται ο Κύριος», δείχνοντας ότι ο δόλος βδελύσσεται από τον Θεό εξίσου με τον φόνο, και για εκείνους που «μιλούν για ειρήνη στους πλησίον τους», και τα εξής. Και πάλι: «Διότι μέσα στην καρδιά σας εργάζεστε ανομίες πάνω στη γη», και, «Αλίμονο σε εσάς, όταν οι άνθρωποι πουν καλά λόγια για εσάς», δηλαδή, όταν υπάρχει σε εσάς η θέληση να ακούτε καλά λόγια από τους ανθρώπους, και εξαρτάστε από τη δόξα και τους επαίνους τους, επειδή πώς είναι δυνατόν αυτοί που πράττουν το αγαθό να περάσουν εντελώς απαρατήρητοι; Εξάλλου και ο ίδιος ο Κύριος λέει, «Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους».

ΚΔ΄. Και τα ίδια τα καλά έργα πολλές φορές επιτελούνται εξαιτίας της κενοδοξίας, πράγμα το οποίο κρίνεται από τον Θεό ίσο με την κλοπή, την ακηδία και τα άλλα μεγάλα αμαρτήματα. Διότι, όπως λέει η Γραφή, ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων· ώστε ο εχθρός, όντας απατηλός, πολύτροπος και διεστραμμένος, επιθυμεί να υπηρετείται και να λατρεύεται ακόμη και μέσω των ίδιων των καλών έργων.

Έτσι να κατανοείς και για κάθε αμάρτημα και φαύλο επιτήδευμα, καθώς η κακία κολακεύει και προτρέπει το θέλημα του νου σε κοσμικές επιθυμίες και σαρκικές ηδονές. Έτσι ολοκληρώνεται κάθε πράξη κακίας, έτσι η μοιχεία, έτσι η κλοπή, έτσι η πλεονεξία, έτσι η μέθη, έτσι η φιλαρχία, έτσι η κενοδοξία, έτσι ο φθόνος, έτσι η φιλαργυρία και κάθε τι που αποτελεί επιτήδευμα της κακίας. Μερικές φορές δε, ακόμη και τα φαινομενικά καλά έργα επιτελούνται για την κενή δόξα των ανθρώπων, τα οποία είναι ίσα ενώπιον του Θεού με την αδικία και την κλοπή και τα λοιπά αμαρτήματα. Διότι λέει: «Ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων», ώστε ο πονηρός επιθυμεί να υπηρετείται και να λαμβάνει δούλους ακόμη και μέσω των φαινομενικά καλών έργων· διότι είναι πολυποίκιλος και απατηλός στις επιθυμίες του κόσμου. Επειδή, εξαιτίας κάποιας γήινης και σαρκικής αγάπης, στην οποία δεσμεύεται κανείς με το δικό του θέλημα δελεαζόμενος από την κακία, αυτό του γίνεται αλυσίδα και δεσμός και βαρύ φορτίο που τον καταβυθίζει και τον πνίγει μέσα στον αιώνα της πονηρίας, μη επιτρέποντάς του να ανασηκώσει το κεφάλι και να ανέλθει αμέσως προς τον Θεό· διότι αυτό που αγάπησε κάποιος από τον κόσμο, βαραίνει τον νου του προς τα κάτω, και τον κρατά και δεν τον αφήνει να ανακύψει.

Γιατί δείλιασας με φόβο εκεί όπου δεν υπήρχε φόβος, εξαιτίας ενός ξύλου ατιμωτικού, ξηρού και άκαρπου, το οποίο δημιουργήθηκε για την εξόντωση των κακούργων και όσων χαίρονται με τις αιματοχυσίες; Διότι ο Πιλάτος το εφηύρε αυτό, έχοντας πειστεί από τις δικές μου συμβουλές, και εσύ το τρέμεις και το θεωρείς ισχυρό;

Εκείνος δε που φτάνει στην πανήγυρη έχοντας χρυσό και δεν πράττει τίποτα το αντίθετο από όσα προείπαμε, αλλά μπαίνει σε αυτήν μαζί με τους συνεμπόρους του, εάν περιορίζεται στο να περιφέρεται σε όλη την πανήγυρη, παρατηρώντας και εξετάζοντας πότε τους γνωστούς και πότε τους άγνωστους σε αυτόν, οικείους και ξένους, πώς εμπορεύεται ο καθένας τους, ενώ ο ίδιος δεν εμπορεύεται τίποτα, και ενώ αυτός περιφέρεται έτσι άσκοπα, διαλυθεί πάλι η πανήγυρη με την αναχώρηση όλων στα δικά τους μέρη, δεν είναι αλήθεια ότι εκείνοι που εμπορεύτηκαν εξαγόρασαν τον χρόνο με επιμέλεια, πράττοντας τα κατάλληλα για την περίσταση και αποκομίζοντας από εκεί κέρδος για τον εαυτό τους, ενώ εκείνος που περιεργαζόταν τις υποθέσεις των άλλων και δεν εμπορεύτηκε, έστω και αν βρισκόταν μαζί τους, ζημιώθηκε ως προς τον χρόνο, αφού δεν ωφελήθηκε σε τίποτα από την παρουσία του στην πανήγυρη; Αν πάλι κάποιοι άλλοι, προσδοκώντας το κέρδος, περιφρονούν και την επίθεση ληστών και τον κόπο της οδοιπορίας και τον μακρύ δρόμο, ενώ εκείνος, κυριευόμενος από τον φόβο αυτών των κινδύνων, ακόμη και αν παρακαλείται από όλους να οδοιπορήσει μαζί τους, ακόμη και αν τους ακούει να υπόσχονται ότι θα τον προστατέψουν από τα κακά που φοβάται, δεν προαιρείται να τους ακολουθήσει και να μεταβεί για να εμπορευτεί μαζί τους στην πανήγυρη, δεν αληθεύει ότι οι μεν εξαγόρασαν τον χρόνο, εμπορευόμενοι καλά και αποκομίζοντας κέρδος, ενώ ο δε ζημιώθηκε αφρόνως αυτόν, νιώθοντας φόβο εκεί όπου δεν υπήρχε φόβος;

Ο δε Κύριος, αποκαλύπτοντας την κρυμμένη τους πονηριά και δείχνοντας ότι, αν και υποκρίνονται δικαιοσύνη, είναι βδελυροί ενώπιον του Θεού εξαιτίας της έπαρσης που έχουν για τον εαυτό τους, λέει: Εσείς είστε αυτοί που δικαιώνετε τους εαυτούς σας και νομίζετε ότι μόνο σε εσάς έχει δοθεί το να κατανοείτε όσα πρέπει και να διδάσκετε. Γι' αυτό και χλευάζετε τα δικά μου λόγια ως λόγια άφρονος, επειδή θέλετε να θεωρείστε από το πλήθος διδάσκαλοι της αλήθειας. Αλλά δεν είναι έτσι. Διότι ο Θεός γνωρίζει τις καρδιές σας και σας θεωρεί βδελυρούς εξαιτίας της υπερηφάνειας και της επιθυμίας σας για την ανθρώπινη δόξα. «Διότι αυτό που θεωρείται υψηλό στους ανθρώπους είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού», αφού ακάθαρτος μπροστά στον Κύριο είναι κάθε υψηλοκάρδιος. Έπρεπε λοιπόν εσείς, ω Φαρισαίοι, να μη ζείτε με σκοπό την ανθρώπινη υπόληψη, διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων, αλλά μάλλον να δικαιώνετε τους εαυτούς σας ενώπιον του Θεού. «Ο νόμος και οι προφήτες υπήρχαν έως τον Ιωάννη. Από τότε ευαγγελίζεται η βασιλεία του Θεού, και καθένας βιάζεται να εισέλθει σε αυτήν. Είναι δε ευκολότερο να παρέλθει ο ουρανός και η γη, παρά να πέσει μία κεραία του νόμου.»