Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 53:1

Αξίωναν, λοιπόν, να έλθει και να τον συλλάβει. Εκείνος όμως, παίρνοντας στα χέρια του τη λύρα, καθώς γνώριζε μέσω του προφητικού πνεύματος ότι δεν πρόκειται να πάθει κανένα κακό από τον Σαούλ, ψάλλει τα προκείμενα. Διότι πράγματι, όταν ο Σαούλ αναχώρησε για να τον συλλάβει, έλαβε την είδηση για τους αλλοφύλους και επέστρεψε εσπευσμένα μαζί με τους άνδρες του. Τα παρόντα λόγια θα μπορούσαν να αναφέρονται και στο πρόσωπο του αποστολικού χορού, καθώς, εξιστορώντας τις εξεγέρσεις εκ μέρους του ιουδαϊκού έθνους και τον θυμό των βασιλέων των εθνών, παρακαλεί τον Θεό να σωθεί από όλους αυτούς διά του ονόματός Του. Προφητικά δε φανερώνει ότι ο Θεός θα επιστρέψει τα κακά στα κεφάλια των εχθρών, ενώ ο ίδιος θα προσφέρει επινίκιες θυσίες. Γι' αυτό και φέρει την επιγραφή «συνέσεως», καθώς ο ψαλμός μάς ανάγει στο προαναφερθέν νόημα.

Κοινοί βεβαίως είναι συνολικά στο βιβλίο αυτό: μόνο «Ψαλμοί», δʹ, εʹ, ϛʹ, ηʹ, θʹ, ιʹ, ιαʹ, ιβʹ, ιγʹ, ιδʹ, ιηʹ, ιθʹ, κʹ, καʹ, κθʹ, λʹ, λθʹ, μʹ, νʹ, ξʹ, ξαʹ, ξγʹ, ξδʹ, ξεʹ, ξϛʹ, ξζʹ, οβʹ, οηʹ, παʹ, ρηʹ, ρληʹ, ρλθʹ· «Ψαλμός ωδή», δʹ, ξδʹ· «Ψαλμοί ωδής», κθʹ, μζʹ, ξζʹ, πϛʹ, πζʹ· μόνο «Ωδή», ληʹ, οϛʹ, ϟεʹ, ριθʹ, ρκʹ, ρκαʹ, ρκβʹ, ρκγʹ, ρκδʹ, ρκεʹ, ρκϛʹ, ρκζʹ, ρκηʹ, ρκθʹ, ρλʹ, ρλαʹ, ρλβʹ, ρλγʹ· «Ωδή Ψαλμού», ξεʹ, πβʹ, ρζʹ· «Λόγοι ωδής», ιζʹ· «Αίνος ωδής», ϟʹ, ϟβʹ, ϟδʹ· «Αίνεσις», ρμδʹ· «Εν ύμνοις», ξʹ, οεʹ. «Εν ύμνοις συνέσεως», νγʹ, νδʹ· «Εν ύμνοις Ψαλμός», ϛʹ, ξϛʹ· «Συνέσεως», λαʹ, ναʹ, νβʹ, ογʹ, οζʹ, πηʹ, ρʹ, ρμαʹ· «Εις στηλογραφίαν», ιεʹ, νεʹ, νϛʹ, νζʹ, νηʹ, νθʹ· «Προσευχή», ιϛʹ, πεʹ, πθʹ, ραʹ· «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού», πθʹ· «Εις Σαλομώντα», οαʹ· ανώνυμοι, θʹ, ξεʹ, ξϛʹ, ϟαʹ, ϟθʹ, ραʹ· «Αλληλούια», ρδʹ, ρεʹ, ρϛʹ, ριʹ, ριαʹ, ριβʹ, ριγʹ, ριδʹ, ριϛʹ, ριζʹ, ριηʹ, ρλδʹ, ρλεʹ, ρμεʹ, ρμϛʹ, ρμζʹ, ρμηʹ, ρμθʹ, ρνʹ. Απλώς «Τω Δαυίδ», λβʹ, λδʹ, λεʹ, ϟϛʹ, ρβʹ, ργʹ, ρλϛʹ, ρλζʹ.

Εις το τέλος, με ύμνους, ψαλμός συνέσεως του Δαβίδ, όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: «Ιδού, δεν κρύβεται ο Δαβίδ κοντά μας;» ΝΓ΄. Θεέ μου, στο όνομά σου σώσε με, και με τη δύναμή σου κρίνε με. Όπως ακριβώς αποδεικνυόταν, από την επιγραφή που προτάσσεται στον καθένα, ότι οι ψαλμοί του πρώτου μέρους του βιβλίου των Ψαλμών ειπώθηκαν μετά το αμάρτημα που διεπράχθη με τη σύζυγο του Ουρία, έτσι και τώρα οι επιγραφές του κάθε ψαλμού φανερώνουν τον χρόνο κατά τον οποίο αυτοί ειπώθηκαν.

Και επέστρεψε ο Σαούλ, παύοντας να καταδιώκει τον Δαβίδ, και πορεύθηκε για να αντιμετωπίσει τους αλλοφύλους. Αυτά μεν είναι τα γεγονότα σύμφωνα με την ιστορία. Με αφορμή αυτά, ο Δαβίδ, έχοντας διασωθεί από τα χέρια του Σαούλ, παραδίδει εγγράφως τον προκείμενο ύμνο, επισημαίνοντας την περίοδο και δηλώνοντας το γεγονός μέσω της επιγραφής. Γι' αυτό και μας παροτρύνει στην κατανόηση των όσων αναφέρονται, λέγοντας: «Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις, συνέσεως τῷ Δαυΐδ». Κατά δε τον Ακύλα: «Στον νικοποιό, με ψαλμούς, έργο συνετού του Δαβίδ»· και κατά τον Σύμμαχο: «Επινίκιο με ψαλτήρια, περί συνέσεως του Δαβίδ». Επειδή, και όταν διέφευγε και περιπλανιόταν στην έρημο, αντί για φυλακτό έπαιρνε μαζί του το όργανο του ψαλτηρίου, χρησιμοποιώντας αυτό και τους ύμνους που αναπέμπονταν μέσω αυτού προς τον Θεό· χρησιμοποιώντας, μάλιστα, πνευματικές ωδές και ψαλμούς αντί για θυσία, ενώ αντί για εύοσμο θυμίαμα, τελούσε την πνευματική λειτουργία μέσω των προσευχών.

Εις το τέλος, εν ύμνοις, συνέσεως, του Δαβίδ, ΝΔ'. Ενωτίσου, Θεέ, την προσευχή μου, και μην παραβλέψεις τη δέησή μου. Ως προς την ιστορία, θα φαινόταν ότι τα προκείμενα έχουν ειπωθεί από τον Δαβίδ κατά τα χρόνια που δραπέτευε, φεύγοντας μακριά από το πρόσωπο του Σαούλ και διαμένοντας στις ερήμους.

Είναι δε συνολικά πέντε όλοι όσοι επιγράφονται «Εν ύμνοις»: δύο μεν στο πρώτο μέρος του βιβλίου, ο 4ος και ο 6ος. Αλλά αυτοί μεν ονομάζονται «Ψαλμοί εν ύμνοις», ενώ οι τρεις στο δεύτερο μέρος του βιβλίου επιγράφονται μόνο «Εν ύμνοις», δηλαδή ο 53ος, ο 54ος και ο προκείμενος. Οι μεν λοιπόν «Ψαλμοί εν ύμνοις» φαίνεται ότι ψάλλονταν με το μουσικό όργανο που ονομάζεται ψαλτήριο, επειδή ο ψάλτης είχε ανάγκη από την πρακτική ενέργεια μέσω του σώματος, το οποίο είναι όργανο της ψυχής. Οι δε απλώς ύμνοι ειπώθηκαν μόνο με τη φωνή εκείνου που ανέπεμπε τον ύμνο, χωρίς να προστεθεί η κρούση του ψαλτηρίου, διότι τα λόγια τους είχαν ανάγκη μόνο από την κατά διάνοια θεωρία. Αυτό ακριβώς φανερώνει ο προκείμενος ύμνος λέγοντας: «ἀπὸ τῶν περάτων τῆς γῆς πρὸς σὲ ἐκέκραξα»· με το οποίο υποδηλώνει ότι ο Προφήτης, ευρισκόμενος σε θεοληψία, βρέθηκε τρόπον τινά έξω από τη σωματική κατάσταση. Δεν αγνοώ βέβαια ότι και οι υπόλοιποι ερμηνευτές δεν έχουν παραδώσει διαφορετική απόδοση. Παρακαλεί λοιπόν ο Δαβίδ μέσω του προκείμενου ψαλμού λέγοντας: «Εἰσάκουσον, ὁ Θεός, τῆς δεήσεώς μου». Επειδή, δηλαδή, έχει ανάγκη από κάποια μεγάλα και θεία αγαθά, παρακαλεί να τα επιτύχει.

Όταν λοιπόν ο Δαβίδ πληροφορήθηκε τη συκοφαντία του Δωήκ, φεύγει και φτάνει στην έρημο της Ιουδαίας, οπότε και συντάσσει τον προκείμενο ψαλμό. Το μεν βιβλίο των Βασιλειών, μετά τον χρόνο του προκείμενου ψαλμού, εννοώ του εξηκοστού δεύτερου (ξβ΄), μνημονεύει ορισμένες πράξεις, το πώς δηλαδή οι Ζιφαίοι διαβάλλουν τον Δαβίδ στον Σαούλ. Το δε βιβλίο των Ψαλμών τα μνημονεύει αυτά στον πεντηκοστό τρίτο (νγ΄), ο οποίος φέρει την επιγραφή: «Εις το τέλος, εν ύμνοις, συνέσεως τω Δαυίδ, εν τω ελθείν τους Ζιφαίους και ειπείν τω Σαούλ· Ιδού Δαυίδ κέκρυπται παρ’ ημίν». Και ο πεντηκοστός πέμπτος (νε΄) έχει επιγραφεί: «Ότε εκράτησαν αυτόν οι αλλόφυλοι εν Γεθ». Αυτό όμως το βιβλίο των Βασιλειών το τοποθετεί στα μεταγενέστερα γεγονότα της ιστορίας. Βλέπεις πώς τα πρώτα έχουν ταχθεί ύστερα και τα ύστερα πρώτα; Διότι, εάν είχαν τοποθετηθεί σύμφωνα με τη χρονική ακολουθία, πρώτος θα είχε ταχθεί ο πεντηκοστός όγδοος (νη΄), μετά από αυτόν ο τριακοστός τρίτος (λγ΄), και τρίτος μετά από αυτούς ο πεντηκοστός έκτος (νστ΄), τέταρτος ο πεντηκοστός πρώτος (να΄), έπειτα ακολούθως πέμπτος ο εξηκοστός δεύτερος (ξβ΄), και έκτος ο πεντηκοστός τρίτος (νγ΄), και μετά από όλους αυτούς ο πεντηκοστός πέμπτος (νε΄).

Τι είναι λοιπόν αυτό το όρος, στο οποίο τώρα ο λόγος μεταβαίνει από το προηγούμενο όρος των νοημάτων; Πρόκειται πάλι για μία άλλη νίκη και για άλλους ύμνους με αφορμή τη νίκη, οι οποίοι κατορθώνονται από τον Δαβίδ μέσω της συνέσεως· αυτοί δε που προκαλούν τους αγώνες δεν είναι πλέον μία αγέλη ημιόνων, αλλά το έθνος των Ζιφαίων. Εκείνοι που παραμονεύουν στα στενά της άνυδρης διάβασης, όταν αδυνατούν να εμποδίσουν την πορεία μας μέσα από το στενό, τότε προστρέχουν πάλι στον Σαούλ, ο οποίος λυπείται για τη σωτηρία μας. Διότι λέει: «Εἰς τὸ τέλος, συνέσεως ἐν ὕμνοις τῷ Δαβίδ, ἐν τῷ ἐλθεῖν τοὺς Ζιφαίους καὶ εἰπεῖν τῷ Σαούλ, Ἰδοὺ Δαβὶδ κέκρυπται παρ᾽ ἡμῖν». Εξάλλου, όποιος δεν αγνοεί την ιστορία γνωρίζει ότι σε αυτό το σημείο μνημονεύεται κάποιος στενός και άνυδρος τόπος. Μέσα δε από τη στενόχωρη δίοδο κατανοήσαμε εκείνη την ευαγγελική οδό της Βασιλείας, την οποία εμποδίζουν μεν οι Ζιφαίοι, δηλαδή το αλλόφυλο έθνος των δαιμόνων, οι υπηρέτες της αντίπαλης δύναμης· τη βρίσκουν όμως οι λίγοι, εκείνοι που αποστρέφονται την πλατιά οδό. Το δε κείμενο της ιστορίας έχει ως εξής: «Ιδού, δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς στη Μασερά, στα στενά, στο βουνό;» Διότι, αληθινά, σε αυτήν τη στενή οδό κρύβονται όσοι ζουν κατά Θεόν. Και αυτή την οδό μας τη δείχνει η Καινή Διαθήκη, μέσω της οποίας είναι δυνατόν να ανέλθουμε στην υψηλότερη κορυφή του όρους, την οποία η διήγηση της ιστορίας ονομάζει βουνό.

Εις το τέλος· συνέσεως τω Δαβίδ. Όταν ήλθαν... Στο τέλος, λέγει, όταν εκπληρώθηκαν οι καιροί (τα έτη, και) η ανθρωπότητα συνετίστηκε από τον Χριστό· διότι ο Δαβίδ είναι ο Χριστός, ως ικανός στα έργα. Επειδή τον φθόνησαν οι δαίμονες, δηλαδή οι Ζιφαίοι, διαβάλλουν τον Χριστό. «Ο Θεός, εν τω ονόματι...» Αυτά βοά ο προφήτης προς τον Θεό, ως διωκόμενος από τους εχθρούς: σώσε με, λέγει, και κρίνε την υπόθεσή μου, διότι διώκομαι αδίκως. Όσα συνέβαιναν ήταν τύπος του Χριστού. «Ο Θεός, εισάκουσον...» Ο Αδάμ ως θλιβόμενος [βοά]: εισάκουσε την προσευχή μου ως Θεός και δώσε προσοχή, δηλαδή μην δεχθείς επιφανειακά την προσευχή μου· διότι πολλοί είναι οι εχθροί μου και βρίσκονται παντού. «Ότι αλλότριοι...» Οι Ιουδαίοι στράφηκαν εναντίον του Χριστού, επειδή αποξενώθηκαν από τον Θεό και προσχώρησαν (προσκύνησαν) στα είδωλα. «Και κραταιοί...» Άρχοντες όπως ο Πιλάτος και βασιλείς όπως ο Ηρώδης· αυτοί που κυβερνούν με ισχύ. «Ου προέθεντο...» Δεν κατανόησαν ότι ο Θεός είναι αυτός που ομιλεί μαζί τους.

«Εις το τέλος, εν ύμνοις· συνέσεως τω Δαυίδ». Σχετικά με τους ύμνους που αναφέρονται στον Χριστό, προς σύνεση εκείνων που πρόκειται να πιστέψουν. «Ενώτισαι»: Ο προφήτης βοά εκ προσώπου του ανθρώπου (του Αδάμ), [επειδή ο Χριστός επρόκειτο να αναλάβει τον άνθρωπο· δώσε, Κύριε, τα αυτιά σου σε εμένα, και μην με παραβλέψεις, που κείμαι νεκρός στην αμαρτία.] «Πρόσχες μοι»: Επίβλεψε στην πτώση μου, ώστε, καθώς βοώ, να με εισακούσεις ως Θεός. «Ελυπήθην»: Διότι ο άνθρωπος μεριμνούσε καθώς ο Κύριος καθυστερούσε, και βρισκόταν σε μεγάλη λύπη, μήπως τυχόν εγκαταλειφθεί οριστικά. «Από φωνής»: Διότι οι δαίμονες ονείδιζαν και ο διάβολος απειλούσε· επομένως ο άνθρωπος πιεζόταν από παντού. «Ότι εξέκλιναν»: Διότι, βρίσκοντας τον άνθρωπο να κλίνει στην ανομία, τον χτυπούσαν καταπατώντας τον. «Η καρδία»: [Από την πίεση των δεινών.] «Και δειλία θανάτου»: Για κάθε άνθρωπο ο θάνατος είναι φοβερός· και ο Κύριος, επιβεβαιώνοντας τη σάρκα, για να δείξει ότι ήταν αληθινός άνθρωπος, ένιωσε φόβο κατά τον καιρό του πάθους. «Φόβος και τρόμος»: Διότι έλεγε: «Τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί», για να δείξει ότι ενδύθηκε αληθινή σάρκα. «Και εκάλυψεν»: Δηλαδή ο τάφος, στον οποίο ετέθη ο κυριακός άνθρωπος για τρεις ημέρες. «Και είπα· τις δώσει»: Διότι ως καθαρή περιστερά ανήλθε από τον τάφο, όντας άφθαρτος και ακέραιος ο Χριστός. «Πετασθήσομαι»: Διότι, αφού αναστήθηκε, αναπαύθηκε στους πατρικούς κόλπους.

ΨΑΛΜΟΣ ΝΔ'. «Εις το τέλος, εν ύμνοις συνέσεως τω Δαυίδ.» Τον ίδιο σκοπό ακολουθεί και ο επόμενος ψαλμός, διότι σκιαγραφεί τον άνθρωπο που δοκιμάζεται από πειρασμούς. Γι' αυτό υπόσχεται να υμνεί με σύνεση Εκείνον που δύναται να τον ελευθερώσει από τους πειρασμούς. Παρατίθεται δε σαφής και η προφητεία για τα Δεσποτικά πάθη. «Ενώτισαι, ο Θεός, την προσευχήν μου.» Αφού με αυτά τα λόγια προσευχήθηκε ο Χριστός, ας προσευχηθούμε και εμείς, και εμείς οι δούλοι ας μιμηθούμε τον Δεσπότη, και οι φτωχοί τον πλούσιο. Εκείνος θέλει να εισακουστεί η προσευχή μας και να μην παραβλεφθεί η δέηση που γίνεται υπέρ της σωτηρίας του γένους, καθώς τυγχάνει ο ίδιος απαρχή εκείνων για τα οποία μεσιτεύει. Συγχρόνως, θέλοντας να δείξει με ποιον τρόπο πρέπει να προσευχόμαστε, λέει: Δώσε ακρόαση, και μην παραβλέψεις. Διότι πολλές φορές, αφού ακούσει την προσευχή μας, την παραβλέπει και την απορρίπτει ως περιττή και ανάξια της ακοής Του. «Ελυπήθην εν τη αδολεσχία μου.» Αναλογίσου, λέει, ποιος είναι αυτός που προσεύχεται, ότι είναι ο Υιός του Πατρός, ο ομοούσιος Βασιλιάς, ο οποίος όμως έλαβε μορφή δούλου, για να σώσει το δικό μας πλάσμα.

Ψαλμός 53. Εις το τέλος, με ύμνους· ωδή συνέσεως του Δαβίδ, όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: «Δεν κρύβεται άραγε ο Δαβίδ σε εμάς;». «Θεέ, στο όνομά σου σώσε με και με τη δύναμή σου κρίνε με». Αυτά, λοιπόν, και τα υπόλοιπα λόγια του ψαλμού έψαλλε ο Δαβίδ, όταν, αφού διέφυγε από το πρόσωπο του Σαούλ, κρύφτηκε στους Ζιφαίους, και εκείνοι πήγαν και ανέφεραν γι' αυτόν στον Σαούλ.