Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 53:2

Εις το τέλος, με ύμνους συνέσεως, του Δαβίδ. Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: «Ιδού, δεν κρύβεται ο Δαβίδ κοντά μας;». ΝΓ΄. Υπόθεση. Καθώς ο Δαβίδ έφευγε για να γλιτώσει από τον Σαούλ, διέμεινε στην έρημο της Ζιφ. Έπειτα, οι Ζιφαίοι μετέβησαν στον Σαούλ και του ανέφεραν τον τόπο στον οποίο είχε καταφύγει.

Ο α΄ και ο β΄ είναι ανεπίγραφοι· ο δε τρίτος, «Όταν διέφευγε από το πρόσωπο του Αβεσαλώμ του υιού του»· ο ρμβ΄, «Όταν ο υιός του τον καταδίωκε»· ο ε΄, «Υπέρ της κληρονομούσης»· ο ς΄ και ο ια΄, «Υπέρ της ογδόης»· ο ζ΄, «Υπέρ των λόγων του Χουσί, υιού του Ιεμενή»· οι η΄, π΄ και πγ΄, «Υπέρ των ληνών»· ο θ΄, «Υπέρ των κρυφίων του υιού»· ο με΄, «Υπέρ των κρυφίων»· ο ιε΄, «Εις στηλογραφίαν»· οι ις΄ και πε΄, «Προσευχή»· ο ιζ΄, «Όταν τον έσωσε ο Κύριος από το χέρι όλων των εχθρών του»· ο κα΄, «Υπέρ της εωθινής αντιλήψεως»· ο κγ΄, «Της μιας Σαββάτων»· ο κς΄, «Πριν από το χρίσμα»· ο κη΄, «Εξοδίου σκηνής»· ο κθ΄, «Του εγκαινισμού του οίκου»· ο λ΄, «Εκστάσεως»· ο λα΄, «Συνέσεως»· ο λγ΄, «Όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ»· ο λε΄, «Στον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ»· ο λζ΄, «Εις ανάμνηση περί του Σαββάτου»· ο μδ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού»· ο ξη΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· ο οθ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, μαρτύριο υπέρ του Ασσυρίου»· ο ν΄, «Όταν ήλθε προς αυτόν ο Ναθάν ο προφήτης, αφού είχε εισέλθει στη Βερσαβεέ»· ο να΄, «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμελέχ»· ο νβ΄, «Υπέρ Μαελέθ»· ο νγ΄, «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: Δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς;».

Πολύ αργότερα, μετά τον θάνατο του Σαούλ, και προς τα τέλη της δικής του βασιλείας, ο Δαβίδ κάνει την εξομολόγηση στον 50ό (ν΄) ψαλμό, την οποία προέταξε λόγω της λογικής της συνέχειας προς τον 49ο (μθ΄) ψαλμό, όπως άλλωστε έχει αποδειχθεί. Αντίθετα, οι είκοσι στον αριθμό ψαλμοί, από τον 51ο (να΄) μέχρι τον 70ό (ο΄), οι οποίοι φέρουν την επιγραφή του Δαβίδ, έχουν λάβει την υπόθεσή τους από άλλη χρονική αρχή· φαίνεται δηλαδή ότι έχουν ειπωθεί όταν ζούσε ακόμη ο Σαούλ, προτού βασιλεύσει ο Δαβίδ. Διότι και ο προκείμενος ψαλμός λέχθηκε ενώ ζούσε ακόμη ο Σαούλ: «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ ότι ο Δαβίδ ήλθε στον οίκο του Αβιμέλεχ». Αλλά και ο 53ος (νγ΄) είχε ειπωθεί: «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ· ιδού, δεν είναι κρυμμένος σε εμάς ο Δαβίδ;». Επίσης, και ο 55ος (νε΄) έχει την επιγραφή: «Όταν τον συνέλαβαν οι Αλλόφυλοι στη Γεθ»· και αυτός ήταν επίσης ο χρόνος πριν από τη βασιλεία του Δαβίδ, όσο ο Σαούλ βρισκόταν ακόμη στη ζωή. Και ο 56ος (νστ΄) φέρει την επιγραφή: «Του Δαβίδ, όταν αυτός δραπέτευε από το πρόσωπο του Σαούλ στο σπήλαιο». Ομοίως και ο 58ος (νη΄): «Όταν», λέει, «έστειλε ο Σαούλ και φρούρησε τον οίκο του, για να τον θανατώσει».

Εις το τέλος, με ύμνους, ψαλμός συνέσεως του Δαβίδ, όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: «Ιδού, δεν κρύβεται ο Δαβίδ κοντά μας;» ΝΓ΄. Θεέ μου, στο όνομά σου σώσε με, και με τη δύναμή σου κρίνε με. Όπως ακριβώς αποδεικνυόταν, από την επιγραφή που προτάσσεται στον καθένα, ότι οι ψαλμοί του πρώτου μέρους του βιβλίου των Ψαλμών ειπώθηκαν μετά το αμάρτημα που διεπράχθη με τη σύζυγο του Ουρία, έτσι και τώρα οι επιγραφές του κάθε ψαλμού φανερώνουν τον χρόνο κατά τον οποίο αυτοί ειπώθηκαν.

Όταν, λοιπόν, ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: «Ιδού, δεν κρύβεται ο Δαβίδ κοντά μας;» Μαθαίνοντας το αυτό ο Δαβίδ, είτε από αποκάλυψη του προφητικού Πνεύματος είτε από κάποιον από εκείνους που συνήθιζαν να μεταφέρουν τέτοιες ειδήσεις, πήρε αμέσως το ψαλτήρι στα χέρια του, και μέσω αυτού προσφέρει στον Θεό τη λογική θυσία, λέγοντας τα προκείμενα, με τα οποία ζητά να σωθεί από τον Θεό, όχι διαφορετικά παρά μόνο διά του ονόματός Του· γι' αυτό λέει: «Θεέ, στο όνομά σου σώσε με». Διότι γνώριζε ότι υπάρχει κάποιο όνομα το οποίο είναι πάνω από κάθε όνομα. Επειδή, όπως ακριβώς υπάρχουν στις επωδούς εναντίον των ιοβόλων ερπετών λόγια και ονόματα, τα οποία φανερώνουν τόση ισχύ δύναμης, ώστε να αποκοιμίζουν ή και να νεκρώνουν τα πιο φοβερά από τα ερπετά, με τον ίδιο τρόπο γνώριζε ότι και το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα αποβαίνει σωτήριο για όσους είναι άξιοι σωτηρίας, ενώ συγχρόνως αποδιώκει τους εχθρούς και τις αντίπαλες δυνάμεις. Ήθελε, λοιπόν, να σωθεί στο όνομα του Θεού, και δεν το ήθελε αβασάνιστα, αλλά μόνον εάν βρισκόταν άξιος της σωτηρίας. Γι' αυτό προσθέτει: «Και με τη δύναμή σου θα με κρίνεις»· ή, σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές, «θα με δικάσεις». Διότι πρωτίστως ζητά να κριθεί και να δικαστεί απέναντι σε εκείνους που τον καταδιώκουν ή και τον έχουν συκοφαντήσει· και έπειτα, εφόσον αποδειχθεί ότι αδικείται, να τύχει της δικαίωσης από τον Κριτή, ο οποίος θα τιμωρήσει αυτούς που τον αδικούν.

Επειδή ακριβώς οι Ζιφαίοι, ενώ αυτός ήθελε να κρυφτεί ανάμεσά τους, σαν να τον άφηναν εκτεθειμένο και ανυπεράσπιστο, τον διέβαλαν στον Σαούλ, χρησιμοποιώντας συκοφαντικά λόγια εναντίον του· γι' αυτό, όπως ήταν φυσικό, υπονοώντας αυτούς έλεγε: «Θα ανταποδώσει τα κακά σε αυτούς που με αφήνουν ανυπεράσπιστο, και με την αλήθειά σου κάνε τους να σιωπήσουν». Διότι είναι καλή για αυτούς η σιωπή, ώστε να μη χρησιμοποιούν τέτοιες συκοφαντίες εναντίον μου. Πάρα πολύ κατάλληλα, εξάλλου, ονόμασε τον Θεό αντιλήπτορα, ή στήριγμα σύμφωνα με τον Σύμμαχο, της ψυχής του. Επειδή, δηλαδή, πιο πάνω οι ισχυροί ζητούσαν την ψυχή του, έχοντας σκοπό να επιβουλευτούν όχι τόσο το σώμα του όσο την ψυχή του· εύλογα και ο ίδιος ονόμασε τον Κύριο αντιλήπτορα της ψυχής του. Διότι δεν τον ένοιαζε καθόλου το σώμα, ούτε τα εξωτερικά αγαθά, ούτε αυτή η πρόσκαιρη ζωή, παρά μόνο η ψυχή του.

Εκουσίως θα σου προσφέρω θυσία, θα δοξολογήσω το όνομά σου, Κύριε, διότι είναι αγαθό. Αφού μέσω των πρώτων λόγων ανέπεμψε δέηση και ικεσία προς τον Θεό, και εξέθεσε τη δικαιολογία του, στα επόμενα, πλήρης του Πνεύματος, προφητεύει όσα πρόκειται να συμβούν στον ίδιο και όσα πρόκειται να συμβούν στους εχθρούς του. Έπειτα, στη συνέχεια και ακολούθως, στο τρίτο μέρος υπόσχεται να προσφέρει θυσίες και ευχαριστίες στον Θεό για τις ευεργεσίες που έλαβε. Διότι, έχοντας διασωθεί και ελευθερωθεί από την επιβουλή των εχθρών, και όχι μόνο αυτό, αλλά βλέποντας και τον όλεθρο των εχθρών, υπόσχεται να προσφέρει θυσία και να δοξολογήσει το όνομα του Κυρίου· και αυτά τα προλέγει προφητεύοντας πριν από την έκβαση των γεγονότων. Όταν δηλαδή οι Ζιφαίοι ήλθαν προς τον Σαούλ και είπαν: «Ιδού, ο Δαβίδ κρύβεται σε εμάς», ενώ η ιστορία τους βρισκόταν ακόμη στην αρχή και οι Ζιφαίοι μόλις τον είχαν διαβάλει, τότε ακριβώς εκείνος προφητεύει την τελική έκβαση των γεγονότων, προλαμβάνοντας όσα επρόκειτο να γίνουν αργότερα σαν να είχαν ήδη συμβεί. Γι' αυτό λέει: «Διότι από κάθε θλίψη με ελευθέρωσες, και το μάτι μου αντίκρισε τους εχθρούς μου». Διότι αυτά συνέβησαν βέβαια κάποτε αργότερα· όμως με την πρόγνωση του Αγίου Πνεύματος τα εξαγγέλλει σαν να έχουν ήδη γίνει, και για αυτά ευχαριστεί, και υπόσχεται να προσφέρει θυσία, και να δοξολογήσει τον Κύριο, λέγοντας: Εκουσίως θα σου προσφέρω θυσία. Ο δε Ακύλας λέει: Με προθυμία θα σου προσφέρω θυσία.

Όταν λοιπόν ο Δαβίδ πληροφορήθηκε τη συκοφαντία του Δωήκ, φεύγει και φτάνει στην έρημο της Ιουδαίας, οπότε και συντάσσει τον προκείμενο ψαλμό. Το μεν βιβλίο των Βασιλειών, μετά τον χρόνο του προκείμενου ψαλμού, εννοώ του εξηκοστού δεύτερου (ξβ΄), μνημονεύει ορισμένες πράξεις, το πώς δηλαδή οι Ζιφαίοι διαβάλλουν τον Δαβίδ στον Σαούλ. Το δε βιβλίο των Ψαλμών τα μνημονεύει αυτά στον πεντηκοστό τρίτο (νγ΄), ο οποίος φέρει την επιγραφή: «Εις το τέλος, εν ύμνοις, συνέσεως τω Δαυίδ, εν τω ελθείν τους Ζιφαίους και ειπείν τω Σαούλ· Ιδού Δαυίδ κέκρυπται παρ’ ημίν». Και ο πεντηκοστός πέμπτος (νε΄) έχει επιγραφεί: «Ότε εκράτησαν αυτόν οι αλλόφυλοι εν Γεθ». Αυτό όμως το βιβλίο των Βασιλειών το τοποθετεί στα μεταγενέστερα γεγονότα της ιστορίας. Βλέπεις πώς τα πρώτα έχουν ταχθεί ύστερα και τα ύστερα πρώτα; Διότι, εάν είχαν τοποθετηθεί σύμφωνα με τη χρονική ακολουθία, πρώτος θα είχε ταχθεί ο πεντηκοστός όγδοος (νη΄), μετά από αυτόν ο τριακοστός τρίτος (λγ΄), και τρίτος μετά από αυτούς ο πεντηκοστός έκτος (νστ΄), τέταρτος ο πεντηκοστός πρώτος (να΄), έπειτα ακολούθως πέμπτος ο εξηκοστός δεύτερος (ξβ΄), και έκτος ο πεντηκοστός τρίτος (νγ΄), και μετά από όλους αυτούς ο πεντηκοστός πέμπτος (νε΄).

Πάλι, σε άλλους ψαλμούς, μαζί με αυτά συνεπιγράφονται και κάποια άλλα, έχοντας ως επί το πλείστον τοποθετηθεί στην αρχή το «εις το τέλος», ενώ μαζί με αυτή τη φράση συντάσσονται ποικίλα και διάφορα. Διότι προσγράφει είτε «υπέρ των αλλοιωθησομένων», είτε «υπέρ των κρυφίων», είτε «υπέρ της κληρονομούσης», είτε «υπέρ της ογδόης», είτε «υπέρ των ληνών», είτε «υπέρ της αντιλήψεως της εωθινής», είτε «υπέρ Μαελέθ», είτε «υπέρ του λαού του από των αγίων μεμακρυμμένου», είτε «μη διαφθείρης», είτε «εις στηλογραφίαν», είτε και τα δύο αυτά, είτε «εις Σολομώντα», είτε «ωδή υπέρ του αγαπητού», είτε «υπέρ των κρυφίων του υιού», είτε «εις εξομολόγησιν», είτε κάποια ιστορική περίσταση· όπως όταν βρισκόταν στο σπήλαιο, ή όταν ήταν στην έρημο, ή όταν ο Σαούλ έστειλε ανθρώπους για να τον θανατώσουν, ή υπέρ των λόγων του Χουσί, ή όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ, ή κατά την έλευση των Ζιφαίων, ή κατά την έλευση του Δωήκ του Ιδουμαίου και την αναγγελία του στον Σαούλ, ή κατά τις ημέρες που ο Κύριος τον διέσωσε από το χέρι όλων των εχθρών του και από το χέρι του Σαούλ, ή όταν επέστρεψε ο Ιωάβ και πάταξε δώδεκα χιλιάδες άνδρες στη φάραγγα των αλών, ή όταν προσήλθε σε αυτόν ο Νάθαν ο προφήτης, αφότου εκείνος είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ. Σε ορισμένους ψαλμούς υπάρχει ως επιγραφή το εβραϊκό «αλληλούια», αναγραφόμενο είτε δύο φορές το ίδιο είτε μία φορά, ενώ σε άλλους αναγράφονται στην ίδια επιγραφή κατά συζυγίαν και τα ονόματα κάποιων προφητών, όπως «αλληλούια Αγγαίου και Ζαχαρίου», και «αλληλούια Ιερεμίου και Ιεζεκιήλ».

Τι είναι λοιπόν αυτό το όρος, στο οποίο τώρα ο λόγος μεταβαίνει από το προηγούμενο όρος των νοημάτων; Πρόκειται πάλι για μία άλλη νίκη και για άλλους ύμνους με αφορμή τη νίκη, οι οποίοι κατορθώνονται από τον Δαβίδ μέσω της συνέσεως· αυτοί δε που προκαλούν τους αγώνες δεν είναι πλέον μία αγέλη ημιόνων, αλλά το έθνος των Ζιφαίων. Εκείνοι που παραμονεύουν στα στενά της άνυδρης διάβασης, όταν αδυνατούν να εμποδίσουν την πορεία μας μέσα από το στενό, τότε προστρέχουν πάλι στον Σαούλ, ο οποίος λυπείται για τη σωτηρία μας. Διότι λέει: «Εἰς τὸ τέλος, συνέσεως ἐν ὕμνοις τῷ Δαβίδ, ἐν τῷ ἐλθεῖν τοὺς Ζιφαίους καὶ εἰπεῖν τῷ Σαούλ, Ἰδοὺ Δαβὶδ κέκρυπται παρ᾽ ἡμῖν». Εξάλλου, όποιος δεν αγνοεί την ιστορία γνωρίζει ότι σε αυτό το σημείο μνημονεύεται κάποιος στενός και άνυδρος τόπος. Μέσα δε από τη στενόχωρη δίοδο κατανοήσαμε εκείνη την ευαγγελική οδό της Βασιλείας, την οποία εμποδίζουν μεν οι Ζιφαίοι, δηλαδή το αλλόφυλο έθνος των δαιμόνων, οι υπηρέτες της αντίπαλης δύναμης· τη βρίσκουν όμως οι λίγοι, εκείνοι που αποστρέφονται την πλατιά οδό. Το δε κείμενο της ιστορίας έχει ως εξής: «Ιδού, δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς στη Μασερά, στα στενά, στο βουνό;» Διότι, αληθινά, σε αυτήν τη στενή οδό κρύβονται όσοι ζουν κατά Θεόν. Και αυτή την οδό μας τη δείχνει η Καινή Διαθήκη, μέσω της οποίας είναι δυνατόν να ανέλθουμε στην υψηλότερη κορυφή του όρους, την οποία η διήγηση της ιστορίας ονομάζει βουνό.

Εις το τέλος· συνέσεως τω Δαβίδ. Όταν ήλθαν... Στο τέλος, λέγει, όταν εκπληρώθηκαν οι καιροί (τα έτη, και) η ανθρωπότητα συνετίστηκε από τον Χριστό· διότι ο Δαβίδ είναι ο Χριστός, ως ικανός στα έργα. Επειδή τον φθόνησαν οι δαίμονες, δηλαδή οι Ζιφαίοι, διαβάλλουν τον Χριστό. «Ο Θεός, εν τω ονόματι...» Αυτά βοά ο προφήτης προς τον Θεό, ως διωκόμενος από τους εχθρούς: σώσε με, λέγει, και κρίνε την υπόθεσή μου, διότι διώκομαι αδίκως. Όσα συνέβαιναν ήταν τύπος του Χριστού. «Ο Θεός, εισάκουσον...» Ο Αδάμ ως θλιβόμενος [βοά]: εισάκουσε την προσευχή μου ως Θεός και δώσε προσοχή, δηλαδή μην δεχθείς επιφανειακά την προσευχή μου· διότι πολλοί είναι οι εχθροί μου και βρίσκονται παντού. «Ότι αλλότριοι...» Οι Ιουδαίοι στράφηκαν εναντίον του Χριστού, επειδή αποξενώθηκαν από τον Θεό και προσχώρησαν (προσκύνησαν) στα είδωλα. «Και κραταιοί...» Άρχοντες όπως ο Πιλάτος και βασιλείς όπως ο Ηρώδης· αυτοί που κυβερνούν με ισχύ. «Ου προέθεντο...» Δεν κατανόησαν ότι ο Θεός είναι αυτός που ομιλεί μαζί τους.

Ψαλμός 53. Εις το τέλος, με ύμνους· ωδή συνέσεως του Δαβίδ, όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: «Δεν κρύβεται άραγε ο Δαβίδ σε εμάς;». «Θεέ, στο όνομά σου σώσε με και με τη δύναμή σου κρίνε με». Αυτά, λοιπόν, και τα υπόλοιπα λόγια του ψαλμού έψαλλε ο Δαβίδ, όταν, αφού διέφυγε από το πρόσωπο του Σαούλ, κρύφτηκε στους Ζιφαίους, και εκείνοι πήγαν και ανέφεραν γι' αυτόν στον Σαούλ.

Ο Δαβίδ, εξάλλου, καθιστά αφορμή ύμνου την κατ' οικονομίαν αλλοίωση του προσώπου του ενώπιον του Αβιμέλεχ, διά της οποίας σώθηκε υποκρινόμενος κάτι που δεν ήταν· και αλλού πάλι τους λόγους του Χουσί του Ιεμενί, οι οποίοι εξαπάτησαν τον διώκτη του. Αντιθέτως, κατηγορεί τον Ιδουμαίο Δωήκ, επειδή ανήγγειλε την αλήθεια στον Σαούλ, λέγοντάς του ότι ο Δαβίδ ήλθε στον οίκο του Αβιμέλεχ· ομοίως και τους Ζιφαίους, επειδή ομολόγησαν ότι κρυβόταν ανάμεσά τους.