Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 54:12

Αυτό που υπολείπεται είναι βέβαια σύντομο στο άκουσμα, έτσι τουλάχιστον φαίνεται, και ίσως μάλιστα να διέφυγε της προσοχής των περισσοτέρων από εσάς, με αποτέλεσμα να νομισθεί ότι δεν έχει παραλειφθεί τίποτε από τον ψαλμό. Διαπιστώνοντας όμως ότι η σύντομη αυτή φράση έχει μεγάλη δύναμη και σημασία για τα πρακτικά ζητήματα της ζωής, δεν θεωρήσαμε σωστό να παραβλέψουμε την ωφέλεια που προκύπτει από την εξέτασή της. Ο Προφήτης, σκιαγραφώντας με τον λόγο του τον τέλειο άνθρωπο, εκείνον που πρόκειται να εισέλθει στην ασάλευτη ζωή, συγκατέλεξε ανάμεσα στα ανδραγαθήματά του το να μη δώσει το αργύριό του με τόκο. Σε πολλά σημεία της Γραφής καταδικάζεται η αμαρτία αυτή. Διότι και ο Ιεζεκιήλ τοποθετεί τη λήψη τόκου και τον πλεονασμό στα μεγαλύτερα από τα κακά, και ο νόμος ρητά το απαγορεύει: «Δεν θα δανείσεις με τόκο στον αδελφό σου και στον πλησίον σου». Και πάλι λέει: «Δόλος πάνω στον δόλο, και τόκος πάνω στον τόκο». Και για την πόλη που ευημερεί μέσα σε πλήθος κακών, τι λέει ο ψαλμός; «Δεν έλειψαν από τις πλατείες της τόκος και δόλος».

«Διότι έστρεψαν εναντίον μου ανομία, και με οργή έτρεφαν μίσος για μένα». Το να εφαρμοστούν βεβαίως αυτά στο πρόσωπο του Δαβίδ δεν είναι δύσκολο· όχι όμως και τα επόμενα, στα οποία προσθέτει: «Διότι είδα ανομία και αντιλογία στην πόλη ημέρα και νύχτα· θα την περικυκλώσουν πάνω στα τείχη της, και ανομία και κόπος υπάρχει στο μέσον της. Και δεν έλειψε από τις πλατείες της ο τόκος και ο δόλος. Διότι, αν με ονείδιζε εχθρός, θα το υπέμενα», και τα εξής. Διότι ποια πόλη θέλει άραγε να υποδηλώσει, στην οποία παρατήρησε αυτά που ισχυρίζεται ότι είδε, κανείς δεν θα μπορούσε να το πει αντλώντας από την ιστορία. Και ποιος ήταν αυτός στον οποίο απευθυνόταν λέγοντας: «Εσύ όμως, άνθρωπε ισόψυχε, ηγεμόνα μου και γνωστέ μου, που μαζί απολαμβάναμε γλυκά εδέσματα;». Διότι, αν τα πάθαινα αυτά από εχθρό, λέει, ή αν κάποιος που ομολογούσε ότι με μισεί τα έκανε αυτά, δεν θα ήταν καθόλου παράξενο· τώρα όμως, που δεν είσαι ούτε κάποιος που με μισεί ούτε εχθρός, αλλά οικείος και φίλος, που καταστάθηκες από εμένα ισόψυχος και ηγεμόνας, έχοντας το αξίωμα της κοινής τράπεζας, έχοντας συμμετάσχει εξίσου στην ίδια ακριβώς είσοδο και προσευχή μαζί μου στον οίκο του Θεού, τόλμησες τέτοια πράγματα εναντίον μου;

Προφανώς, βέβαια, ο Σαούλ φαίνεται ότι υπήρξε πάντοτε εχθρός του Δαβίδ· γι' αυτό, εύλογα τον απέφευγε και κρυβόταν, προφυλασσόμενος από αυτόν ως φανερό εχθρό. Αλλά ούτε και τα όσα αναφέρονται για την εν λόγω πόλη θα μπορούσε κανείς να τα εφαρμόσει στην ιστορία του Δαβίδ. Διότι σε ποια πόλη είδε την ανομία και την αντιλογία που αναφέρει, όχι μόνο την ημέρα, αλλά και τη νύχτα, τον κόπο και τον πόνο, καθώς και την αδικία και τον τόκο να μην εκλείπουν από τις πλατείες της; Επειδή η μεν πόλη του Σαούλ λεγόταν ότι είναι η Ραμά, και η κατοικία του η Γαβεέ, καθώς η Ιερουσαλήμ δεν είχε τεθεί ακόμη υπό την κυριαρχία του Ισραήλ, αλλά ανήκε ακόμη σε αλλοφύλους.

Εφόσον λοιπόν ζητούσε εύλογα πράγματα, μέσω της δέησής του αξίωνε να μην παραβλεφθεί· αλλά και γέμιζε με λύπη και ταραχή και αδημονία, λέγοντας: «Εξαιτίας της φωνής του εχθρού και εξαιτίας της θλίψης από τον αμαρτωλό», δηλαδή από τον εχθρικό και αμαρτωλό λαό. Διότι προκαλούσαν θλίψη στο προφητικό πνεύμα όσοι τολμούσαν τέτοια πράγματα. Έπειτα προσθέτει στη συνέχεια: «Επειδή έστρεψαν εναντίον μου ανομία και με οργή έτρεφαν μίσος για μένα», οικειοποιούμενος τα όσα τολμήθηκαν εναντίον του Σωτήρα. Μπορούν όμως να λεχθούν και εκ προσώπου του Σωτήρα, μεταξύ των άλλων, και το: «Επειδή έστρεψαν εναντίον μου ανομία, και με οργή έτρεφαν μίσος για μένα»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Επειδή μου καταλόγισαν ασέβεια, και με οργή εναντιώθηκαν σε μένα». «Η καρδιά μου ταράχτηκε μέσα μου, και δειλία θανάτου έπεσε πάνω μου», και τα υπόλοιπα. Όλα αυτά ο προφήτης ομολογεί ότι τα έχει υποστεί, επειδή προείδε μέσω του προφητικού πνεύματος την πόλη, που αναφέρεται στη συνέχεια, να γεμίζει από ανομία και αντιλογία, και κόπο, και πόνο, και αδικία· και τον ισόψυχο και γνωστό του Σωτήρα μας να συμπεριφέρεται απέναντί του με διαθέσεις εχθρών και πολεμίων. Διότι ως προς αυτά φανερώνει στον Θεό τη συμπάθειά του και την εύλογη ταραχή που υπέμεινε, για την οποία έλεγε και παραπάνω: «Λυπήθηκα στην αδημονία μου και ταράχτηκα»· και τώρα πάλι: «Η καρδιά μου ταράχτηκε μέσα μου»· σύμφωνα δε με τον Ακύλα, «Η καρδιά μου», λέει, «ένιωσε ωδίνες στα σπλάχνα μου»· και σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Η καρδιά μου αναστατωνόταν μέσα μου».

Και το τι είδους κραυγές εξαπέλυσε εναντίον του ολόκληρος ο λαός των Ιουδαίων επί Ποντίου Πιλάτου, το εξιστορούν τα Ευαγγέλια. Αυτό ακριβώς παρουσίασε και στον 21ο ψαλμό εκείνος που είπε: «Διότι με περικύκλωσαν πολλοί σκύλοι, σύναξη πονηρευομένων με περιέσφιξε». Και όλα αυτά πράττονταν στην προαναφερθείσα πόλη· γι' αυτό έχει ειπωθεί στα προκείμενα: «Καταπόντισε, Κύριε, και διαίρεσε τις γλώσσες τους». Έπειτα προσθέτει: «Διότι είδα ανομία και αντιλογία στην πόλη· ημέρα και νύχτα θα την περικυκλώσει», και τα εξής· αντί των οποίων ο Σύμμαχος ερμήνευσε το χωρίο με αυτόν τον τρόπο: «Διότι αντίκρισα βίαιη αδικία και αδικασία (απουσία δικαίου) στην πόλη, να περικυκλώνουν τα τείχη της μέρα και νύχτα, οδύνη και ταλαιπωρία στο εσωτερικό της, κακοήθειες στο εσωτερικό της, και αχώριστη από τις πλατείες της τη ζημία και την επίθεση». Έργα ανομίας, λοιπόν, ήταν όσα τολμήθηκαν εναντίον του Σωτήρα, και αληθινά βίαιη αδικία. Διότι «αντί να με αγαπούν», λέει, «με συκοφαντούσαν· και μου ανταπέδωσαν κακά αντί για αγαθά, και μίσος αντί για την αγάπη μου». Και υπήρχε ανάμεσά τους αντιλογία και απουσία δικαιοσύνης, καθώς πολλοί μάρτυρες παρουσιάζονταν εναντίον του, και δεν έλεγαν τίποτα αληθινό που να συμφωνεί. Και αυτά πράττονταν όχι μόνο την ημέρα, αλλά και τη νύχτα. Διότι έτσι, μέσα στη νύχτα τον απαρνείται ο Πέτρος, όταν ο Ιούδας προσήλθε με φανάρια και λαμπάδες. Αλλά και νύχτα ήταν όταν τον οδηγούσαν πότε στον Άννα και πότε στον Καϊάφα, ατιμάζοντάς τον με κάθε είδους ύβρεις.

Και τα μεν εξωτερικά ήταν τέτοια, αληθινά γεμάτα από οδύνη και ταλαιπωρία· τα δε εσωτερικά της πάλι, λέγει, τα είδα γεμάτα από κακοβουλία και ζημία και επίθεση· υπήρχε αδικία στο μέσον της, και δεν έλειψε από τις πλατείες της ο τόκος και ο δόλος. Αντί αυτών, ο μεν Ακύλας ερμήνευσε «όφλημα και επίθεση», ενώ ο Σύμμαχος «ζημία και επίθεση». Διότι είχαν γεμίσει από όλα τα κακά εκείνοι που οργάνωσαν την επιβουλή εναντίον του Σωτήρος ημών.

στα οποία προσθέτει: «Καταπόντισε, Κύριε, και δίχασε τις γλώσσες τους, διότι είδα ανομία και αντιλογία στην πόλη. Ημέρα και νύχτα θα την περικυκλώνουν πάνω στα τείχη της, και ανομία και κόπος βρίσκονται στο μέσο της, καθώς και αδικία, και δεν έλειψαν από τις πλατείες της ο τόκος και ο δόλος. Διότι, αν εχθρός με ονείδιζε, θα το υπέφερα· και αν αυτός που με μισεί μιλούσε αλαζονικά εναντίον μου, θα κρυβόμουν από αυτόν. Εσύ όμως, άνθρωπε ομόψυχε, ηγεμόνα μου και γνωστέ μου, με τον οποίο μαζί γευτήκαμε γλυκά εδέσματα, και μέσα στον οίκο του Θεού πορευτήκαμε με ομόνοια». Το «διότι, αν εχθρός με ονείδιζε, θα το υπέφερα, και αν αυτός που με μισεί μιλούσε αλαζονικά εναντίον μου, θα κρυβόμουν από αυτόν. Εσύ όμως, άνθρωπε ομόψυχε, ηγεμόνα μου και γνωστέ μου, με τον οποίο μαζί γευτήκαμε γλυκά εδέσματα» είναι όμοιο με το «διότι και ο άνθρωπος της ειρήνης μου, στον οποίο ήλπισα, αυτός που έτρωγε τους άρτους μου, μεγάλυνε εναντίον μου τον πτερνισμό», το οποίο αναφέρεται στον Ιούδα και βρίσκεται στην προηγούμενη από αυτήν προφητεία. Όπως, λοιπόν, σε εκείνο το χωρίο αποδεικνυόταν ότι υπήρξε κάποτε «άνθρωπος ειρήνης», όταν μαθήτευε κοντά στον Σωτήρα, έχοντας χρηματίσει και αυτός ένας από τη χορεία των αποστόλων, έτσι και στο προκείμενο χωρίο προσαγορεύεται «ομόψυχος» και «ηγεμόνας» και «γνωστός» του.

Διότι, λέγει, αφού διέμεινε στην έρημο, μακριά από τη γήινη ολιγοψυχία και από την καταιγίδα των πειρασμών, ανέμενε να δεχθεί εκεί τη σωτηρία του Θεού, εκεί όπου αφανίζεται η κακία. Διότι ο καταποντισμός σημαίνει τον αφανισμό· επειδή καθετί που βρίσκεται στον βυθό αφανίζεται. Βύθιση, λοιπόν, της αμαρτίας και απώλεια είναι η διάλυση της συστάσεως της κακίας. Για τον λόγο αυτόν λέγει ότι το κακό καταποντίζεται από τον Θεό με τη διαίρεση των γλωσσών εκείνων που συμφωνούν στο κακό. Και όσα περιέχει στη συνέχεια το νόημα αυτής της ψαλμωδίας, δηλαδή την περιγραφή της πόλεως που έχει συνοικιστεί από πονηρά επιτηδεύματα, όλα αποβλέπουν στο ίδιο πράγμα. Διότι αναφέρει και απαριθμεί τους κακούς κατοίκους αυτής της πόλεως, λέγοντας ότι η ανομία και η αντιλογία περιπολούν στο τείχος κατά τη διάρκεια της νύχτας, και πάλι ότι η ανομία, ο κόπος και η αδικία κινούνται στο μέσον της πόλεως. Αναδεικνύει επίσης και τον κακό όχλο που γεμίζει τις πλατείες της, ονομάζοντάς τον τοκογλυφία και δόλο. Και από όλα όσα προαναφέρθηκαν, λέγει ότι το πιο βαρύ είναι η υποκρισία, η οποία, υποδυόμενη το σχήμα της ομοψυχίας και της αγάπης, κρύβει τον δόλο κάτω από χρηστό προκάλυμμα. Εξαιτίας αυτού, ο δίκαιος Κριτής αποστέλλει έποικους αντάξιους τέτοιων ενοίκων. Θέλεις να μάθεις τα ονόματα των εποίκων; «Ας έλθει», λέγει, «θάνατος επάνω τους και ας καταβούν ζωντανοί στον άδη».

Αυτός, λοιπόν, που υπερίσχυσε τόσων πολλών και τέτοιου είδους αντιπάλων με το φτερό που φανερώθηκε στον βίο του σαν περιστέρι, και που μετοίκησε από εκείνους οι οποίοι οργιάζουν μέσα στην κακία προς την έρημο από την πονηρή βλάστηση των ζιζανίων, όπου βρίσκεται η ανάπαυση, κατατροπώνοντας μια ολόκληρη πόλη εναντίων του μαζί με το πλήθος των κατοίκων της, της οποίας κάτοικοι είναι η ανομία και ο κόπος και η αντιλογία και ο τόκος και ο δόλος και ο θάνατος και η κάθοδος των ζωντανών στον Άδη και το χείριστο από όλα τα γένη όσων κατοικούν μόνιμα εκεί, δηλαδή η υποκρισία, η οποία με την επίδειξη δήθεν ομοψυχίας απεργάζεται την επιβουλή· τούτης γίνεται ανώτερος εκείνος που σε όλο τον χρόνο της ζωής του παρατείνει αδιάκοπα την εμπιστοσύνη του προς το Θείο. Διότι, λέγοντας «εσπέρα και πρωί και μεσημέρι», περιλαμβάνει ολόκληρο το μέτρο της ημέρας, κατά το οποίο λέγει εκείνα που ο Θεός καταδέχεται να εισακούσει· λυτρώνοντας ειρηνικά τη ζωή του από όσους τον προσεγγίζουν κατ' αυτόν τον τρόπο κατά μεγάλα στίφη, τους οποίους ονομάζει άνδρες αιμάτων και δολιότητας και τέλειους στην κακία. Έχοντας λοιπόν κατανικήσει τόσους και τέτοιους εχθρούς μέσω της ελπίδας του στον Θεό, πάλι, σαν να λησμόνησε τους κόπους που ήδη διέτρεξε, εγείρεται απέναντι στους ισχυρότερους και μεγαλύτερους από τους ανταγωνιστές του. Διότι, ιδού τι είδους κόπο προσθέτει στον εαυτό του με αυτούς τους αγώνες: «Υπέρ του λαού», λέγει, «εκείνου που έχει απομακρυνθεί από τα άγια».

Αλλά και όσοι δεν επιθυμούν να δανείσουν σε αυτούς που υπόσχονται να επιστρέψουν ακριβώς το ίδιο ποσό και στην ώρα τους, παρά απαιτούν τόκους και μάλιστα βαρείς, και χωρίς αυτούς δεν επιτρέπουν ούτε καν να φανεί η περιουσία και το χρήμα τους, αυτοί είναι άνομοι και σχεδόν χειρότεροι από τους αμαρτωλούς, εφόσον δεν υπακούουν ούτε στον Παλαιό Νόμο ούτε στην Καινή Διαθήκη. Από αυτές, η μεν προτρέπει να δανείζουμε και σε εκείνους από τους οποίους δεν υπάρχει καμία ελπίδα να πάρουμε πίσω τα δανεικά, ο δε Παλαιός Νόμος αναφέρει: «δεν θα δανείσεις το χρήμα σου με τόκο», και επαινεί «εκείνον που δεν έδωσε το χρήμα του με τόκο», και θεωρεί ότι πρέπει να αποφεύγεται η πόλη, στις πλατείες της οποίας, δηλαδή εντελώς απροκάλυπτα, εφαρμόζεται ο τόκος και η απάτη. Βλέπετε πώς ο τοκογλύφος δεν στερεί την καλή φήμη μόνο από τη δική του ψυχή, αλλά και από την πολιτεία, προσάπτοντάς της το έγκλημα της απανθρωπίας και αδικώντας εξαιρετικά το σύνολο;

Διότι, ενώ είναι πολίτης της και από αυτήν απέκτησε όσα έχει, δεν τα χρησιμοποιεί προς όφελός της. Σε όσους μεν δεν έχουν, δεν θέλει να δανείσει, ενώ σε όσους έχουν, αλλά έχουν λίγα, δίνει με τόκο, για να τους αφαιρέσει με την τέχνη του και αυτό το λίγο βιος που έχουν. Γι' αυτό ίσως και ο δόλος συνδέεται με τον τόκο από τον προφήτη, ο οποίος λέει: «Απομακρύνθηκα φεύγοντας και κατασκήνωσα στην έρημο, διότι είδα ανομία και διχόνοια στην πόλη, και δεν έλειψε από τις πλατείες της ο τόκος και ο δόλος».

«Διάψαλμα»: μεταβολή του λόγου. «Προσεδεχόμην»: Η Εκκλησία, περιμένοντας τον Χριστό, βρισκόταν σε μεγάλη εξάντληση (ή προθυμία), ξεραινόμενη από την καταπίεση των ειδώλων· διότι η καταιγίδα ξηραίνει, και ζητούσε να δροσιστεί με το βάπτισμα. «Καταπόντισον»: Διότι καταπόντισε τους δαίμονες στο βάπτισμα και απέκοψε τις γλώσσες τους, ώστε να μην επιτίθενται πλέον με λύσσα εναντίον του ανθρώπου και της Εκκλησίας. «Ότι είδον ανομίαν»: Στην πόλη, την οποία οικοδόμησε η αμαρτία. Διότι μέσα σε αυτήν πολιτεύονται και τα δύο: και η ανομία και η αντιλογία. Μιλάει δε για την αρχαία Ιερουσαλήμ, η οποία ήταν και η ίδια γεμάτη ανομία. «Ημέρας και νυκτός»: Διότι ούτε την ημέρα ούτε τη νύχτα παύει η ασέβεια, να οικοδομεί τείχη για την αμαρτία [και να τα ισχυροποιεί]. «Ανομία και πόνος»: Της αρχαίας Ιερουσαλήμ· διότι μέσα σε αυτήν διαπράχθηκε η παρανομία των Ιουδαίων. Ο κόπος, τον οποίο μάταια κατέβαλαν εναντίον του Χριστού, και η αδικία, με την οποία αδίκησαν τις ίδιες τους τις ψυχές. «Και ουκ εξέλιπεν»: Τόκο ονομάζει το αργύριο, το οποίο τοκογλύφησαν εξαγοράζοντας τον Κύριο· και δόλο αυτόν που ο Ιούδας έκρυβε ενώ συναναστρεφόταν με τον Διδάσκαλο. «Ότι ει εχθρός ωνείδισεν»: Διότι εάν αυτός που με παραδίδει ήταν εχθρός και όχι μαθητής, θα ήταν αναγκαίο να το υπομείνω. «Και ει ο μισών»: Διότι, λέει, εάν κάποιος που μισείται από εμένα ή που με μισεί με απειλούσε ή καταφερόταν εναντίον μου, θα ήταν αναγκαίο να το υπομείνω.

Και δεν έλειψε από τις πλατείες της ο τόκος και ο δόλος. Ίσως βέβαια και να κατακρίνει τη φιλαργυρία των Ιουδαίων· οι οποίοι, ενώ ο ίδιος ο νόμος απαγόρευε τον τοκισμό, κέρδιζαν με δόλο τους τόκους μέσω άλλων επινοήσεων. Όμως τόκος της απάτης είναι η υποκρισία· αυτή, μαζί με τον δόλο, δεν έλειπε από τις πλατείες της Ιερουσαλήμ· διότι πολύ καυχιόνταν για αυτά σαν να ήταν αρετές. Όμως ας φυλαχτούμε και εμείς, και ας μην ανεχτούμε να έχουμε ούτε ημέρα ούτε νύχτα στα δικά μας τείχη, δηλαδή στις αρετές, ανομία ή γενικώς αντιλογία· αλλά ούτε να έχουμε τόκο ή δόλο στις δικές μας πλατείες. Διότι πλατείες και ευθείες είναι οι οδοί, στις οποίες τα σφάλματα δεν οδηγούν βέβαια στη ζωή, αλλά στην απώλεια. «Διότι αν εχθρός με ονείδιζε.» Υποφερτά θεωρούνται γι' αυτό τον λόγο τα από τους φανερούς εχθρούς, επειδή είναι εύκολο να τα φυλαχτεί κανείς· ενώ αυτοί που φαίνονται φίλοι, αλλά σκέφτονται τα των εχθρών, δεν είναι υποφερτοί· διότι αναμειγνύοντας κρυφά το δηλητήριο με μέλι, προξενούν τον θάνατο. Αυτό το ονείδισε και στον Ιούδα ο Χριστός μέσω της παρούσας προφητείας. Για να τα παραστήσει αυτά σαφέστερα, ο Προφήτης πρόσθεσε τα εξής: «Εσύ όμως, άνθρωπε ισόψυχε.» Ισόψυχε, λόγω της αγάπης που έδειχνε ο Κύριος προς τους μαθητές του, ώστε να λέει στον Πατέρα:

«Καταπόντισε, Κύριε, και διαχώρισε τις γλώσσες» που αντιλέγουν με δόγματα ασέβειας, την οποία «είδα, ανομία και αντιλογία σε» οποιαδήποτε «πόλη, μέρα και νύχτα να περιφέρεται πάνω στα τείχη της», την προαναφερθείσα δηλαδή αντιλογία και ανομία, «και πόνος βρίσκεται στο μέσο της και αδικία, και δεν έλειψε από τις πλατείες της η τοκογλυφία και ο δόλος». Και αυτά δεν πρέπει να τα εκλάβουμε ότι αναφέρονται σε μία μόνο πόλη, αλλά σε όλες τις πόλεις, στις οποίες κυκλοφορεί η ανομία, η τοκογλυφία και ο δόλος. «Διότι, αν ο εχθρός με ονείδιζε, θα το υπέμενα, και αν αυτός που με μισεί μιλούσε αλαζονικά εναντίον μου, θα είχα κρυφτεί από αυτόν». Γι' αυτό, αφού κρύφτηκα και από τον Σαούλ και από τους προδότες μου Ζιφαίους, διανυκτέρευσα στην έρημο. «Εσύ όμως, άνθρωπε ισόψυχε, ηγεμόνα μου και γνώριμέ μου» Σαούλ, «που μαζί γευτήκαμε γλυκά εδέσματα», ως συγγενής, και «στον οίκο του Θεού πορευτήκαμε με ομόνοια», για ποιο λόγο τώρα εμφανίζεσαι ως διώκτης;