Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 54:18

Επειδή αποκάλεσε Βασιλέα αυτόν που παρακαλεί, για να μη νομιστεί ότι υπηρετεί άνθρωπο, αλλά για να γίνει πιστευτό ότι ικετεύει τον Θεό, γι' αυτό λέει: «Ο βασιλεύς μου και ο Θεός μου». Δεν εξουσιάζομαι από την αμαρτία· «Ο βασιλεύς μου». Δεν έχω ως θεό την κοιλιά, αλλά τη δική Σου αξία· «Και ο Θεός μου». Και όχι μόνο τώρα, ούτε για λίγο, ούτε μόνο σε ώρα ανάγκης, αλλά πάντοτε και χωρίς να υπάρχει ανάγκη θα προσέρχομαι σε Εσένα· «Διότι σε Εσένα θα προσευχηθώ, Κύριε». Και δεν είπε: Ενώπιόν Σου θα προσευχηθώ, αλλά: «Προς Εσένα», για να δείξει την εγγύτητα προς τον Θεό. «Το πρωί θα εισακούσεις τη φωνή μου». Τι λες, προφήτη; Το μεσημέρι δηλαδή δεν εισακούει; Το εσπέρας ή τη νύχτα δεν επινεύει; Και πώς σε άλλα σημεία έλεγες: «Εσπέρας και πρωί και μεσημέρι θα διηγηθώ και θα αναγγείλω, και θα εισακούσει τη φωνή μου;» Αλλά όταν, λέει, προσφέρω ικεσίες υπέρ εμού ή υπέρ των συντρόφων μου, τότε ικετεύω τον Θεό κάθε ώρα· διότι «Θα ευλογήσω τον Κύριο σε κάθε καιρό». Επειδή όμως τώρα πρεσβεύω υπέρ της προερχόμενης από τα έθνη Εκκλησίας που λαμβάνει την κληρονομιά, και αυτή εισάγεται στην κληρονομιά όταν ο κληρονόμος του Πατρός αναστηθεί το πρωί και την αναδείξει συγκληρονόμο, γι' αυτό ζητώντας την πρωινή επαγγελία για την Εκκλησία λέω: «Το πρωί θα εισακούσεις τη φωνή μου», τότε που και η Μαρία, σηκωμένη πολύ πρωί ως τύπος της Εκκλησίας, αναζητά τον Νυμφίο στον τάφο σαν να επρόκειτο για νυφικό θάλαμο.

Αστέριος. «Το πρωί θα εισακούσεις τη φωνή μου.» Γιατί άραγε; Το μεσημέρι δεν εισακούει; Και το βράδυ ή μέσα στη νύχτα δεν συγκατανεύει; Και πώς σε άλλη περίπτωση έλεγες: «Το βράδυ και το πρωί και το μεσημέρι θα διηγηθώ και θα απαγγείλω, και θα εισακούσει τη φωνή μου;» Αλλά όταν, λέει, προσφέρω τις ικεσίες μου υπέρ του εαυτού μου ή υπέρ αυτών που είναι μαζί μου, τότε ικετεύω τον Θεό κάθε ώρα· διότι «θα ευλογήσω τον Κύριο σε κάθε καιρό». Επειδή όμως τώρα πρεσβεύω υπέρ της Εκκλησίας που προέρχεται από τα έθνη και καθίσταται κληρονόμος, η οποία εισάγεται στην κληρονομία μου τότε που ο κληρονόμος του Πατέρα θα αναστηθεί το πρωί και θα την αναδείξει συγκληρονόμο, γι' αυτόν τον λόγο, ζητώντας την επαγγελία για την Εκκλησία κατά το πρωί, λέω: «Το πρωί θα εισακούσεις τη φωνή μου», τότε που και η Μαρία, ως τύπος της Εκκλησίας, έχοντας έρθει τα χαράματα, αναζητά τον Νυμφίο στον τάφο σαν σε νυφικό θάλαμο. Η δε φράση «το πρωί» σημαίνει επίσης να λάβουμε την ταχεία και ολόθερμη βοήθεια του Θεού· διότι «ας επιδιώξουμε να γνωρίσουμε τον Κύριο, θα τον βρούμε έτοιμο σαν την αυγή, και θα έρθει σε εμάς σαν την πρώιμη και την όψιμη βροχή».

Εγώ προς τον Θεό έκραξα, και ο Κύριος με εισάκουσε. Εγώ προς τον Θεό έκραξα. Και τι έκραξε; Να λυτρωθεί η ψυχή του από εκείνους που ζητούν να την εξολοθρεύσουν. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και εισακούστηκε. Το εσπέρας και το πρωί και το μεσημέρι θα διηγούμαι.

Ας είναι, λοιπόν, η χρήση σύμμετρη προς την ανάγκη, και ο οίνος ούτε να θεωρείται βδελυρός, εάν λαμβάνεται για θεραπεία, ούτε να επιδιώκεται χωρίς ανάγκη· και όλα τα άλλα ομοίως ας εξυπηρετούν τις ανάγκες και όχι τις επιθυμίες των ασκουμένων. Καιρός προσευχής ας είναι ολόκληρη η ζωή· κυρίως όμως, επειδή πρέπει με κάποια διαλείμματα να αναπαύεται η ένταση της ψαλμωδίας και της γονυκλισίας, πρέπει να ακολουθούνται οι ώρες που έχουν καθοριστεί για προσευχή από τους αγίους. Λέει, λοιπόν, ο μέγας Δαβίδ: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα δίκαια κρίματά σου»· τον οποίο διαπιστώνουμε ότι ακολουθούν και ο Παύλος και ο Σίλας, υμνώντας τον Θεό τα μεσάνυχτα μέσα στο δεσμωτήριο. Έπειτα λέει ο ίδιος προφήτης: «Το εσπέρας και το πρωί και το μεσημέρι».

Ακόμη και αν απομείνουν πίσω και διατρίβουν κάπου μακρύτερα, εξαιτίας της φύσεως των εργασιών ή των τόπων, οφείλουν κατ' ανάγκην να εκπληρώνουν εκεί όλα όσα έχουν αποφασιστεί από κοινού, χωρίς καμία απολύτως αμφιταλάντευση· διότι «όπου υπάρχουν δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι», λέγει ο Κύριος, «στο όνομά μου, εκεί βρίσκομαι ανάμεσά τους». Κατά δε την έκτη ώρα, προς μίμηση των αγίων, κρίναμε ότι η προσευχή είναι αναγκαία, σύμφωνα με εκείνους που λέγουν: «Εσπέρας και πρωί και μεσημέρι θα διηγηθώ και θα αναγγείλω, και θα εισακούσει τη φωνή μου»· όπως επίσης και για να λυτρωθούμε από κάθε συμφορά και από το μεσημβρινό δαιμόνιο, με την παράλληλη ανάγνωση του ενενηκοστού ψαλμού.

Είτε λοιπόν βρίσκεσαι στην εκκλησία, είτε στο σπίτι σου, είτε στην ύπαιθρο· κι αν βόσκεις πρόβατα, κι αν χτίζεις οικοδομές, κι αν βρεθείς σε συμπόσια, μην εγκαταλείπεις την προσευχή. Και όταν μεν μπορείς να κλίνεις τα γόνατα, (κάνε το), όταν δε δεν μπορείς, να παρακαλείς νοερά, και το εσπέρας και το πρωί και το μεσημέρι. Εάν η προσευχή προηγείται του έργου και, καθώς εγείρεσαι από την κλίνη, οι πρώτες σου κινήσεις γίνονται μέσω της προσευχής, η αμαρτία δεν βρίσκει είσοδο στην ψυχή.

Ευχή της εισόδου. Θ (Ι) Εσπέρας και πρωί και μεσημβρίας σε αινούμε, σε ευλογούμε και σε ικετεύουμε, Δέσποτα των πάντων, κατεύθυνε την προσευχή μας ως θυμίαμα ενώπιόν σου και μην εκτρέψεις τις καρδιές μας σε λόγους πονηρίας. Αλλά λύτρωσέ μας από όλους όσους καταδιώκουν τις ψυχές μας, διότι προς εσένα, Κύριε, Κύριε, είναι στραμμένα τα μάτια μας και σε εσένα ελπίσαμε. Μην μας καταισχύνεις, Θεέ μας.

Και αφού είδα αυτά, σώθηκα· γι' αυτό λέω: «Εγώ προς τον Θεό έκραξα, και ο Κύριος με έσωσε». Αφού λοιπόν σώθηκα, δεν εφησυχάζω πλέον, ούτε μπορώ να παραμένω σιωπηλός, αλλά κηρύττω και ευαγγελίζομαι σε όλους τους ανθρώπους, διηγούμενος κάθε ημέρα και ώρα, και αναγγέλλοντας σε όλους τα θαυμαστά και παράδοξα που είδα με το άγιο προφητικό πνεύμα. Γι' αυτό λέω: «Εσπέρας και πρωί και μεσημέρι θα διηγούμαι και θα αναγγέλλω».

Ενώ δε εγώ τα βροντοφωνάζω αυτά προς όλους από το πρωί και μέχρι το βράδυ, κηρύττοντας τα σωτήρια τέλη μέσα στο πιο λαμπρό φως της μεσημβρινής ημέρας, θα εισακούσει τη φωνή μου Εκείνος που με αξίωσε αυτής της γνώσης· και δεν θα αφήσει πλέον να ταράσσεται μέσα μου η καρδιά μου, ούτε να με βαραίνει η δειλία του θανάτου. Αφού δε τα απομακρύνει όλα αυτά και τα διασκορπίσει από την ψυχή μου, θα την λυτρώσει εν ειρήνη από εκείνους που θέλουν να την ταράξουν. Γι' αυτό λέω: «Θα λυτρώσει την ψυχή μου εν ειρήνη από εκείνους που με πλησιάζουν· διότι ήταν πολλοί μαζί μου»· αντί του οποίου ο Σύμμαχος απέδωσε: «Διότι σε μεγάλο πλήθος στράφηκαν εναντίον μου». Διότι εκείνοι που ήθελαν να ταράξουν την ψυχή μου ήταν ασήμαντοι, τους οποίους ο Θεός, που υπάρχει προ των αιώνων, θα ταπεινώσει, εισακούοντας την κραυγή μου.

Εγώ όμως τίποτε περισσότερο δεν έκανα, παρά φώναζα προς τον Θεό· και τον είχα ως Πατέρα που με εισακούει. Αλλά ενώ εκείνοι με επιβουλεύονταν, Εκείνος με έσωζε· γι' αυτό δεν θα παύσω το βράδυ, το πρωί και το μεσημέρι να διηγούμαι σε όλους τις αρετές του Πατρός, κηρύσσοντας το σωτήριο Ευαγγέλιο ώστε να γίνει ακουστό σε όλους τους ανθρώπους. Και αφού εισακούσει αυτή μου τη φωνή ο Πατήρ, θα λυτρώσει εν ειρήνη την ψυχή μου από εκείνους που με πλησιάζουν, δηλαδή από εκείνους που με πολεμούν από κοντά και όχι από μακριά· οι οποίοι ήταν πάρα πολλοί. Και αυτούς θα τους ταπεινώσει ο Θεός που προϋπάρχει προ των αιώνων. Διότι ούτε η βραχύβια ευκαιρία που τους δόθηκε πρόκειται να τους παραμείνει, κατά την οποία καυχήθηκαν αλαζονικά και γέμισαν την πόλη τους με ανομία και αντιλογία· αλλά λίαν συντόμως θα ταπεινωθούν, καθώς η οργή του Θεού θα επέλθει εναντίον αυτών και της πόλης τους, ώστε να αφανιστεί και ο διαβόητος ναός που βρίσκεται σε αυτήν, και να καταλυθεί όλη η λατρεία που τελείται σε αυτόν.

Αφού λοιπόν προφήτευσε αυτά για τον Ιούδα, στη συνέχεια προαναγγέλλει τη δική του σωτηρία και διαφυγή από τον θάνατο, λέγοντας: «Εγώ προς τον Θεό έκραξα, και ο Κύριος με έσωσε. Το βράδυ και το πρωί και το μεσημέρι θα διηγηθώ και θα απαγγείλω, και θα εισακούσει τη φωνή μου, θα λυτρώσει με ειρήνη την ψυχή μου». Έτσι υποδηλώνει με μορφή προσευχής τον καιρό πριν από τον θάνατο, κατά τον οποίο και ο Ιούδας προετοίμασε τη σκευωρία της εναντίον του προδοσίας. Τότε, λοιπόν, ο Σωτήρας και Κύριός μας, θλιβόμενος βαθύτατα για τον όλεθρο και την απώλεια του οικείου του (δηλαδή του Ιούδα), και ακόμη περισσότερο για την αποβολή ολόκληρου του ιουδαϊκού έθνους, συμπάσχοντας σαν για δικούς του ανθρώπους που είχαν παραφρονήσει και σαν για τα πιο αγαπημένα του πρόσωπα, αποκαλεί όλη την ομιλία και τη διδασκαλία του προς αυτούς «αδολεσχία» (δηλαδή μάταιη ομιλία), επειδή δεν τους ωφέλησε σε τίποτα, λέγοντας: «Λυπήθηκα κατά την αδολεσχία μου, και ταράχτηκα από τη φωνή του εχθρού, και από τη θλίψη του αμαρτωλού, διότι έριξαν», λέει, «πάνω μου ανομία και με οργή έτρεφαν μνησικακία εναντίον μου». Αυτά τα λόγια μπορούν βέβαια να αναφέρονται στους άρχοντες των εκ περιτομής, οι οποίοι προσπαθούσαν να του στήσουν ενέδρα με εχθρότητα και δόλο, μπορούν όμως να ειπωθούν και για τις αόρατες δυνάμεις που τον πολεμούσαν εξωτερικά και που ενεργούσαν τη σκευωρία μέσω των ανθρώπων.

Και δεν το λέω αυτό επειδή θεωρώ ότι δεν πρέπει να θυμόμαστε πάντοτε τον Θεό. Ας μη μας κατακρίνουν πάλι αυτοί που είναι πάντοτε εύκολοι και βιαστικοί. Διότι πρέπει να θυμόμαστε τον Θεό περισσότερο και από το να αναπνέουμε· και, αν είναι δυνατόν να το πούμε αυτό, δεν πρέπει να κάνουμε τίποτε άλλο παρά μόνον αυτό. Κι εγώ ανήκω σε εκείνους που επαινούν τον λόγο, ο οποίος παραγγέλλει να μελετούμε ημέρα και νύχτα, και το βράδυ και το πρωί και το μεσημέρι να διηγούμαστε, και να ευλογούμε τον Κύριο σε κάθε καιρό· αν μάλιστα πρέπει να πούμε και τον λόγο του Μωυσή, και όταν πλαγιάζουμε, και όταν σηκωνόμαστε, και όταν οδοιπορούμε, και οτιδήποτε άλλο κι αν πράττουμε, πρέπει με τη μνήμη αυτή να διαπλάθουμε τον εαυτό μας προς την καθαρότητα. Ώστε, δεν εμποδίζω τη συνεχή μνήμη του Θεού, αλλά το να θεολογεί κανείς· ούτε τη θεολογία, σαν να ήταν κάτι ασεβές, αλλά το παράκαιρο αυτής· ούτε τη διδασκαλία, αλλά την αμετρία. Ή μήπως το πολύ μέλι και ο κορεσμός προκαλούν εμετό, παρόλο που είναι μέλι, και για κάθε πράγμα υπάρχει ο κατάλληλος καιρός, όπως φαίνεται σωστό και στον Σολομώντα και σε μένα, και το καλό δεν είναι καλό όταν δεν γίνεται με τον σωστό τρόπο, όπως ακριβώς ένα άνθος τον χειμώνα είναι εντελώς παράκαιρο, και για τις γυναίκες ο ανδρικός στολισμός, ή για τους άνδρες ο γυναικείος, και στο πένθος η γεωμετρία, και στο συμπόσιο το δάκρυ, και μόνο σε αυτό το ζήτημα θα περιφρονήσουμε τον καιρό, όπου περισσότερο από οπουδήποτε αλλού πρέπει να τιμάται το επίκαιρο;

Αυτός, λοιπόν, που υπερίσχυσε τόσων πολλών και τέτοιου είδους αντιπάλων με το φτερό που φανερώθηκε στον βίο του σαν περιστέρι, και που μετοίκησε από εκείνους οι οποίοι οργιάζουν μέσα στην κακία προς την έρημο από την πονηρή βλάστηση των ζιζανίων, όπου βρίσκεται η ανάπαυση, κατατροπώνοντας μια ολόκληρη πόλη εναντίων του μαζί με το πλήθος των κατοίκων της, της οποίας κάτοικοι είναι η ανομία και ο κόπος και η αντιλογία και ο τόκος και ο δόλος και ο θάνατος και η κάθοδος των ζωντανών στον Άδη και το χείριστο από όλα τα γένη όσων κατοικούν μόνιμα εκεί, δηλαδή η υποκρισία, η οποία με την επίδειξη δήθεν ομοψυχίας απεργάζεται την επιβουλή· τούτης γίνεται ανώτερος εκείνος που σε όλο τον χρόνο της ζωής του παρατείνει αδιάκοπα την εμπιστοσύνη του προς το Θείο. Διότι, λέγοντας «εσπέρα και πρωί και μεσημέρι», περιλαμβάνει ολόκληρο το μέτρο της ημέρας, κατά το οποίο λέγει εκείνα που ο Θεός καταδέχεται να εισακούσει· λυτρώνοντας ειρηνικά τη ζωή του από όσους τον προσεγγίζουν κατ' αυτόν τον τρόπο κατά μεγάλα στίφη, τους οποίους ονομάζει άνδρες αιμάτων και δολιότητας και τέλειους στην κακία. Έχοντας λοιπόν κατανικήσει τόσους και τέτοιους εχθρούς μέσω της ελπίδας του στον Θεό, πάλι, σαν να λησμόνησε τους κόπους που ήδη διέτρεξε, εγείρεται απέναντι στους ισχυρότερους και μεγαλύτερους από τους ανταγωνιστές του. Διότι, ιδού τι είδους κόπο προσθέτει στον εαυτό του με αυτούς τους αγώνες: «Υπέρ του λαού», λέγει, «εκείνου που έχει απομακρυνθεί από τα άγια».

«Εσύ όμως, άνθρωπε»: Ο λόγος απευθύνεται προς τον Ιούδα· διότι ήταν ομόψυχος ως μαθητής, και ηγεμόνας, επειδή ο ίδιος διαχειριζόταν τα πάντα· και γνωστός, επειδή γνώριζε όλα τα σημεία που έκανε ο Κύριος, και ο Κύριος δεν του έκρυβε τίποτα, ως απόστολο και ως μαθητή. «Ο οποίος μαζί»: Διότι και στο φαγητό και στο ποτό αυτός διακονούσε, εφόσον βαστούσε το γλωσσόκομο και όσα ρίχνονταν σε αυτό. «Στον οίκο»: Δεν ήμουν, λέει, καθημερινά στον ναό, και γιατί δεν με συλλάβατε; «Ας έλθει θάνατος»: Ο λόγος απείλησε τους Ιουδαίους· διότι αυτοί το ζήτησαν λέγοντας: Το αίμα του ας πέσει πάνω μας και στα παιδιά μας. «Επειδή πονηρίες»: [Διότι, ενώ ζούσαν ακόμη, ήταν γεμάτοι από πονηρία.] «Εγώ προς τον Θεό»: Ο Χριστός ως άνθρωπος προσεύχεται εξαιτίας της ενανθρωπήσεως, ώστε να μην θεωρηθεί φαντασία. «Το εσπέρας και το πρωί»: Το εσπέρας έγινε το πάθος, το πρωί η ανάσταση, και το μεσημέρι πάνω στον σταυρό παρέδωσε το πνεύμα· διότι από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι έως την ενάτη ώρα. «Θα αναγγείλω»: Αυτά τα λέει ο προφήτης: θα διηγηθώ σε όλους τα σχετικά με τον Χριστό και τα ανήγγειλα προαναφωνώντας· και εισακούστηκα, επειδή όλα εκπληρώθηκαν στον καιρό τους. «Θα λυτρώσει»: Για τους εχθρούς, τους νοητούς, τους αισθητούς και τους οικείους, ο προφήτης βοά εκ προσώπου του Χριστού· διότι ο Ιούδας ήταν κοντά.

Αλλά σε όλα αυτά οι γιοι των Ιουδαίων ενεργούσαν πονηρά· διότι όχι μόνο ο υπόλοιπος λαός, αλλά και οι επιφανέστεροι από αυτούς, είτε άρχοντες είτε ιερείς, σαν να είχαν βάλει την πονηριά στο κέντρο τους, την μετέρχονταν. «Εγώ προς τον Θεό έκραξα.» Ο Χριστός τα λέει και αυτά· διότι έκραξε προς τον Θεό και Πατέρα Του, και ο Κύριος τον εισάκουσε. Είτε εννοείς το Πνεύμα (διότι ο Κύριος είναι το Πνεύμα), είτε ότι ο ίδιος ο Κύριος εισάκουσε τον εαυτό Του· συνεπώς από αυτό είναι φανερό ότι ο Χριστός προσεύχεται επειδή θέλει να τηρήσει τον νόμο της ανθρώπινης φύσης, αλλά ωστόσο ο Ίδιος εισακούει τον εαυτό Του· διότι ο Ίδιος εκπληρώνει τη δική Του προσευχή, εκτελώντας ως Θεός όσα εύχεται ως άνθρωπος. «Εσπέρας και πρωί και μεσημέρι.» Ή αναγγέλλει τα μυστήρια που τελέστηκαν κατά τους προαναφερθέντες χρόνους. Το εσπέρας μεν, το πώς Τον έθαψε ο Ιωσήφ και Τον κήδεψε ο Νικόδημος· και πάλι, το πώς, ενώ οι θύρες στη Σιών ήταν κλειστές, εισήλθε για δεύτερη φορά. Το πρωί δε, το πώς οδηγήθηκε στο πραιτώριο του Πιλάτου, και το πώς, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, εμφανίστηκε στις γυναίκες. Το μεσημέρι, το πώς σταυρώθηκε και συντάραξε την κτίση, μη θέλοντας να την καταστρέψει, αλλά να την ανακαινίσει και να την ανορθώσει. Και γιατί υποσχέθηκε να διηγηθεί αυτά; Επειδή περιέκλειαν συνοπτικά και τα υπόλοιπα θαύματα του Μονογενούς.

Και για να μάθεις ότι περιγράφουμε την αλήθεια και όχι ψέμα, ας τρυγήσουμε τις μελωδίες του Αγίου Πνεύματος από την ίδια τη γραπτή ιστορία. «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα», είπε ο Δαβίδ. Και αν θέλεις να γνωρίσεις αληθινά ότι και τη νύχτα και την ημέρα ο Δαβίδ θυμόταν τον Θεό, και καθώς τον μνημόνευε ευφραινόταν, πρόσεξε τα όσα λέγονται με μεγάλη προθυμία και φιληκοΐα: «Θυμήθηκα τη νύχτα το όνομά σου, Κύριε»· και, «Θα μνημονεύω το όνομά σου σε κάθε γενεά και γενεά»· «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω, Κύριε»· «Τους όρθρους μελετούσα εσένα». «Το βράδυ και το πρωί και το μεσημέρι θα διηγηθώ και θα αναγγείλω»· «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα ορθρίζω».

Για τους Ζιφαίους και τους μαζί με αυτόν προδότες μου: «ας έλθει θάνατος πάνω τους και ας κατεβούν ζωντανοί στον άδη, διότι υπάρχει πονηρία στις κατοικίες τους, ανάμεσά τους. Εγώ όμως έκραξα προς τον Θεό και ο Κύριος με εισάκουσε». Διότι ο Θεός και ο Κύριος είναι ένας. «Το εσπέρας και το πρωί και το μεσημέρι θα διηγηθώ και θα αναγγείλω, και θα εισακούσει τη φωνή μου» και «θα λυτρώσει εν ειρήνη την ψυχή μου, από τους» πολλούς που δόλια «με πλησιάζουν». «Είθε να με εισακούσει ο Θεός και να τους ταπεινώσει, Αυτός που υπάρχει προ των αιώνων. Διότι δεν υπάρχει γι' αυτούς αντάλλαγμα, επειδή δεν φοβήθηκαν τον Θεό.

Υπήρξε ποτέ περίπτωση να απουσιάσει από την ιερή χορεία των αδελφών, όταν αυτή υμνούσε κοινώς το θείο, και μπόρεσε άραγε κανείς να φτάσει στην εκκλησία πριν από εκείνον και να πει μαζί με τον Δαβίδ: «Ανοίξτε μου τις πύλες της δικαιοσύνης· θα εισέλθω μέσα από αυτές και θα δοξολογήσω τον Κύριο» και «στις εκκλησίες θα σε ευλογήσω, Κύριε», και «εσπέρας και πρωί και μεσημέρι θα διηγηθώ και θα απαγγείλω τα θαυμάσιά σου» και «επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα», και «όλη την ημέρα άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου»; Διότι ο ίδιος και τον ορισμένο χρόνο αφιέρωνε στο καθετί, και για τα πάντα, σε κάθε καιρό, ευλογούσε τον Θεό. Αλλά τους προσωπικούς του κόπους, τους οποίους υπέμεινε μπαίνοντας στο ιδιωτικό του ταμείο, και αποκλείοντας τον έξωθεν όχλο, και προσευχόμενος στον Πατέρα που βλέπει τα κρυφά, τις αγρυπνίες, τις ψαλμωδίες, τις αδιάκοπες ορθοστασίες, τις γονυκλισίες, που ξεπερνούν κάθε αριθμό, τα χτυπήματα στο στήθος, τις πηγές των δακρύων, που πολλές φορές παρατείνονταν για ολόκληρες νύχτες, και την υπόλοιπη μυστική εργασία της αρετής, ποιος κατάλογος θα μπορούσε επάξια να τα συμπεριλάβει;

100. Όπως ακριβώς οι περιεκτικές εντολές συμπεριλαμβάνουν μέσα τους όλες τις επιμέρους εντολές, έτσι και οι περιεκτικές αρετές συμπεριλαμβάνουν μέσα τους τις επιμέρους αρετές. Διότι εκείνος που πωλεί τα υπάρχοντά του ή και τα διασκορπίζει στους φτωχούς και γίνεται εφάπαξ πένης, έχει εκπληρώσει ταυτόχρονα όλα όσα ορίζουν οι επιμέρους εντολές· διότι δεν έχει πλέον την ανάγκη να δώσει σε αυτόν που ζητά, ούτε να μην αποστραφεί αυτόν που θέλει να δανειστεί από εκείνον. Έτσι και εκείνος που προσεύχεται αδιαλείπτως, έχει κλείσει τα πάντα μέσα σε αυτό και δεν υποχρεούται πλέον να αινεί τον Κύριο επτά φορές την ημέρα, ή το εσπέρας, το πρωί και το μεσημέρι, αφού έχει ήδη εκπληρώσει όλα όσα προσευχόμαστε και ψάλλουμε κανονικά και σε καθορισμένους καιρούς και ώρες. Έτσι και εκείνος που απέκτησε συνειδητά μέσα του τον Θεό, ο οποίος δίνει στους ανθρώπους τη γνώση, διήλθε όλη την Αγία Γραφή και καρπώθηκε όλη την ωφέλεια από την ανάγνωσή της, και δεν θα έχει πλέον ανάγκη από ανάγνωση βιβλίων. Πώς θα μπορούσε άλλωστε; Εκείνος που έχει ως συνομιλητή Του αυτόν που ενέπνευσε τους συγγραφείς των θείων Γραφών και μυείται από εκείνον τα απόρρητα των κρυμμένων μυστηρίων, αυτός ο ίδιος θα είναι θεόπνευστη βίβλος για τους άλλους, η οποία θα φέρει καινά και παλαιά μυστήρια γραμμένα μέσα του με το δάχτυλο του Θεού, εφόσον τα ολοκλήρωσε όλα και κατέπαυσε κοντά στον Θεό, στην αρχική τελειότητα, από όλα τα έργα του. Τέλος των διακοσίων είκοσι πέντε κεφαλαίων.