Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 54:20

Αντί του: Δεν θα παύσω να διηγούμαι ότι, επειδή ακριβώς με εισάκουσες, λύτρωσες την ψυχή μου. «Διότι ανάμεσα σε πολλούς ήλθαν σε αντιπαράθεση μαζί μου». Διότι οι πολλοί συγκεντρώνονταν εναντίον μου, θέλοντας να μου αφαιρέσουν τη ζωή. «Διότι δεν υπάρχει για αυτούς αντάλλαγμα». Θα ταπεινωθούν, λέγει, επειδή δεν έχουν ούτε καν αντάλλαγμα για την ψυχή τους. Διότι, έχοντας αρνηθεί άπαξ το τίμιο αίμα του Χριστού, το οποίο ελήφθη ως αντάλλαγμα για τη ζωή του κόσμου, δεν διαθέτουν πλέον κανένα λύτρο.

Διότι, κάνοντας μνεία περί της κτίσεως, γράφει ακολούθως και περί της δυνάμεως του δημιουργού που βρίσκεται μέσα στην κτίση, η οποία είναι ο Λόγος του Θεού, διά του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα. Εάν, λοιπόν, είναι αυτάρκης η κτίση από μόνη της, χωρίς τον Υιό, στο να κάνει γνωστό τον Θεό, προσέξτε μήπως πέσετε σε πλάνη, νομίζοντας ότι η κτίση δημιουργήθηκε και χωρίς τον Υιό· εάν όμως δημιουργήθηκε διά του Υιού, και σε αυτόν τα πάντα συνιστώνται, κατ' ανάγκην αυτός που θεωρεί ορθά την κτίση θεωρεί και τον Λόγο που την δημιούργησε, και δι' αυτού αρχίζει να κατανοεί τον Πατέρα. Εάν, επίσης, σύμφωνα με τον Σωτήρα, «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός, και σε όποιον ο Υιός αποκαλύψει», και στον Φίλιππο που έλεγε, «Δείξε μας τον Πατέρα», δεν του έλεγε «βλέπε την κτίση», αλλά «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· ευλόγως ο Παύλος, κατηγορώντας τους Έλληνες ότι, θεωρώντας την αρμονία και την τάξη της κτίσεως δεν συλλογίζονται περί του δημιουργού Λόγου που βρίσκεται μέσα σε αυτήν (διότι τα κτίσματα φανερώνουν τον δημιουργό τους) προκειμένου δι' αυτών να κατανοήσουν και τον αληθινό Θεό και να παύσουν τη λατρεία προς τα κτίσματα, είπε: «τόσο η αΐδιος δύναμη αυτού όσο και η θειότης», ώστε να υποδηλώσει τον Υιό. Λέγοντας δε οι άγιοι, «Αυτός που υπάρχει προ των αιώνων, και διά του οποίου εποίησε τους αιώνες», ουδέν ήττον ευαγγελίζονται και πάλι το αΐδιο και το αιώνιο του Υιού, με το οποίο υποδηλώνουν και τον ίδιο τον Θεό.

Διότι, κάνοντας μνεία για την κτίση, γράφει ακολούθως και για τη δύναμη του δημιουργού μέσα στην κτίση, η οποία είναι ο Λόγος του Θεού, «μέσω του οποίου» δημιουργήθηκαν «τα πάντα». Εάν λοιπόν η κτίση είναι από μόνη της αυτάρκης, χωρίς τον Υιό, στο να γνωρίσει κάποιος τον Θεό, προσέξτε μήπως πέσετε στο σφάλμα να νομίζετε ότι και η κτίση δημιουργήθηκε χωρίς τον Υιό. Εάν όμως δημιουργήθηκε μέσω του Υιού «και σε αυτόν τα πάντα συγκρατούνται», κατ' ανάγκην αυτός που θεωρεί ορθά την κτίση θεωρεί και τον Λόγο που τη δημιούργησε, και μέσω αυτού αρχίζει να κατανοεί τον Πατέρα. Εάν πάλι, σύμφωνα με τον Σωτήρα, «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός και σε όποιον ο Υιός τον αποκαλύψει», και στον Φίλιππο, ο οποίος έλεγε «δείξε μας τον Πατέρα», δεν είπε «κοίτα την κτίση», αλλά «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», εύλογα ο Παύλος, επικρίνοντας τους Έλληνες διότι, ενώ παρατηρούν την αρμονία και την τάξη της κτίσης, δεν συλλογίζονται τον δημιουργό Λόγο που βρίσκεται μέσα σε αυτήν —αφού τα κτίσματα φανερώνουν τον δημιουργό τους, ώστε μέσω αυτών να κατανοήσουν και τον αληθινό Θεό και να παύσουν τη λατρεία προς τα κτίσματα— είπε: «η αΐδια δύναμή του και η θειότητα», προκειμένου να υποδηλώσει τον Υιό. Λέγοντας δε οι άγιοι «ο υπάρχων προ των αιώνων» και «μέσω του οποίου εποίησε τους αιώνες», ουδόλως λιγότερο διακηρύσσουν και πάλι το αΐδιο και το αιώνιο του Υιού, στο οποίο υποδηλώνουν και τον ίδιο τον Θεό.

Επειδή βεβαίως πρέπει να υπάρχει σε εκείνα που υπερέχουν η αιτία της υπεροχής τους· δεν έχει όμως συζευχθεί με την ουσία του Θεού ούτε χρόνος, ούτε αιώνας, ούτε τάξη. Διότι η μεν τάξη είναι μεταγενέστερη εκείνου που την επιβάλλει· και τίποτε από όσα ανήκουν στον Θεό δεν έχει οριστεί από άλλον. Ο δε χρόνος είναι κάποιου είδους κίνηση των αστέρων· και οι αστέρες δημιουργήθηκαν αργότερα όχι μόνο από την αγέννητη ουσία και από όλα τα νοητά, αλλά ακόμη και από τα πρώτα σώματα. Για δε τους αιώνες τι χρειάζεται καν να μιλάμε, αφού η Γραφή διακηρύττει σαφώς ότι ο Θεός υπάρχει προ των αιώνων; ΒΑΣ. Αφού έθεσε ως υπόθεση στον λόγο του εκείνα που ήθελε, και αφού δέχθηκε τα λογικά επακόλουθα των υποθέσεών του, εξωθώντας στη συνέχεια τον εαυτό του σε άτοπες αντιλήψεις, νομίζει ότι κατ' αυτόν τον τρόπο αποδεικνύει ως αναγκαία την αποδοχή των δικών του δογμάτων. Διότι λέγει: «Δεν θα μπορούσαμε να πούμε τούτο, ότι δηλαδή η μεν ουσία είναι κοινή και στους δύο· ως προς την τάξη όμως και τα πρεσβεία του χρόνου ο μεν είναι πρώτος, ο δε δεύτερος». Εάν λοιπόν μίλησε για το κοινό στοιχείο της ουσίας εννοώντας το έτσι, ώστε να νοούμε κάποια διανομή και υποδιαίρεση από μια προϋπάρχουσα ύλη προς εκείνα που προέρχονται από αυτήν, ούτε και εμείς θα αποδεχόμασταν αυτήν την αντίληψη· μη γένοιτο!

Αρχή της προσκομιδής Δέσποτα Κύριε, Εσύ που είσαι ο Θεός της αληθείας, που υπάρχεις προ των αιώνων και βασιλεύεις στους αιώνες· που κατοικείς αιώνια στα ύψη και επιβλέπεις τα ταπεινά· που δημιούργησες τον ουρανό, τη γη και τη θάλασσα, και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά· ο Πατέρας του Κυρίου και Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, μέσω του οποίου δημιούργησες τα πάντα, τόσο τα ορατά όσο και τα αόρατα· Εσύ που κάθεσαι στον θρόνο της άγιας δόξας της βασιλείας σου· που προσκυνείσαι από κάθε άγια δύναμη.

Άλλες μαρτυρίες, ότι ο Υιός είναι αΐδιος. Ο Ψαλμωδός τον ονομάζει, «Αυτός που υπάρχει προ των αιώνων, όχι αυτός που δημιουργήθηκε»· ο Ησαΐας, «Θεός αιώνιος, ο Θεός που κατασκεύασε τα άκρα της γης». Αν λοιπόν ο Λόγος είναι αυτός που κατασκεύασε τα άκρα της γης, και του αποδίδεται το "αιώνιος", είναι προφανές ότι υπήρχε πάντοτε και δεν δημιουργήθηκε.

ΑΛΛΟ. Λέει κάπου ο Δαβίδ για τον Θεό Λόγο: «Αυτός που υπάρχει προ των αιώνων». Εάν λοιπόν ο Υιός υπάρχει προ των αιώνων, και λέει για τον εαυτό Του ότι κτίζεται για τα έργα του Πατρός, είναι απόλυτη ανάγκη να εννοήσουμε ότι κτίζεται ενώ τα έργα έχουν ήδη συσταθεί. Διότι, μετά την έλευση των δημιουργημάτων στην ύπαρξη, στους έσχατους καιρούς του αιώνα έγινε άνθρωπος, οπότε βεβαίως με κατάλληλο τρόπο και πολύ επίκαιρα λέει το «με έκτισε». Πώς λοιπόν ο Ίδιος θα ήταν ο δημιουργός αυτών, αν κτίζεται μετά από αυτά; Αν, πάλι, ο δημιουργός τους, ο Θεός Λόγος, υπάρχει πριν από τα έργα, αλλά κτίζεται για αυτά, το «έκτισε» δεν θα μπορούσε να δηλώνει την ουσία Του· μάλλον σημαίνει εύλογα την ενανθρώπηση, όταν, για τη διόρθωση των έργων του Πατρός, έγινε σάρκα. Και για τον λόγο αυτόν λέει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του».

Ενώ δε εγώ τα βροντοφωνάζω αυτά προς όλους από το πρωί και μέχρι το βράδυ, κηρύττοντας τα σωτήρια τέλη μέσα στο πιο λαμπρό φως της μεσημβρινής ημέρας, θα εισακούσει τη φωνή μου Εκείνος που με αξίωσε αυτής της γνώσης· και δεν θα αφήσει πλέον να ταράσσεται μέσα μου η καρδιά μου, ούτε να με βαραίνει η δειλία του θανάτου. Αφού δε τα απομακρύνει όλα αυτά και τα διασκορπίσει από την ψυχή μου, θα την λυτρώσει εν ειρήνη από εκείνους που θέλουν να την ταράξουν. Γι' αυτό λέω: «Θα λυτρώσει την ψυχή μου εν ειρήνη από εκείνους που με πλησιάζουν· διότι ήταν πολλοί μαζί μου»· αντί του οποίου ο Σύμμαχος απέδωσε: «Διότι σε μεγάλο πλήθος στράφηκαν εναντίον μου». Διότι εκείνοι που ήθελαν να ταράξουν την ψυχή μου ήταν ασήμαντοι, τους οποίους ο Θεός, που υπάρχει προ των αιώνων, θα ταπεινώσει, εισακούοντας την κραυγή μου.

Εγώ όμως τίποτε περισσότερο δεν έκανα, παρά φώναζα προς τον Θεό· και τον είχα ως Πατέρα που με εισακούει. Αλλά ενώ εκείνοι με επιβουλεύονταν, Εκείνος με έσωζε· γι' αυτό δεν θα παύσω το βράδυ, το πρωί και το μεσημέρι να διηγούμαι σε όλους τις αρετές του Πατρός, κηρύσσοντας το σωτήριο Ευαγγέλιο ώστε να γίνει ακουστό σε όλους τους ανθρώπους. Και αφού εισακούσει αυτή μου τη φωνή ο Πατήρ, θα λυτρώσει εν ειρήνη την ψυχή μου από εκείνους που με πλησιάζουν, δηλαδή από εκείνους που με πολεμούν από κοντά και όχι από μακριά· οι οποίοι ήταν πάρα πολλοί. Και αυτούς θα τους ταπεινώσει ο Θεός που προϋπάρχει προ των αιώνων. Διότι ούτε η βραχύβια ευκαιρία που τους δόθηκε πρόκειται να τους παραμείνει, κατά την οποία καυχήθηκαν αλαζονικά και γέμισαν την πόλη τους με ανομία και αντιλογία· αλλά λίαν συντόμως θα ταπεινωθούν, καθώς η οργή του Θεού θα επέλθει εναντίον αυτών και της πόλης τους, ώστε να αφανιστεί και ο διαβόητος ναός που βρίσκεται σε αυτήν, και να καταλυθεί όλη η λατρεία που τελείται σε αυτόν.

Έτσι λοιπόν, αφού εισακούσει ο Θεός την κραυγή μου, θα τους ταπεινώσει. «Διότι δεν υπάρχει για αυτούς αντάλλαγμα, και δεν φοβήθηκαν τον Θεό», και τα εξής. Θα ταπεινώσει τους προαναφερθέντες ασεβείς ο Θεός που προϋπάρχει προ των αιώνων· και θα είναι ταπεινωμένοι και θα παραμείνουν για πάρα πολύ καιρό σε αυτήν την κατάσταση, επειδή δεν θα υπάρχει κανείς που να δίνει αντάλλαγμα για αυτούς. Διότι, αφού ο Υιός του Θεού έδωσε εφάπαξ τον εαυτό Του ως λύτρο και αντάλλαγμα για τους αμαρτωλούς, αυτούς μεν που πίστεψαν σε Αυτόν τους εξαγόρασε, και τους ελευθέρωσε από όλα τα προηγούμενα αμαρτήματα· τους άλλους δε, τους άφησε ταπεινωμένους, επειδή δεν αποδέχθηκαν το τίμημα που δόθηκε για αυτούς, ούτε πίστεψαν στο τίμιο αίμα του Λυτρωτή και Σωτήρα όλων των ανθρώπων. Γι' αυτό λέει ο λόγος (η Γραφή) για αυτούς: «Διότι δεν υπάρχει για αυτούς αντάλλαγμα». Και το γιατί δεν υπάρχει για αυτούς αντάλλαγμα, το διδάσκει στη συνέχεια λέγοντας: «επειδή δεν φοβήθηκαν τον Θεό». Διότι Αυτός μεν, ως αγαθός, θέλοντας να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας, άπλωσε το σωτήριο χέρι Του για να μεταδώσει και σε αυτούς τα δικά Του αγαθά· εκείνοι όμως δεν δέχθηκαν αυτά που τους προσφέρονταν από το δεξί χέρι του Θεού, αλλά βεβήλωσαν τη διαθήκη Του, αθετώντας τον καινό ευαγγελικό νόμο.

Όπως λέει και ο απόστολος: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Και προσθέτει ότι εδώ αναφέρει έναν αιώνα, από τον οποίο είπε ότι θεμελιώθηκαν τα σχετικά με τον Χριστό, αν και είχαν παρέλθει πολλοί αιώνες, όπως είπε ο Δαβίδ: «εκείνος που υπάρχει πριν από τους αιώνες». Και προχωρώντας στη συνέχεια στο «εν αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη», λέει πάλι ότι η γη είναι η σάρκα, και γράφει τα εξής: ποια είναι αυτή η γη, αν όχι προφανώς η δική μας σάρκα, η οποία μετά την παρακοή έγινε πάλι γη; «Διότι», λέει, «γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις». Επειδή έπρεπε αυτή να τύχει ιάσεως. Και αυτά τα ισχυρίζεται, χωρίς να λάβει υπόψη του ο σοφότατος ότι και πιο πάνω, πριν δημιουργήσει τη γη, έτυχε να πει ότι πλάστηκε η σάρκα ως αρχή των οδών του Θεού. Αν όμως μέσω της «γης» εννοούσε γενικώς τη σάρκα, πώς δεν είναι αναγκαίο να ομολογήσουμε ότι προϋπάρχει της σάρκας αυτός που λέει ότι υπάρχει πριν δημιουργήσει τη γη; Διότι λέει: «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, εν αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη». Επομένως, πριν από τη δημιουργία της σάρκας, αυτός που τα λέει αυτά υπήρχε. Ακόμη κι αν δεν έκανε μνεία πολλών αιώνων, αλλά ενός, τον οποίο και ο Σωτήρας ανέφερε λέγοντας: «Οι υιοί αυτού του αιώνα νυμφεύονται και παντρεύονται», και πάλι, δεν είναι η σάρκα που προσέλαβε ο Σωτήρας μας η οποία υπήρχε πριν από τον παρόντα αιώνα, αλλά ο Ίδιος που διδάσκει αυτά μέσω του Σολομώντα.

Διότι το «προ του αιώνος» ταυτίζεται εννοιολογικά με το αΐδιο, καθώς έτσι μας ερμηνεύει η προφητεία την αϊδιότητα του Θεού εκεί όπου λέει: «Ο υπάρχων προ των αιώνων». Αν, λοιπόν, το να υπάρχει προ των αιώνων βρίσκεται πέρα από κάθε αρχή, εκείνος που αποδίδει στον Υιό την προαιώνια δόξα, πολύ πριν από αυτήν έχει επιμαρτυρήσει την αιώνια ύπαρξή Του. Διότι βεβαίως δεν δοξάζεται το μη ον, αλλά το ον. Μετά από αυτά δε, σπέρνει για τον εαυτό του τα σπέρματα της βλασφημίας κατά του Αγίου Πνεύματος, όχι για να δοξάσει τον Υιό, αλλά για να υβρίσει το Άγιο Πνεύμα. Διότι, θέλοντας να αποδείξει ότι το Άγιο Πνεύμα αποτελεί μέρος της αγγελικής δύναμης, πρόσθεσε αυτόν τον ισχυρισμό λέγοντας «ότι δοξάζεται από το Πνεύμα αιωνίως και από κάθε λογική και γεννητή ουσία»· έτσι ώστε να μην υπάρχει καμία απολύτως διαφορά μεταξύ του Αγίου Πνεύματος και οποιουδήποτε δημιουργήματος, εάν το Άγιο Πνεύμα δοξάζει τον Κύριο με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως και όλα τα υπόλοιπα για τα οποία ομιλεί αναλυτικά ο προφήτης, δηλαδή οι άγγελοι και οι δυνάμεις, οι ουρανοί των ουρανών και το υπερκόσμιο ύδωρ και όλα όσα προέρχονται από τη γη, οι δράκοντες, οι άβυσσοι, το πυρ, το χαλάζι, το χιόνι, ο πάγος, ο άνεμος της καταιγίδας, τα όρη και όλοι οι βουνοί, τα καρποφόρα δέντρα και όλες οι κέδροι, τα θηρία και όλα τα κτήνη, τα ερπετά και τα πτερωτά πετεινά. Εάν, λοιπόν, λέει ότι μαζί με αυτά δοξάζει τον Κύριο και το Άγιο Πνεύμα, τότε η θεομάχος γλώσσα αποφαίνεται οπωσδήποτε ότι και αυτό είναι ένα από αυτά.

Η δε προκόσμια και προ κάθε κτίσεως και προ πάντων των αιώνων θεωρούμενη δόξα, με την οποία ενδοξάζεται ο μονογενής Θεός, δεν θα μπορούσε, σύμφωνα με τον δικό μας λόγο, να είναι καμία άλλη παρά η δόξα του Πνεύματος· διότι ο λόγος της ευσέβειας παραδίδει ως προαιώνια μόνο την Αγία Τριάδα. «Αυτός που υπάρχει προ των αιώνων», αναφέρει η προφητεία για τον Πατέρα· ενώ για τον Μονογενή λέγει ο απόστολος ότι «δι' αυτού έγιναν οι αιώνες»· και η δόξα που θεωρείται προ των αιώνων γύρω από τον μονογενή Θεό είναι το Άγιο Πνεύμα. Εκείνο, λοιπόν, που υπήρχε στον Χριστό, ο οποίος βρισκόταν παρά τω Πατρί πριν υπάρξει ο κόσμος, τούτο γίνεται και σε εκείνον που ενώθηκε με τον Χριστό στα τέλη των αιώνων.

Εάν αυτά και νοούμε και λέμε, πώς μας προσάπτεται η διχοτόμηση των αιώνων; Εκτός εάν ο Ευνόμιος ισχυρίζεται ότι και η Αγία Γραφή διχοτομεί τους αιώνες, η οποία με την ίδια έννοια υποδηλώνει την απειρία της θείας ζωής, δεδομένου ότι ο μεν Δαβίδ ύμνησε τη βασιλεία προ των αιώνων, ο δε Μωυσής υπέδειξε τη βασιλεία του Θεού που εκτείνεται πέρα από τους αιώνες· ώστε και από τους δύο να διδαχθούμε ότι κάθε έννοια χρονικού διαστήματος περικλείεται εντός της θείας φύσεως, περιοριζόμενη πανταχόθεν από την απειρία Εκείνου που περιέχει τα πάντα. Διότι ο μεν Μωυσής, αποβλέποντας στο μέλλον, λέει ότι Αυτός βασιλεύει «τὸν αἰῶνα καὶ ἐπ' αἰῶνα καὶ ἔτι»· ο δε μέγας Δαβίδ, στρέφοντας τον νου προς το παρελθόν, είπε: «Ὁ δὲ Θεὸς βασιλεὺς ἡμῶν πρὸ αἰῶνος», και πάλι: «Εἰσακούσεται ὁ Θεὸς ὁ ὑπάρχων πρὸ τῶν αἰώνων». Αλλά ο σοφός Ευνόμιος, απορρίπτοντας τέτοιου μεγέθους διδασκάλους, ισχυρίζεται ότι εμείς ομιλούμε για μία άναρχη ζωή και για μία άλλη ατελεύτητη, εισάγοντας πάλι ετερότητες και διαφορές κάποιων αιώνων, οι οποίες με τη δική τους ετερότητα διασπούν συμπαρασύροντας και την αντίληψή μας περί του Θεού.

<ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ> Γ' ΕΥΧΗ ΣΕ ΕΠΙΔΡΟΜΗ ΕΘΝΟΥΣ Κύριε και Θεέ μας, εσύ που υπάρχεις προ των αιώνων και παραμένεις εις τους αιώνας, που υπερβάλλεις τόσο στην ευσπλαχνία όσο και στο ακατάληπτο της δύναμής σου, που λόγω των ανεκδιήγητων οικτιρμών σου έκλινες τους ουρανούς και κατέβηκες στη γη και για τη σωτηρία των αμαρτωλών ενανθρώπησες, εσύ που κατέστησες αθάνατη τη δική μας φύση που προσέλαβες και με αυτήν ανήλθες εκεί από όπου και κατήλθες, ώστε από τους ουρανούς να εισακούς ως ίλεως όσους με συντετριμμένη καρδιά βοούν προς εσένα· εσύ, Δέσποτα των πάντων, κλίνε το ους σου και εισάκουσε εμάς τους ανάξιους δούλους σου, των οποίων το στόμα κλείνει εξαιτίας της αυτοκατάκρισης της συνείδησης, αλλά που ωστόσο τολμούμε να αναπέμψουμε τη δέηση.

Ότι σε πολλά, μαζί με τους ανθρώπινους εχθρούς, και οι δαίμονες πολεμούν εναντίον του Χριστού (του Χριστού ως Θεού και ανθρώπου)· διότι βρισκόταν και ο Ιούδας μαζί με τον Χριστό και τους αποστόλους. Θα εισακούσει Εκείνος που υπάρχει προ των αιώνων και τώρα αναστήθηκε εκ νεκρών· διότι αυτός ταπείνωσε και τους αισθητούς και τους νοητούς εχθρούς.

Διάψαλμα: παύση του λόγου. «Διότι δεν υπάρχει»: Διότι δεν μπόρεσαν πλέον να μεταστραφούν οι Ιουδαίοι, ώστε να φοβηθούν τον Χριστό, επειδή είναι Θεός, αλλά παρέμειναν στην απιστία τους. «Εξέτεινε το χέρι του»: Ο Ιούδας κατά την παράδοση του Κυρίου και τη λήψη των αργυρίων· διότι αναγκαστικά άπλωσε το χέρι του και λαμβάνει το αργύριο, υποδεικνύοντας με το δάχτυλο. «Βεβήλωσαν»: Οι Ιουδαίοι, αφού κατέλυσαν τον νόμο και αθέτησαν (σκότωσαν) τους προφήτες. «Διαμερίστηκαν»: Εξαιτίας της δικής τους οργής και του θυμού χωρίστηκαν από το πρόσωπο του Θεού, το οποίο σημαίνει το «διαμερίστηκαν». «Και πλησίασε»: Οι καρδιές των Ιουδαίων στον άδη και στην απώλεια. «Μαλάκωσαν»: Όταν έλεγαν οι Ιουδαίοι προς τον Κύριο με δόλο: Διδάσκαλε, γνωρίζουμε ότι είσαι αληθινός. «Επίρριψον»: Ο κατά Θεόν άνθρωπος οφείλει πάντοτε να εναποθέτει τη μέριμνά του στον Θεό· διότι τα πάντα ο άνθρωπος τα έχει από τον Θεό: τη ζωή, την κίνηση, την ανατροφή. «Δεν θα επιτρέψει»: Δηλαδή στον Χριστό· διότι ούτε κλονίστηκε ποτέ, ούτε η σάρκα Του είδε διαφθορά. «Εσύ όμως, Θεέ»: Στο βάραθρο (βυθό) του λάκκου, τον οποίο έσκαψαν, όπως νόμιζαν, για τον Σωτήρα· διότι εκεί καταστράφηκαν εξαιτίας της απιστίας και της ασέβειάς τους. «Άνδρες αιμάτων»: Διότι οι φονιάδες και οι δόλιοι φεύγουν από τη ζωή στα μισά των ημερών τους· διότι δεν συμπληρώνουν αγαθές ημέρες. Υπαινίσσεται δε τον Ιούδα, ως κάποιον που δεν ολοκλήρωσε την αποστολή του. «Εγώ δε θα ελπίζω»: Ο κυριακός άνθρωπος, εφόσον κατέστη αιώνιος.

Μην αναλογιστείς, λοιπόν, την έχθρα που μεσολάβησε· διότι η φιλία ήταν παλαιότερή της. Η δε φράση «Προ των αιώνων» δηλώνει το αΐδιο· διότι και αλλού λέει τα εξής: «Αυτός που υπάρχει προ των αιώνων». Συνεπώς, θα διαπιστωθεί ότι και ο Υιός είναι κατ' αυτόν τον τρόπο αΐδιος. Διότι και για εκείνον λέει ότι δι' αυτού εποίησε τους αιώνες, το οποίο σημαίνει ότι υπάρχει προ των αιώνων. Επειδή είναι ολοφάνερο ότι ο δημιουργός προϋπάρχει των δημιουργημάτων. «Την οποία κανένας από τους άρχοντες του αιώνος τούτου δεν γνώρισε· διότι εάν τη γνώριζαν, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης». Επομένως, δεν είναι άξιοι κατηγορίας, εφόσον δεν γνώριζαν όταν σταύρωναν; Και εάν δεν γνώριζαν, πώς τους έλεγε: «Και εμένα γνωρίζετε, και γνωρίζετε από πού είμαι»; Διότι για τον Πιλάτο αναφέρει η Γραφή ότι δεν γνώριζε· είναι δε φυσικό ούτε ο Ηρώδης να γνώριζε. Για αυτούς θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι ονομάζονται άρχοντες του αιώνος τούτου. Εάν όμως κάποιος πει ότι αυτό αναφέρεται και στους Ιουδαίους και στους ιερείς, δεν θα έσφαλλε· διότι και σε εκείνους λέει: «Ούτε εμένα γνωρίζετε, ούτε τον Πατέρα μου».

Εμφανίστηκε ένας άνθρωπος απεσταλμένος από τον Θεό, το όνομα του οποίου ήταν Ιωάννης. Αλλά τολμούν κάποιοι από τους αιρετικούς να πουν: υπήρχε καιρός που ήταν ο Πατέρας, όταν δεν υπήρχε ο Υιός. Πόσο είναι όμως το ενδιάμεσο διάστημα μεταξύ τους, πες μου; Ο χρόνος ήταν το ενδιάμεσο. Αλλά ο Υιός δημιούργησε και τους καιρούς και τους χρόνους και τους αιώνες· τα πάντα έγιναν δι' αυτού. Άκουσε τον Παύλο που λέει: αφού ο Θεός τον παλαιό καιρό μίλησε στους πατέρες μας τμηματικά και με πολλούς τρόπους, κατά τις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Χριστού Ιησού, τον οποίο κατέστησε κληρονόμο των πάντων, μέσω του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες· πώς λοιπόν μπορεί να υπάρχει αιώνας ή χρόνος πριν από αυτόν που δημιούργησε τους αιώνες; Άκουσε λοιπόν και τον προφήτη που λέει: αυτός που υπάρχει προ των αιώνων. Ο απόστολος λέει: ότι δι' αυτού δημιούργησε τους αιώνες· ο ευαγγελιστής: τα πάντα έγιναν δι' αυτού· ο προφήτης: αυτός που υπάρχει προ των αιώνων· και πάλι ο απόστολος: είτε αρχές, είτε εξουσίες, είτε θρόνοι, είτε κυριότητες· τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και γι' αυτόν, και αυτός υπάρχει προ πάντων· και εσύ τολμάς να πεις ότι υπήρχε ο Πατέρας όταν δεν υπήρχε ο Υιός; Αλλά για την τόλμη τους αυτή πρόκειται να λογοδοτήσουν την ημέρα της κρίσεως.

Ονομάζονται δε αιώνες των αιώνων, διότι και οι επτά αιώνες του παρόντος κόσμου περιέχουν πολλούς αιώνες, δηλαδή ζωές ανθρώπων, και ο ένας αιώνας είναι περιεκτικός όλων των αιώνων. Και αιώνας του αιώνα ονομάζεται ο παρών και ο μέλλων. Η δε αιώνια ζωή και η αιώνια κόλαση δηλώνουν το ατελεύτητο του μέλλοντος. Διότι, μετά την ανάσταση, ο χρόνος δεν θα υπολογίζεται με ημέρες και νύχτες· αλλά μάλλον θα είναι μία ημέρα ανέσπερη, καθώς ο ήλιος της δικαιοσύνης θα επιλάμπει λαμπρά στους δικαίους, ενώ για τους αμαρτωλούς θα είναι νύχτα βαθιά και απέραντη. Πώς, λοιπόν, θα υπολογιστεί ο χρόνος των χιλίων ετών της ωριγενιστικής αποκαταστάσεως; Όλων, επομένως, των αιώνων ένας είναι ο δημιουργός, ο Θεός, ο οποίος δημιούργησε και τα σύμπαντα, αυτός που υπάρχει προ των αιώνων.

Για τους Ζιφαίους και τους μαζί με αυτόν προδότες μου: «ας έλθει θάνατος πάνω τους και ας κατεβούν ζωντανοί στον άδη, διότι υπάρχει πονηρία στις κατοικίες τους, ανάμεσά τους. Εγώ όμως έκραξα προς τον Θεό και ο Κύριος με εισάκουσε». Διότι ο Θεός και ο Κύριος είναι ένας. «Το εσπέρας και το πρωί και το μεσημέρι θα διηγηθώ και θα αναγγείλω, και θα εισακούσει τη φωνή μου» και «θα λυτρώσει εν ειρήνη την ψυχή μου, από τους» πολλούς που δόλια «με πλησιάζουν». «Είθε να με εισακούσει ο Θεός και να τους ταπεινώσει, Αυτός που υπάρχει προ των αιώνων. Διότι δεν υπάρχει γι' αυτούς αντάλλαγμα, επειδή δεν φοβήθηκαν τον Θεό.

Και για να μην τολμήσει κάποιος να πει ότι, αν και το όνομά Του διαμένει πριν από τον ήλιο, δεν είναι καθόλου θαυμαστό, διότι πριν από τον ήλιο όχι μόνο οι άγγελοι δημιουργήθηκαν, όπως έχει ειπωθεί, αλλά οπωσδήποτε και ο ουρανός και η γη και κάποια άλλα, για να μην τολμήσει κάποιος, όπως προείπα, να υποθέσει ότι είναι μεν «πριν από τον εωσφόρο», αλλά δεν είναι συνάναρχος με τον Πατέρα, παρά ότι είναι παλαιότερος ή σύγχρονος των κτισμάτων, γι' αυτό προείπε και τούτο: «Και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών» (αν και ούτε άνθρωποι υπήρχαν πριν από τη σελήνη, ούτε αριθμούνταν γενεές). Όπως ακριβώς και όταν λέει: «Αυτός που υπάρχει πριν από τους αιώνες», και πάλι: «Από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις», έτσι και εδώ λέει, «πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του» «και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών».

κδʹ. Επομένως, προς αυτούς που κατ' αυτόν τον τρόπο θεομαχούν, τι άλλο μπορεί να πει κανείς εκ μέρους της ίδιας της αλήθειας, παρά να ενώσει τη φωνή του με τον μεγάλο Δαβίδ, παραχωρώντας τη γλώσσα στο Πνεύμα που μιλούσε μέσα του; Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός. Αλλά και: Εχθρός ονείδισε τον Κύριο. Και: Λαός άφρων παρόξυνε το όνομά του. Και: Οι εχθροί του Κυρίου τον διέψευσαν. Και: Ο καιρός τους θα είναι αιώνιος. Και: Υιοί αλλότριοι τον διέψευσαν, και φθάρθηκαν και χώλαναν από τα μονοπάτια τους. Δεν υπάρχει γι' αυτούς αντάλλαγμα, διότι δεν φοβήθηκαν τον Θεό. Και: «Καταλάλησαν και αυτοί του Θεού και είπαν: Μήπως θα μπορέσει ο Θεός; Ή μήπως μπόρεσε να ετοιμάσει την ελευθερία για τον λαό του; Να τον απαλλάξει από τη δουλεία και τη φθορά, και να τον λυτρώσει από την εξουσία του σκότους, και να τον καλέσει στο θαυμαστό του φως; Ή να δέσει τον ισχυρό και να διαρπάξει τα σκεύη του, ή να αναβεί στο ύψος και να αιχμαλωτίσει αιχμαλωσία;». Αυτά ισχυρίζονται οι αντίθετοι της αλήθειας και ανόητοι.