Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 54:24

Εσύ όμως, Θεέ, θα τους καταβιβάσεις στο φρέαρ της φθοράς. Δηλαδή εκείνους που εξεγέρθηκαν και τον παρέδωσαν στον σταυρό. Διότι «φρέαρ της φθοράς» ονομάζει τον Άδη. Άνδρες αιμάτων και δολιότητας δεν θα ζήσουν ούτε τις μισές τους ημέρες. «Άνδρες αιμάτων» αποκαλεί αυτούς που σκότωσαν τον Αρχηγό της ζωής, οι οποίοι και δεν συμπλήρωσαν τον χρόνο της ζωής τους, αφού παραδόθηκαν στη μάχαιρα των Ρωμαίων.

Αυτός όμως θα σε διαθρέψει, όπως ακριβώς και κάθε δίκαιο· διότι κανέναν απολύτως από τους δικαίους δεν εγκατέλειψε ποτέ, ώστε να υποστεί κλυδωνισμό με αποτέλεσμα να σαλευθεί και να εκπέσει. Γι' αυτό λέγεται στη συνέχεια: «Δεν θα επιτρέψει ποτέ να κλονιστεί ο δίκαιος»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Δεν θα παραδώσει ποτέ τον δίκαιο ώστε να εγκλειστεί». Γι' αυτό λέγεται και σε άλλο σημείο: «Ήμουν νέος και πλέον γέρασα, και δεν είδα δίκαιο εγκαταλειμμένο, ούτε το σπέρμα του να ζητάει ψωμί». Αφού είπε αυτά, στη συνέχεια προσθέτει σχετικά με εκείνους που επιβουλεύονται τον Σωτήρα το εξής: «Εσύ όμως, Θεέ, θα τους καταβιβάσεις σε φρέαρ διαφθοράς»· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Εσύ όμως, Θεέ, θα τους ρίξεις σε λάκκο διαφθοράς»· για τον οποίο λάκκο έχουν ειπωθεί πάρα πολλά στα προηγούμενα· όπως στο χωρίο: «Υπομένοντας περίμενα τον Κύριο, και με πρόσεξε, και με ανέβασε από τον λάκκο της ταλαιπωρίας και από τον λασπώδη πηλό»· και πάλι: «Μην αποσιωπήσεις από εμένα, για να μην γίνω όμοιος με εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο»· και ξανά: «Κύριε, ανέβασες την ψυχή μου από τον άδη, με έσωσες από εκείνους που κατεβαίνουν στον λάκκο». Αλλά ο μεν δίκαιος διασώζεται ώστε να μην κατακρημνιστεί στον εν λόγω λάκκο· οι δε ασεβείς φέρονται προς τα κάτω σε αυτόν, κατακρημνιζόμενοι από τον Θεό, ως σε τόπο κατάλληλο για αυτούς.

Λάκκο ταλαιπωρίας και πηλό ιλύος, και φρέαρ διαφθοράς συνηθίζει ο λόγος να ονομάζει τον τόπο του θανάτου· στον οποίο κατακρημνίζονται οι ψυχές των ασεβών, όπως ακριβώς τα ύδατα που καταφέρονται από ψηλά μέσα στους λάκκους. Και επειδή στα προηγούμενα υποδείκνυε τους φονευτές του Σωτήρος ημών, ακολούθως και τώρα λέγει για τους ίδιους: Άνδρες αιμάτων και δολιότητος, δεν θα φθάσουν στο ήμισυ των ημερών τους· ή κατά τον Σύμμαχο: Μιαιφόνοι και δόλιοι δεν θα φθάσουν στο ήμισυ των ημερών τους· ή κατά τον Ακύλα: Άνδρες αιμάτων και επιθέσεως δεν θα φθάσουν στο ήμισυ των ημερών τους.

Θα κατανοήσεις δε πώς εκπληρώθηκαν και αυτά, εάν παρατηρήσεις ότι αμέσως και έπειτα από όχι πολύ χρόνο από την επιβουλή κατά του Σωτήρος μας, ολοκληρωτικά όλο το γένος των προαναφερθέντων παραδόθηκε στον όλεθρο, καθώς τους βρήκε η οργή κατά την πολιορκία που τους κατέλαβε στον ρωμαϊκό πόλεμο. Και προς το παρόν μεν, στον παρόντα καιρό και στον θνητό βίο ανάμεσα στους ανθρώπους, χωρίς καν να φτάσουν στο ήμισυ των ημερών τους παραδόθηκαν σε τέτοια καταστροφή οι άνδρες των αιμάτων και της δολιότητας· μετά δε την επίγεια τελευτή τους, το τι θα τους περιμένει έχει προδηλωθεί διά του: «Εσύ δε, Θεέ, θα τους καταβιβάσεις στο φρέαρ της διαφθοράς». Αυτά λοιπόν εκείνοι θα τα υποστούν· «Εγώ όμως θα ελπίζω σε εσένα»· δηλαδή, είτε ο προφήτης που προφητεύει αυτά, είτε και ο ίδιος ο προφητευόμενος.

Προσεύχεται δε μέσω αυτών να έχει φύλακα, βοηθό και σωτήρα τον Θεό, ώστε να μην αιχμαλωτιστεί από τους εχθρούς, ούτε να γίνει υποχείριό τους· ή και για να μην αποδειχθεί και ο ίδιος όμοιός τους, ούτε να γίνει ένας από εκείνους που εργάζονται την ανομία, ούτε να ανήκει στη μερίδα των αιμοχαρών ανδρών, για τους οποίους ελέχθη και παραπάνω: «Άνδρες αιμάτων και δολιότητος δεν θα ζήσουν ούτε τις μισές τους ημέρες, εγώ όμως θα ελπίζω σε Σένα». Ότι δε δεν γνώριζε ως εχθρούς μόνο τους ορατούς, αλλά τους αφανείς και αόρατους, οι οποίοι κατηύθυναν και τον ίδιο τον Σαούλ —διότι πονηρό πνεύμα βρισκόταν στον Σαούλ, από το οποίο παρακινούμενος φλεγόταν από φθόνο εναντίον του Δαβίδ— μας έχει αποδειχθεί πολλές φορές. Και εδώ, λοιπόν, έχει καταγραφεί ότι επικράτησε των πολεμίων, κερδίζοντας πολλές φορές τη νίκη εναντίον των αλλοφύλων. Τρομεροί εχθροί και πολέμιοι, άρα, ήταν οι αφανείς του εχθροί, τους οποίους παρουσιάζοντας και μέσω των προκειμένων λόγων έλεγε: «Διότι, ιδού, κυνήγησαν την ψυχή μου, επιτέθηκαν εναντίον μου κραταιοί». Από την ιστορία, λοιπόν, δεν φαίνεται να είχε άλλους εχθρούς παρά μόνο τον Σαούλ. Διότι αυτό κατέδειξε η Γραφή μαρτυρώντας, ότι αγαπιόταν από όλο τον λαό· και αυτό ακριβώς ήταν κυρίως η αιτία του φθόνου εναντίον του.

Λέγοντας δε αδιακρίτως «όλους», συμπεριλαμβάνει και τον Ισραήλ, καθώς και όσους από αυτούς έγιναν τέτοιοι στο παρελθόν. Διότι τι περισσότερο κέρδισε, λέει, ο Σαούλ, ο οποίος από τη μία καταγόταν από το γένος του Ισραήλ και από τη φυλή Βενιαμίν, και είχε καταστεί βασιλιάς ενός τόσο μεγάλου έθνους, από την άλλη όμως επιχειρούσε τόσα πολλά μάταια και άσκοπα εναντίον εκείνου που δεν τον είχε αδικήσει σε τίποτα; Εάν λοιπόν υπάρξουν ποτέ και άλλοι που σκέπτονται και πράττουν όμοια με τον Σαούλ, δεν είναι γι' αυτόν τον λόγο αναγκαίο να σωθούν επειδή θεωρείται ότι ανήκουν στη δική σου μερίδα. Όπως αντίθετα στα αλλόφυλα έθνη, αν βρίσκονταν κάποιοι που είχαν την κατάλληλη διάθεση για σωτηρία, τίποτα δεν θα τους εμπόδιζε να τύχουν της δικής σου επισκοπής σύμφωνα με τον κανόνα της δικαιοσύνης. Γι' αυτό λέω: «Πρόσεξε στο να επισκεφθείς όλα τα έθνη· αυτούς όμως που εργάζονται την ανομία, από όπου κι αν προέρχονται, μην τους σπλαχνιστείς». Μνημονεύει δε αυτούς που εργάζονται την ανομία και παραπάνω λέγοντας: «Λύτρωσέ με από αυτούς που εργάζονται την ανομία, και από άνδρες αιμάτων σώσε με». Έτσι δε αποκαλούσε τους άθεους που άπλωσαν τα χέρια τους κατά του Σωτήρος ημών. Τους ίδιους δε υπονοούσε και στον 54ο ψαλμό λέγοντας: «Διότι είδα ανομία και αντιλογία στην πόλη. Ημέρα και νύχτα θα την περικυκλώσει»· και πάλι: «Βεβήλωσαν τη διαθήκη του, διασκορπίστηκαν από την οργή του προσώπου του»· και ξανά: «Άνδρες αιμάτων και δολιότητας δεν θα ζήσουν ούτε τις μισές ημέρες της ζωής τους· εγώ όμως σε σένα θα ελπίζω».

Και αφού παρουσίασε με τον λόγο του όλα τα σκυθρωπά που τους αφορούν, προσθέτει εκείνη τη γλυκιά φωνή, με την οποία νίκησε κιόλας την πόλη μαζί με το ίδιο της το πλήρωμα, λέγοντας: «Εγώ όμως θα ελπίζω σε Εσένα». Και ως πλήρωμα αυτής της πόλεως εννοεί τους άνδρες των αιμάτων και της δολιότητας, εκείνους που δεν αφήνουν ημιτελές κανένα είδος πονηρής ημέρας ούτε επιδεικνύουν την πονηρία ατελή, αλλά αγγίζουν την τελειότητα μέσα στο κακό. Αναδεικνύεται δε νικητής όλων αυτών με τούτη τη μία και μόνη φωνή, με την οποία φανερώνει τη διάθεσή του προς τον Θεό λέγοντας: «Εγώ θα ελπίζω σε Εσένα».

Αυτός, λοιπόν, που υπερίσχυσε τόσων πολλών και τέτοιου είδους αντιπάλων με το φτερό που φανερώθηκε στον βίο του σαν περιστέρι, και που μετοίκησε από εκείνους οι οποίοι οργιάζουν μέσα στην κακία προς την έρημο από την πονηρή βλάστηση των ζιζανίων, όπου βρίσκεται η ανάπαυση, κατατροπώνοντας μια ολόκληρη πόλη εναντίων του μαζί με το πλήθος των κατοίκων της, της οποίας κάτοικοι είναι η ανομία και ο κόπος και η αντιλογία και ο τόκος και ο δόλος και ο θάνατος και η κάθοδος των ζωντανών στον Άδη και το χείριστο από όλα τα γένη όσων κατοικούν μόνιμα εκεί, δηλαδή η υποκρισία, η οποία με την επίδειξη δήθεν ομοψυχίας απεργάζεται την επιβουλή· τούτης γίνεται ανώτερος εκείνος που σε όλο τον χρόνο της ζωής του παρατείνει αδιάκοπα την εμπιστοσύνη του προς το Θείο. Διότι, λέγοντας «εσπέρα και πρωί και μεσημέρι», περιλαμβάνει ολόκληρο το μέτρο της ημέρας, κατά το οποίο λέγει εκείνα που ο Θεός καταδέχεται να εισακούσει· λυτρώνοντας ειρηνικά τη ζωή του από όσους τον προσεγγίζουν κατ' αυτόν τον τρόπο κατά μεγάλα στίφη, τους οποίους ονομάζει άνδρες αιμάτων και δολιότητας και τέλειους στην κακία. Έχοντας λοιπόν κατανικήσει τόσους και τέτοιους εχθρούς μέσω της ελπίδας του στον Θεό, πάλι, σαν να λησμόνησε τους κόπους που ήδη διέτρεξε, εγείρεται απέναντι στους ισχυρότερους και μεγαλύτερους από τους ανταγωνιστές του. Διότι, ιδού τι είδους κόπο προσθέτει στον εαυτό του με αυτούς τους αγώνες: «Υπέρ του λαού», λέγει, «εκείνου που έχει απομακρυνθεί από τα άγια».

Διάψαλμα: παύση του λόγου. «Διότι δεν υπάρχει»: Διότι δεν μπόρεσαν πλέον να μεταστραφούν οι Ιουδαίοι, ώστε να φοβηθούν τον Χριστό, επειδή είναι Θεός, αλλά παρέμειναν στην απιστία τους. «Εξέτεινε το χέρι του»: Ο Ιούδας κατά την παράδοση του Κυρίου και τη λήψη των αργυρίων· διότι αναγκαστικά άπλωσε το χέρι του και λαμβάνει το αργύριο, υποδεικνύοντας με το δάχτυλο. «Βεβήλωσαν»: Οι Ιουδαίοι, αφού κατέλυσαν τον νόμο και αθέτησαν (σκότωσαν) τους προφήτες. «Διαμερίστηκαν»: Εξαιτίας της δικής τους οργής και του θυμού χωρίστηκαν από το πρόσωπο του Θεού, το οποίο σημαίνει το «διαμερίστηκαν». «Και πλησίασε»: Οι καρδιές των Ιουδαίων στον άδη και στην απώλεια. «Μαλάκωσαν»: Όταν έλεγαν οι Ιουδαίοι προς τον Κύριο με δόλο: Διδάσκαλε, γνωρίζουμε ότι είσαι αληθινός. «Επίρριψον»: Ο κατά Θεόν άνθρωπος οφείλει πάντοτε να εναποθέτει τη μέριμνά του στον Θεό· διότι τα πάντα ο άνθρωπος τα έχει από τον Θεό: τη ζωή, την κίνηση, την ανατροφή. «Δεν θα επιτρέψει»: Δηλαδή στον Χριστό· διότι ούτε κλονίστηκε ποτέ, ούτε η σάρκα Του είδε διαφθορά. «Εσύ όμως, Θεέ»: Στο βάραθρο (βυθό) του λάκκου, τον οποίο έσκαψαν, όπως νόμιζαν, για τον Σωτήρα· διότι εκεί καταστράφηκαν εξαιτίας της απιστίας και της ασέβειάς τους. «Άνδρες αιμάτων»: Διότι οι φονιάδες και οι δόλιοι φεύγουν από τη ζωή στα μισά των ημερών τους· διότι δεν συμπληρώνουν αγαθές ημέρες. Υπαινίσσεται δε τον Ιούδα, ως κάποιον που δεν ολοκλήρωσε την αποστολή του. «Εγώ δε θα ελπίζω»: Ο κυριακός άνθρωπος, εφόσον κατέστη αιώνιος.

Ώστε η προφητεία να αναφέρεται στον Ιούδα· διότι αυτός απάλυνε τα λόγια του με προσποιήσεις, άλλοτε προσποιούμενος ότι ενδιαφέρεται για τους φτωχούς, για να κλέβει το κοινό ταμείο, και άλλοτε εμπαίζοντας τον Χριστό με φίλημα και ασπασμό. «Επίρριψον επί Κύριον την μέριμνάν σου». Πιστεύουμε βέβαια ότι αυτά έχουν λεχθεί και προς εμάς· διότι, εάν εναποθέσουμε στον Θεό τις δικές μας φροντίδες, θα τον βρούμε τροφοδότη και στήριγμα, ώστε να μην κλονιστούμε ποτέ. Μου φαίνεται δε ότι ο Προφήτης, κάνοντας μνεία του Ιούδα, αναγκαστικά υπονόησε και τον Πέτρο, για να καταδείξει τη διαφορά μεταξύ ακούσιου σφάλματος και εκούσιου παραπτώματος. Διότι, ενθαρρύνοντας τον Πέτρο εξαιτίας του σφάλματος της άρνησης και προτρέποντάς τον σε μετάνοια, τον παρακινεί να εναποθέσει στον Θεό τη μέριμνα για αυτά, αφού Εκείνος δύναται να στηρίξει τον μαθητή με τη συγχώρεση και να μην επιτρέψει να επέλθει αιώνιος κλονισμός στον δίκαιο· αλλά, ακόμη και αν δοκιμαστεί προσωρινά, αμέσως να τον επαναφέρει στη γαλήνη. «Εγώ δε, Κύριε, ελπιώ επί σε». Ο πιστός ας λέει αυτόν τον λόγο· διότι η ελπίδα στον Θεό χαρίζει απαλλαγή από τα κακά και την παρουσία όλων των αγαθών.

Το καλό δεν είναι καλό, όταν δεν γίνεται με τον σωστό τρόπο. ΤΙΤΛΟΣ Ζ΄. — Περί μίσους, και έχθρας, και διχόνοιας, και αυτών που προκαλούν διαμάχες. «Διασκόρπισε τα έθνη που επιθυμούν τους πολέμους.» «Άνδρες αιμοσταγείς και δόλιοι δεν πρόκειται να φτάσουν ούτε στα μισά των ημερών τους.» «Ω, αυτοί που εγκατέλειψαν τις ευθείες οδούς, για να πορευτούν σε οδούς σκότους. Αυτοί που ευφραίνονται με τα κακά, και χαίρονται με τη διεστραμμένη κακία.» «Όπου εισέλθει η αλαζονεία, εκεί ακολουθεί και η ατιμία.» «Ο πονηρός πράττει το κακό, όταν αναμειγνύεται σε υπόθεση δικαίου.» «Ο οργίλος άνθρωπος προετοιμάζει διαμάχες.» «Ο δόλιος άνθρωπος διαδίδει κακά, και χωρίζει φίλους.» «Κάθε κακός άνθρωπος προκαλεί αντιλογίες· ο δε Κύριος θα στείλει εναντίον του ανελέητο άγγελο. Εκείνος που αγαπά την αμαρτία χαίρεται με τις διαμάχες.» «Μην επιχαίρεις, και μην εμπλέκεσαι βιαστικά σε διαμάχη, για να μη μετανιώσεις στο τέλος.» «Ο σίδηρος ακονίζει τον σίδηρο, και ο άνθρωπος εξάπτει το πρόσωπο του άλλου (πλησίον του).» «Όποιος αναζωπυρώνει την κακία, θα καταστραφεί από αυτήν.» «Θα εξολοθρευτούν οι παρανομούντες με κακία, και εκείνοι που με τα λόγια τους κάνουν τους ανθρώπους να αμαρτάνουν.» «Είναι γιοι άφρονες και ασύνετοι· είναι σοφοί στο να πράττουν το κακό, αλλά το καλό δεν έμαθαν να το κάνουν.» «Ο αμαρτωλός άνθρωπος θα ταράξει τους φίλους, και ανάμεσα σε αυτούς που ειρηνεύουν θα σπείρει τη διαβολή.» «Όπως πριν από τη φωτιά βγαίνει καπνός από το καμίνι, έτσι και πριν από την αιματοχυσία προηγούνται οι λοιδορίες.» «Απόσχε από τις διαμάχες, και θα ελαττώσεις την αμαρτία.»

ΤΙΤΛΟΣ ΙΗ΄. — Περί επιλήψιμου βίου, απειθών και ανυπότακτων πανούργων, και εκείνων που έχουν απορριπτέο ήθος. «Εάν πορεύεστε απέναντί μου με τρόπο πλάγιο, θα πορευθώ και εγώ μαζί σας με πλάγια οργή, και θα σας πατάξω για τις αμαρτίες σας.» «Αυτός που ματαιώνει τα σχέδια των πανούργων, και τα χέρια τους δεν θα κατορθώσουν τίποτα το αληθινό.» «Ο Κύριος θα εξολοθρεύσει όλα τα δόλια χείλη.» «Το στόμα σου πλεόνασε σε κακία, και η γλώσσα σου ύφαινε δόλους.» «Άνδρες αιμοχαρείς και δόλιοι δεν θα ζήσουν ούτε τις μισές τους ημέρες.» «Κύριε, λύτρωσε την ψυχή μου από άδικα χείλη, και από δόλια γλώσσα.» «Από άδικο και δόλιο άνδρα λύτρωσέ με.» «Η διεστραμμένη καρδιά μηχανεύεται κακά· σε κάθε καιρό ένας τέτοιος άνθρωπος προκαλεί ταραχές στην πόλη.»

Εσύ, όμως, όποιος κι αν είσαι που έχεις εναποθέσει την ελπίδα σου στον Θεό, «άφησε τη μέριμνά σου στον Κύριο, και αυτός θα σε θρέψει», διότι δεν θα επιφέρει «σάλο λιμού» και πειρασμών «στον δίκαιο». Τους εχθρούς, όμως, «θα τους καταβιβάσεις, Θεέ, στο φρέαρ της φθοράς. Άνδρες αιμάτων και δολιότητας δεν πρόκειται να φτάσουν ούτε στα μισά των ημερών τους», δηλαδή, εκείνος που επρόκειτο να ζήσει εξήντα χρόνια, δεν θα φτάσει ούτε στα τριάντα, εφόσον είναι αιμοχαρής και δόλιος. Ενώ για εκείνον που έχει ζήσει ενάρετα, λέει, «θα σου προστεθούν έτη ζωής». Όμως πολλές φορές και οι κακούργοι ζουν για πολλά χρόνια και απολαμβάνουν τα πρόσκαιρα αγαθά, επειδή πρόκειται να στερηθούν τα αιώνια. «Εγώ όμως, Κύριε, ήλπισα σε σένα».

Τα δε είκοσι έτη τα περιέκοψε ο Θεός εξαιτίας της ακμής της κακίας και της αμετανοησίας του λαού (διότι αυτούς που τα εκατό έτη δεν τους είλκυσαν προς μετάνοια, πώς επρόκειτο να τους ελκύσουν τα είκοσι;) και για να μάθουμε κι εμείς από αυτό ότι ο Θεός και αφαιρεί και προσθέτει έτη στη ζωή του ανθρώπινου γένους. Και προσθέτει μεν σε όσους έχουν ζήσει ενάρετα (γι' αυτό και λέει ο Σολομών «και θα σου προστεθούν έτη ζωής», και στον Εζεκία προστέθηκαν δεκαπέντε έτη), ενώ αφαιρεί πάλι από τα έτη της ζωής όσων έχουν ζήσει με κακία. Και γνωρίζοντας αυτό καλά ο προφήτης Δαβίδ προσευχόταν λέγοντας: Επειδή «άνδρες αιμοχαρείς και δόλιοι δεν θα φτάσουν ούτε στο ήμισυ των ημερών τους», μη με αναδείξεις κοινωνό με αυτούς, έστω κι αν και ο ίδιος μετέχω σε αίματα και δόλο εξαιτίας του φόνου του Ουρία και του δόλου, αλλά «μην με αναλάβεις στο ήμισυ των ημερών μου».

Αλλά μην με αναλάβεις στο μέσον των ημερών μου ... Άνδρες αιμάτων και δολιότητας δεν θα φτάσουν ούτε στο μέσο των ημερών τους· εγώ όμως, Κύριε, θα ελπίζω σε σένα.» Βλέπεις ότι δεν είπα μάταια πως όλα τα κτίσματα του Θεού υπόκεινται σε όριο, αριθμό και τέλος. Διότι αυτός που υποστηρίζει ότι η ζωή του ανθρώπου δεν υπόκειται σε όριο, κατά κάποιον τρόπο χαρακτηρίζει αυτόν και τη ζωή του ως κάτι απεριόριστο και έξω από όλα τα κτίσματα του Θεού, σαν να ήταν ο άνθρωπος κατ' αυτόν ίσος με τον Θεό, ο Οποίος δεν υπόκειται σε αρχή ή όριο ή αριθμό ή τέλος, αλλά υπέρκειται του παντός και ορίζει ή συγκρατεί τα πάντα μέσα στον Εαυτό Του. Εάν όμως ολόκληρη η κτίση ξεκίνησε από μια αρχή και κινήθηκε άνωθεν προς έναν αριθμό, όριο και τέλος, είναι απόλυτη ανάγκη ο άνθρωπος, αποτελώντας ένα δημιούργημα της κτίσης, να συνέχεται και να υπάρχει υπό τα προαναφερθέντα.

Αν και αυτά συμβαίνουν με αυτόν τον τρόπο, εκπληρώνεται ο προαναφερθείς όρος, σύμφωνα με αυτό που πολλές φορές αναφέρεται στην Αγία Γραφή: «Και εκπληρώθηκε το ρηθέν υπό του Προφήτου». Αν και ο όρος που αναφέρθηκε είναι ένας και κοινός, έχοντας επιβληθεί σε όλη τη φύση, ο πατέρας όμως φαίνεται να κάνει λόγο για πολλούς (όρους) και να αποφαίνεται ότι για τον καθένα έχει καθοριστεί ένας δικός του, ιδιαίτερος (όρος). Διότι, σύμφωνα με εκείνη την έννοια, θα αρκούσε να πει απλώς αυτό: «Επέρχονται θάνατοι, ώστε να εκπληρωθεί ο κοινός και πρώτος όρος». Τώρα όμως, λέγοντας ότι επέρχονται οι θάνατοι αφού εκπληρωθούν τα όρια της ζωής, τα οποία καθόρισε η θεία πρόνοια για τον καθένα σύμφωνα με την πρόγνωση του τι συμφέρει στον καθένα, φαίνεται να οδηγεί τον λόγο μακριά από μια τέτοια έννοια και να μην αφήνει το μέτρο της ζωής μας ούτε στην τύχη ούτε στη φύση ούτε στην προαίρεση, αλλά στο όριο που έχει καθοριστεί εξαρχής από τη θεία πρόνοια σύμφωνα με άρρητους λόγους, όπως σαφώς αποδεικνύει το χωρίο που ελήφθη από τον λόγο περί ευχαριστίας. Αλλά πώς θα κατανοήσουμε, λέει, εκείνο το δαβιδικό: «Μη με πάρεις στο μέσο των ημερών μου»· και το: «Άνδρες αιμάτων και δολιότητας δεν θα φθάσουν στο ήμισυ των ημερών τους»· και πάλι: «Με μακρότητα ημερών θα τον χορτάσω»· και το σολομώντειο ρητό στις Παροιμίες: «Υιέ μου, άκουγε τους λόγους μου, και θα σου προστεθούν έτη ζωής»· και ξανά: «Μη γίνεσαι σκληρός και μην ασεβείς πολύ, για να μην πεθάνεις πριν από την ώρα σου»· και πάλι: «Αφαιρούνται δε πρόωρα οι ψυχές των παρανόμων»;

Διότι, εάν πράγματι έχει καθοριστεί το μέτρο της ζωής, και το καθορισμένο είναι ένα και το αυτό, και δεν επιδέχεται ομοίως ούτε προσθήκη ούτε αφαίρεση, για ποιο λόγο, άραγε, στους φονιάδες και τους δόλιους απειλείται η μείωση των ημερών τους στο μισό, και στους σκληρούς, τους ασεβείς και τους παράνομους ο πρόωρος θάνατος; Και γιατί ο Προφήτης θέτει ως αίτημα προσευχής του ακριβώς αυτό το να μην υποστεί κάτι τέτοιο; Ενώ για την αποδοχή των ορθών διδαγμάτων και την προκοπή στα αγαθά έργα εξαγγέλλεται προσθήκη και μακροημέρευση;

Πόσοι έφτασαν στη δεύτερη ηλικία, και πόσοι, αφού προχώρησαν μέχρι τη μέση ηλικία και αύξησαν μέσα τους τον έρωτα της αρετής, έπειτα αναχώρησαν από τη ζωή; Από την άλλη, πόσοι αιμοχαρείς και δόλιοι και ασεβείς και παράνομοι άνδρες τελείωσαν τον βίο τους μέσα σε ευημερία και μακροζωία; Για τους οποίους έχει γραφτεί: «Η αδικία τους θα αναβλύσει σαν από το πάχος της ευμάρειας, και θα βρεθούν σε αυτούς πλήρεις ημέρες»· αυτά, λοιπόν, δεν έχουν ειπωθεί για τη μακροβιότητα, για να μη φανεί ότι η θεία Γραφή αντιφάσκει και προς τον εαυτό της και προς την πραγματικότητα· αλλά η πληρότητα των ημερών και η πρόοδος σε αυτήν θα πρέπει να νοείται σύμφωνα με την τελειότητα της αρετής και τις αναβάσεις προς αυτήν. Ο Δανιήλ, λοιπόν, χωρίς να έχει ακόμη ξεπεράσει την εφηβική ηλικία —διότι ήταν δώδεκα ετών όταν εξέδωσε την αδιάφθορη κρίση υπέρ της Σωσάννας— προσωνυμείται «άνδρας επιθυμιών», και οποιοσδήποτε κατόρθωσε τη διπλή αγάπη και πούλησε την κοσμική του περιουσία και ακολούθησε τον Χριστό σύμφωνα με το θείο παράγγελμα, έφτασε σε τέλειο άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού· έτσι, και η μείωση των ημερών στο μισό και η άκαιρη έκπτωση από τη ζωή θα πρέπει να ερμηνεύεται ανάλογα με τη στέρηση της αρετής.

Α. Και πού έχεις παρατηρήσει τέτοια πράγματα μέσα στις Γραφές; Β. Είναι ολοφάνερο ότι ο Εζεκίας, λόγω της ευσέβειάς του, έλαβε παράταση ζωής δεκαπέντε ετών. «Άνδρες δε αιμάτων και δολιότητας δεν θα φτάσουν ούτε στα μισά των ημερών τους», αναφωνεί ο Δαβίδ. Και ο Σολομών λέει: «άκου, γιε μου, τα λόγια μου και θα σου προστεθούν χρόνια ζωής»· και πάλι, αποτρέποντας από τους δρόμους της κακίας, λέει: «μη γίνεσαι σκληρός και μην ασεβείς πολύ, για να μην πεθάνεις πριν από την ώρα σου»· και πάλι: «αφαιρούνται δε πρόωρα οι ψυχές των παρανόμων»· και υπάρχουν περισσότερα τέτοια που βρίσκονται στις Γραφές. Αν λοιπόν η διάρκεια της ζωής δέχεται μείωση και αύξηση ανάλογα με τη διαφορά του τρόπου ζωής, με κανέναν τρόπο δεν έχουν καθοριστεί αμετάκλητα τα όριά της για τους ανθρώπους· διότι αυτό που είναι παγιωμένο πρέπει αναγκαστικά να παραμένει αμετακίνητο, επειδή πώς αλλιώς θα ήταν παγιωμένο;

Εάν λοιπόν ήταν αδύνατο γι' αυτούς να τελειώσουν τη ζωή τους πριν από το καθορισμένο όριο, έστω και αν δαγκώνονταν από φίδια, όπως έχει ειπωθεί, τότε αποδεικνύεται περιττή και μη αναγκαία η προσταγή για την κατασκευή του χάλκινου φιδιού. Το να λέμε όμως εμείς περιττά και μη αναγκαία όσα έχει διατάξει ο Θεός, είναι αληθινά περιττό, ή μάλλον εντελώς ανόητο και ολέθριο. Αλλά το να σκοντάφτουμε σε αυτά τα προσκόμματα είναι αναπόφευκτο γι' αυτούς που νομίζουν ότι έχουν καθοριστεί συγκεκριμένα όρια ζωής για τους ανθρώπους. Αν όμως δεχτούμε ότι το τέλος του καθενός δεν είναι εκ των προτέρων καθορισμένο, θα έχουμε ομαλή και όχι ανώμαλη την οδό της ερμηνείας και της αποδοχής των θείων Γραφών. Ευχαρίστως θα σε ρωτούσα: ποια είναι η πρέπουσα ερμηνεία του γεγονότος ότι για μερικούς αγίους λέγεται πως τελειώνουν τη ζωή τους πλήρεις ημερών, ενώ πάλι άλλοι, των οποίων η διάθεση ρέπει προς το φονικό και το δόλιο, δεν φτάνουν ούτε στα μισά των ημερών τους; Και πώς ο Δαβίδ ζητά από τον Θεό και λέει, «μη με πάρεις στο μέσο των ημερών μου»; Διότι νομίζω ότι όλα αυτά ανατρέπουν την αντίληψη ότι τα όρια της ζωής των ανθρώπων είναι εκ των προτέρων καθορισμένα.

Το ότι το προκείμενο χωρίο έχει αυτό το νόημα, θα μας γίνει πιο σαφές κάνοντας την εξής εξέταση του λόγου. Έχει ειπωθεί ότι «άνδρες αιμάτων και δολιότητας δεν θα φθάσουν στο ήμισυ των ημερών τους». Πώς λοιπόν σε άλλον ψαλμό λέγεται για κάποιους που επιδεικνύουν την αδικία προς τους ανθρώπους εύρωστη, ας πούμε, και επιδεικτική (διότι αυτό δηλώνει το «θα προέλθει σαν από πάχος η αδικία τους»), και επιπλέον ασπάζονται την κορωνίδα των κακών, τη βλασφημία και την ασέβεια προς τον Θεό, ότι «οι ημέρες», λέει, «θα βρεθούν πλήρεις σε αυτούς»; Διότι, αν οι ημέρες είναι πλήρεις, πώς έχει προλεχθεί ότι αυτές θα μείνουν στο ήμισυ; Αλλά είναι ολοφάνερο ότι η πληρότητα των ημερών εδώ δηλώνει τη μακροημέρευση λόγω της υπεράγαθης μακροθυμίας και ανοχής του Θεού προς όσους αμαρτάνουν μέχρι το γήρας, ενώ το να μη φθάνουν στο ήμισυ των ημερών δείχνει την ατέλεια των αγαθών έργων, καθώς οι πονηροί άνθρωποι υστερούν παντελώς στον ενάρετο βίο και είναι γνωστό ότι δεν προσεγγίζουν ούτε καν κάποιο μέτρο αυτού. Ο Δαβίδ λοιπόν, εφόσον δεν στερείται τους καρπούς της αρετής και της θεοσέβειας, απεύχεται το να εγκαταλείψει τον βίο πριν από την πλήρωση και, τρόπον τινά, την ωρίμανση αυτών, λέγοντας «μη με ανακαλέσεις στο ήμισυ των ημερών μου», δηλαδή ας μην αναχωρήσω από τη ζωή ευρισκόμενος σε ατελέσφορη και ελλιπή ως προς τα αγαθά έργα κατάσταση.

Και τι να πούμε για τον θεοπάτορα Δαβίδ, ο οποίος καθορίζει ως σπιθαμιαίο μέτρο ζωής το εβδομηκοστό ή ογδοηκοστό έτος εν ευρωστία, και συνδέει ό,τι ξεπερνά αυτό με κόπο; Έπειτα λέει: «εξάγαγε από τη φυλακή την ψυχή μου» και πάλι: «μη με πάρεις στο μέσο των ημερών μου», σαν τους «άνδρες αιμάτων και δολιότητας που δεν θα φτάσουν ούτε στα μισά των ημερών τους»; Ποιος από τους αποστόλους, ή από τις συνόδους ή από τους αγίους πατέρες διατυπώνει τέτοιον όρο;