Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 54:3

Εις το τέλος, εν ύμνοις συνέσεως, του Δαυίδ. ΝΔ΄. Υπόθεση. Ο Προφήτης, έχοντας δει δια του Πνεύματος όσα επρόκειτο να συμβούν κατά του Χριστού από τον λαό των Ιουδαίων και από τον ίδιο τον Ιούδα, γεμάτος λύπη και αμηχανία, την οποία στο παρόν ονόμασε αδολεσχία, παραμένει ταραγμένος και απορώντας για όσα τολμήθηκαν. Παρακαλεί τον Θεό να αφουγκραστεί την προσευχή του, και να του παράσχει τούτο· έπειτα, δεύτερον, να γνωρίσει τη δέηση που αναπέμπεται μέσω της προσευχής· και τρίτον, να αντικρίσει την κατάσταση εκείνου που αναπέμπει την προσευχή· και έτσι να τον καταξιώσει της προσοχής Του. Γι' αυτό και προσθέτει: Πρόσεξέ με και εισάκουσέ με.

Εισάκουσε, Θεέ, την προσευχή μου. Προσφέρει διάφορες ικεσίες, παρακαλώντας θερμά να γίνουν αυτές δεκτές. Διότι, λέει, μην με παραβλέψεις καθώς ικετεύω με οδυρμό, αλλά πρόσεξέ με με ευμένεια και χορήγησέ μου τη βοήθεια. Κυριεύθηκα από θλίψη κατά την περισυλλογή μου και ταράχθηκα.

Προχωρώντας, λοιπόν, λέει στη συνέχεια: «Ιδού, απομακρύνθηκα φεύγοντας, και διανυκτέρευσα στην έρημο». Και επειδή μέχρι θανάτου τον επιβουλευόταν ο Σαούλ και οι συνεργοί του, θα έλεγε στο δικό του όνομα και το εξής: «Λυπήθηκα κατά την περισυλλογή μου, και ταράχθηκα από τη φωνή του εχθρού και από την καταπίεση του αμαρτωλού».

Τα λόγια της προφητείας παρακαλούν τον Θεό να αφουγκραστεί εκείνον που ομιλεί, και αυτό πρωτίστως να του προσφέρει· έπειτα, κατά δεύτερον, να λάβει γνώση της δέησης και της ικεσίας που αναπέμπεται μέσω της προσευχής, και να μην την παραβλέψει· και, κατά τρίτον, να αντικρίσει την κατάσταση εκείνου που αναπέμπει την προσευχή, και κατ' αυτόν τον τρόπο να τον καταξιώσει της δικής Του ακοής· γι' αυτό και προσθέτει: «Πρόσεξέ με και εισάκουσέ με». Διότι, όπως ακριβώς εκλιπαρεί τον Θεό προβάλλοντας τον εαυτό του εκείνος που αναπέμπει την προσευχή και λέγει προς τον Θεό: «Πρόσεξέ με», έτσι παρουσιάζει και την κατάστασή του λέγοντας στη συνέχεια: «Λυπήθηκα μέσα στην αδολεσχία μου, και ταράχθηκα από τη φωνή του εχθρού και από τη θλίψη του αμαρτωλού». Διότι φανερώνει στον Θεό τη δική του λύπη και την ταραχή, καθώς και αυτό που ονομάζει αδολεσχία, ως καταστάσεις άξιες της δικής Του θεώρησης.

Γι' αυτό, λέει, δώσε προσοχή σε αυτά, στο πώς λυπήθηκα, πώς ταράχθηκα, πώς γέμισα από αδημονία· και αφού τα αποδεχθείς αυτά, εισάκουσέ με. Λέει δε αυτά ο προφήτης εν θείω Πνεύματι, βλέποντας σαν να είναι ήδη παρόντα εκείνα που πρόκειται να τολμηθούν από τους Ιουδαίους εναντίον του Υιού του Θεού· για τα οποία συγχυζόμενος και ταραττόμενος, και γεμίζοντας με λύπη και αμηχανία, την οποία ονόμασε αδημονία, διέμενε. Λυπούνταν λοιπόν και ταραττόταν, και βρισκόταν σε αδημονία και αμηχανία και απορία για τα όσα τολμούνταν, τα οποία λίγο αργότερα περιγράφει λέγοντας: «Είδα ανομία και αντιλογία μέσα στην πόλη», και τα εξής· πράγματα τα οποία, παρότι επρόκειτο να συμβούν στην πράξη αργότερα, επειδή τα προείδε μέσω του Αγίου Πνεύματος ο προφήτης, λυπούνταν και ταραττόταν και αδημονούσε, γεμίζοντας με αθυμία για εκείνους που τολμούν τέτοια πράγματα. Γι' αυτό και παρακαλεί τον Θεό να γίνει επόπτης της δικής του καταστάσεως, λέγοντας: «Ενωτίσου, Θεέ μου, την προσευχή μου, και μην παραβλέψεις τη δέησή μου· δώσε προσοχή σε εμένα και εισάκουσέ με». Όντας δε σε τέτοια κατάσταση, παρακαλούσε λέγοντας στη συνέχεια: «Καταπόντισε, Κύριε, και δίχασε τις γλώσσες τους»· με τα οποία ικέτευε να διασκορπιστεί η συμφωνία τους εναντίον του Σωτήρα, και να ταπεινωθεί η μεγαλαυχία τους και η έπαρση της αλαζονείας τους, ώστε να μην καταστραφούν και να μην αυξηθούν τα κακά τους.

Εφόσον λοιπόν ζητούσε εύλογα πράγματα, μέσω της δέησής του αξίωνε να μην παραβλεφθεί· αλλά και γέμιζε με λύπη και ταραχή και αδημονία, λέγοντας: «Εξαιτίας της φωνής του εχθρού και εξαιτίας της θλίψης από τον αμαρτωλό», δηλαδή από τον εχθρικό και αμαρτωλό λαό. Διότι προκαλούσαν θλίψη στο προφητικό πνεύμα όσοι τολμούσαν τέτοια πράγματα. Έπειτα προσθέτει στη συνέχεια: «Επειδή έστρεψαν εναντίον μου ανομία και με οργή έτρεφαν μίσος για μένα», οικειοποιούμενος τα όσα τολμήθηκαν εναντίον του Σωτήρα. Μπορούν όμως να λεχθούν και εκ προσώπου του Σωτήρα, μεταξύ των άλλων, και το: «Επειδή έστρεψαν εναντίον μου ανομία, και με οργή έτρεφαν μίσος για μένα»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Επειδή μου καταλόγισαν ασέβεια, και με οργή εναντιώθηκαν σε μένα». «Η καρδιά μου ταράχτηκε μέσα μου, και δειλία θανάτου έπεσε πάνω μου», και τα υπόλοιπα. Όλα αυτά ο προφήτης ομολογεί ότι τα έχει υποστεί, επειδή προείδε μέσω του προφητικού πνεύματος την πόλη, που αναφέρεται στη συνέχεια, να γεμίζει από ανομία και αντιλογία, και κόπο, και πόνο, και αδικία· και τον ισόψυχο και γνωστό του Σωτήρα μας να συμπεριφέρεται απέναντί του με διαθέσεις εχθρών και πολεμίων. Διότι ως προς αυτά φανερώνει στον Θεό τη συμπάθειά του και την εύλογη ταραχή που υπέμεινε, για την οποία έλεγε και παραπάνω: «Λυπήθηκα στην αδημονία μου και ταράχτηκα»· και τώρα πάλι: «Η καρδιά μου ταράχτηκε μέσα μου»· σύμφωνα δε με τον Ακύλα, «Η καρδιά μου», λέει, «ένιωσε ωδίνες στα σπλάχνα μου»· και σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Η καρδιά μου αναστατωνόταν μέσα μου».

«Εγώ προς τον Θεό έκραξα, και ο Κύριος με έσωσε», και τα εξής. Αν και σε μεγάλο βαθμό, λέει, βλέποντας με το προφητικό πνεύμα την ανομία που επρόκειτο να συμβεί στην προαναφερθείσα πόλη, λυπήθηκα κατά την περισυλλογή μου και ταράχθηκα· ωστόσο, έχοντας διαβλέψει τη συνολική έκβαση των πραγμάτων, γνωρίζω καλά ότι, έχοντας βοήσει προς τον Θεό, δεν θα εγκαταλειφθώ, αλλά θα επιτύχω τη σωτηρία, καθώς η χάρη του κοινού Σωτήρα θα φτάσει και μέχρι εμένα. Και αυτά τα λέει ο προφήτης, σύμφωνα με τη μετάφραση των Εβδομήκοντα, εκφράζοντας αυτό που πρόκειται να συμβεί στο μέλλον ως παρελθόν· γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Εγώ προς τον Θεό έκραξα, και ο Κύριος με έσωσε». Σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές, ωστόσο, προφητεύει και αυτά σε χρόνο μέλλοντα. Ο Ακύλας, για παράδειγμα, λέει: «Εγώ προς τον Θεό θα καλέσω, και ο Κύριος θα με σώσει»· και ο Θεοδοτίων: «Εγώ προς τον Θεό θα κράξω, και ο Κύριος θα με σώσει». Διότι, επειδή τέτοιου είδους επρόκειτο να είναι τα τολμήματα εναντίον του Σωτήρα, εγώ, ο οποίος είχα πει προηγουμένως: «Η καρδιά μου ταράχτηκε μέσα μου και δειλία θανάτου έπεσε επάνω μου· φόβος και τρόμος ήλθε επάνω μου, και με σκέπασε σκοτάδι», έχοντας βιώσει αυτά εξαιτίας του θεάματος όσων μου αποκαλύφθηκαν, έκραξα προς τον Θεό. Εκείνος δε, χωρίς να με παραβλέψει, καταδέχθηκε να μου τα καταστήσει φανερά, όπως ακριβώς μου έδειχνε προηγουμένως τα θλιβερά, έτσι και τα πλέον χαρμόσυνα· εννοώ δηλαδή την ανάσταση του Σωτήρα και τη δόξα του κοντά στον Πατέρα.

Σε αυτά προσθέτει: «Εμένα δε, εξαιτίας της ακακίας μου, με στήριξες». Και πρόσεξε με ποιον τρόπο, αναπέμποντας την προσευχή στον ίδιο τον Θεό και Πατέρα του, πήρε θάρρος με τόση παρρησία, ώστε να μαρτυρεί για τον εαυτό του «ακακία», μολονότι παραπάνω είχε πει: «θεράπευσε την ψυχή μου, διότι αμάρτησα σε εσένα». Αλλά για το «αμάρτησα σε εσένα», έχουμε ήδη εξετάσει προηγουμένως ποιο νόημα περιέχει, και ο Σύμμαχος το παρουσίασε με μεγαλύτερη σαφήνεια λέγοντας: «θεράπευσε την ψυχή μου, ακόμη και αν αμάρτησα σε εσένα», το οποίο βεβαίως θα μπορούσε να λεχθεί για τα δικά μας αμαρτήματα, τα οποία ο Σωτήρας και Κύριός μας ανέλαβε επάνω του. Το δε «εμένα, εξαιτίας της ακακίας μου, με στήριξες» φανερώνει την απόλυτη καθαρότητα της φύσεώς του, εξαιτίας της οποίας, διδάσκοντας το σταθερό και ακλόνητο της ζωής του και της σωτηρίας μετά την ανάστασή του, προσθέτει: «και με στερέωσες ενώπιόν σου στον αιώνα», ή «και θα με παραστήσεις μπροστά σου για πάντα» σύμφωνα με τον Σύμμαχο. 〈Από τον Ψαλμό νδ΄〉. «Άκουσε, Θεέ, την προσευχή μου, και μην παραβλέψεις τη δέησή μου, πρόσεξέ με και εισάκουσέ με. Λυπήθηκα κατά την περισυλλογή μου, και ταράχθηκα από τη φωνή του εχθρού και από την καταπίεση του αμαρτωλού· διότι έστρεψαν πάνω μου ανομία και με οργή έτρεφαν μίσος εναντίον μου. Η καρδιά μου ταράχθηκε μέσα μου και φόβος θανάτου έπεσε πάνω μου. Φόβος και τρόμος ήλθαν πάνω μου και με κάλυψε σκοτάδι», και τα εξής.

Για να εφαρμοστούν, λοιπόν, με λογική ακολουθία τα προειρημένα νοήματα στα λόγια της ψαλμωδίας, διάβασε λέξη προς λέξη την ίδια την ψαλμωδία, αυτήν που είναι τοποθετημένη στη σειρά ως πεντηκοστή τρίτη, όταν, έχοντας πλέον υπερισχύσει των Ζιφαίων και έχοντας δει την πανωλεθρία της κακίας, και έχοντας πάλι με σύνεση στηριχθεί στην άνωθεν συμμαχία, προσφέρει επινίκιο ύμνο στον Θεό. Διότι αυτό ακριβώς περιέχει το κείμενο της επιγραφής: «Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις συνέσεως τῷ Δαβίδ». Όπως ακριβώς και στους σωματικούς αγώνες, οι αθλητές δεν περιορίζονται στους ίδιους αντιπάλους, τους οποίους ενδεχομένως νίκησαν κατά τη νεότητά τους στην παλαίστρα, αλλά, καθώς αυξάνεται η δύναμή τους, ετοιμάζονται για αναμετρήσεις με μεγαλύτερους και ισχυρότερους ανταγωνιστές, και αν νικήσουν και εκείνους, κατεβαίνουν στον στίβο εναντίον ακόμη ανώτερων, αγωνιζόμενοι πάντοτε αναλόγως της αύξησης της δύναμής τους απέναντι στους δυνατοτέρους των αντιπάλων· με τον ίδιο τρόπο και αυτός, ο οποίος έχει γυμναστεί μέσα από τόσους αγώνες με τις νίκες του κατά των εχθρών, καθιστά τις νίκες του πιο λαμπρές, καθώς συμπλέκεται με τους πιο διακεκριμένους και μεγαλύτερους από τους ανταγωνιστές του. Και γι' αυτόν τον λόγο επικαλείται την ακοή του Αγωνοθέτη λέγοντας «Ενώτισαι, ο Θεός, την προσευχήν μου», και τον παρακαλεί να προσέξει τον αγώνα του, λέγοντας «Πρόσχες μοι, και εισάκουσόν μου».

Και υποδεικνύει μέσω του λόγου τους κόπους των αγώνων, διηγούμενος τη λύπη και την αδολεσχία και την ταραχή της καρδιάς και τη φωνή του εχθρού και τη θλίψη του αμαρτωλού, επιδεικνύοντάς τα στον ίδιο τον αγωνοθέτη σαν κάποιες παλαιστικές λαβές που γίνονται από τους αντιπάλους του. Και επιπροσθέτως, την ταραχή της καρδιάς και τη δειλία ενώπιον του θανάτου και τον φόβο και τον τρόμο και τον ζόφο που κυρίευσαν ολόκληρη τη ζωή του, για τα οποία μία μόνο επινόηση βρήκε προκειμένου να υπερισχύσει και να σταθεί ανώτερος από τόσο μεγάλη θλίψη: το να αποκτήσει τα γοργά φτερά της περιστεράς και, αφού ανυψωθεί στους αιθέρες, να τερματίσει την πτήση του εκεί, σε εκείνον τον τόπο, ο οποίος, όντας απαλλαγμένος από όλα τα κακά, θάλλει από τα θεία αγαθά.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΔ΄ Αφού προσεγγίσει αυτά τα νοήματα ο φιλόπονος, ας αναγνώσει ο ίδιος τα θεόπνευστα λόγια της ψαλμωδίας, ώστε να μην παρεισαχθεί από εμάς περιττός όγκος στο κείμενο με το να εκθέτουμε τα πάντα λέξη προς λέξη και να μακρηγορούμε στη θεωρία για το κάθε νόημα. Και όπως ακριβώς εκείνοι που ανεβαίνουν έναν ανηφορικό και δυσκολοδιάβατο δρόμο, όταν στο ενδιάμεσο βρουν κάποιο κάθισμα και αναπαύσουν τον πολύ και έντονο κόπο τους, ανακτώντας και πάλι τις δυνάμεις τους, παρακινούν τον εαυτό τους για την άνοδο προς τα υψηλότερα σημεία· έτσι και ο οδοιπόρος της αρετής, του οποίου τα βήματα αποτελούν νίκες κατά των αντιπάλων, όπως μαρτυρεί η επιγραφή του προηγούμενου ψαλμού, αφού τονώσει τον εαυτό του με τη νίκη που κατόρθωσε, κατατείνει και πάλι προς τα υψηλότερα. Διότι, αν και ήταν μεγάλη και τούτη η δοκιμασία την οποία υπερνίκησε στον μνημονευθέντα ψαλμό, δηλαδή της λύπης και της αδολεσχίας και της ταραχής, της έχθρας και της ακοής –διότι αυτή είναι η φωνή του εχθρού– καθώς και της θλίψης που προέρχεται από τους αμαρτωλούς και της οργής εκείνων που μνησικακούν, εξαιτίας των οποίων προκαλείται ταραχή της διάνοιας και δειλία απέναντι στον θάνατο και φόβος και τρόμος και σκότος και τα παρόμοια.

«Εις το τέλος, εν ύμνοις· συνέσεως τω Δαυίδ». Σχετικά με τους ύμνους που αναφέρονται στον Χριστό, προς σύνεση εκείνων που πρόκειται να πιστέψουν. «Ενώτισαι»: Ο προφήτης βοά εκ προσώπου του ανθρώπου (του Αδάμ), [επειδή ο Χριστός επρόκειτο να αναλάβει τον άνθρωπο· δώσε, Κύριε, τα αυτιά σου σε εμένα, και μην με παραβλέψεις, που κείμαι νεκρός στην αμαρτία.] «Πρόσχες μοι»: Επίβλεψε στην πτώση μου, ώστε, καθώς βοώ, να με εισακούσεις ως Θεός. «Ελυπήθην»: Διότι ο άνθρωπος μεριμνούσε καθώς ο Κύριος καθυστερούσε, και βρισκόταν σε μεγάλη λύπη, μήπως τυχόν εγκαταλειφθεί οριστικά. «Από φωνής»: Διότι οι δαίμονες ονείδιζαν και ο διάβολος απειλούσε· επομένως ο άνθρωπος πιεζόταν από παντού. «Ότι εξέκλιναν»: Διότι, βρίσκοντας τον άνθρωπο να κλίνει στην ανομία, τον χτυπούσαν καταπατώντας τον. «Η καρδία»: [Από την πίεση των δεινών.] «Και δειλία θανάτου»: Για κάθε άνθρωπο ο θάνατος είναι φοβερός· και ο Κύριος, επιβεβαιώνοντας τη σάρκα, για να δείξει ότι ήταν αληθινός άνθρωπος, ένιωσε φόβο κατά τον καιρό του πάθους. «Φόβος και τρόμος»: Διότι έλεγε: «Τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί», για να δείξει ότι ενδύθηκε αληθινή σάρκα. «Και εκάλυψεν»: Δηλαδή ο τάφος, στον οποίο ετέθη ο κυριακός άνθρωπος για τρεις ημέρες. «Και είπα· τις δώσει»: Διότι ως καθαρή περιστερά ανήλθε από τον τάφο, όντας άφθαρτος και ακέραιος ο Χριστός. «Πετασθήσομαι»: Διότι, αφού αναστήθηκε, αναπαύθηκε στους πατρικούς κόλπους.

ΨΑΛΜΟΣ ΝΔ'. «Εις το τέλος, εν ύμνοις συνέσεως τω Δαυίδ.» Τον ίδιο σκοπό ακολουθεί και ο επόμενος ψαλμός, διότι σκιαγραφεί τον άνθρωπο που δοκιμάζεται από πειρασμούς. Γι' αυτό υπόσχεται να υμνεί με σύνεση Εκείνον που δύναται να τον ελευθερώσει από τους πειρασμούς. Παρατίθεται δε σαφής και η προφητεία για τα Δεσποτικά πάθη. «Ενώτισαι, ο Θεός, την προσευχήν μου.» Αφού με αυτά τα λόγια προσευχήθηκε ο Χριστός, ας προσευχηθούμε και εμείς, και εμείς οι δούλοι ας μιμηθούμε τον Δεσπότη, και οι φτωχοί τον πλούσιο. Εκείνος θέλει να εισακουστεί η προσευχή μας και να μην παραβλεφθεί η δέηση που γίνεται υπέρ της σωτηρίας του γένους, καθώς τυγχάνει ο ίδιος απαρχή εκείνων για τα οποία μεσιτεύει. Συγχρόνως, θέλοντας να δείξει με ποιον τρόπο πρέπει να προσευχόμαστε, λέει: Δώσε ακρόαση, και μην παραβλέψεις. Διότι πολλές φορές, αφού ακούσει την προσευχή μας, την παραβλέπει και την απορρίπτει ως περιττή και ανάξια της ακοής Του. «Ελυπήθην εν τη αδολεσχία μου.» Αναλογίσου, λέει, ποιος είναι αυτός που προσεύχεται, ότι είναι ο Υιός του Πατρός, ο ομοούσιος Βασιλιάς, ο οποίος όμως έλαβε μορφή δούλου, για να σώσει το δικό μας πλάσμα.

Φώναξα τον υπηρέτη μου, και δεν με υπάκουσε. Με το στόμα μου δεόμουν, και ικέτευα τη γυναίκα μου. «Ελεήστε με, οι φίλοι μου· διότι χέρι Κυρίου είναι αυτό που με άγγιξε.» «Τα σπλάχνα μου έβρασαν, και δεν θα σιωπήσω.» «Κουράστηκα μέσα στον στεναγμό μου, λούζω κάθε νύχτα την κλίνη μου.» «Έως πότε, Κύριε, θα με ξεχνάς εντελώς;» και τα λοιπά. «Με περιέβαλαν ωδίνες θανάτου,» και τα λοιπά. «Η καρδιά μου έγινε σαν κερί που λιώνει.» «Οι θλίψεις της καρδιάς μου πληθύνθηκαν,» και τα λοιπά. «Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου,» και τα λοιπά. «Η καρδιά μου ταράχτηκε, με εγκατέλειψε η δύναμή μου.» «Μας κατέστησες όνειδος στους γείτονές μας,» και τα λοιπά. «Μας ταπείνωσες σε τόπο κακό,» και τα λοιπά. «Ταπεινώθηκε στο χώμα η ψυχή μας,» και τα λοιπά. «Λυπήθηκα κατά τη μελέτη μου, και ταράχτηκα,» και τα λοιπά. «Σώσε με, Θεέ, διότι εισήλθαν ύδατα,» και τα λοιπά. «Πληθύνθηκαν περισσότερο από τις τρίχες,» και τα λοιπά. «Αποξενώθηκα από τους αδελφούς,» και τα λοιπά. —«Μου έγινε αφορμή για ονειδισμούς· και έθεσα,» και τα λοιπά. «Φτωχός και πονεμένος είμαι εγώ· η σωτηρία σου.» «Ας μας προφτάσουν γρήγορα οι,» και τα λοιπά. «Γέμισε από κακά η ψυχή μου, και η ζωή μου,» και τα λοιπά. «Λιγόστεψαν και κακοπάθησαν από τη θλίψη,» και τα λοιπά. «Τα οστά του λυπημένου ανθρώπου ξηραίνονται.» «

Ψαλμός νδ'. Στο τέλος· με ύμνους συνέσεως στον Ασάφ. Κατάλληλος για τον προηγούμενο, ταιριάζει και στον Δαβίδ και σε καθέναν που επιθυμεί να λέει: «Δώσε ακρόαση, Θεέ, στην προσευχή μου», δηλαδή, ευδόκησε να ανέβει αυτή στα αυτιά σου, «και μην παραβλέψεις τη δέησή μου», αλλά «πρόσεξέ με» με ευμένεια «και εισάκουσέ με», διότι «λυπήθην κατά την περισυλλογή μου», δηλαδή, κατά τη μελέτη μου, «και ταράχθηκα από» την άσημη «φωνή του εχθρού και από την καταπίεση του αμαρτωλού» που ραδιουργεί εναντίον μου. «Διότι έριξαν εναντίον μου ανομία και με οργή με μισούσαν», δηλαδή μου μνησικακούσαν. Εξαιτίας αυτών, αφού ταράχθηκε και η καρδιά μου, «δειλία θανάτου έπεσε πάνω μου. Φόβος δε και τρόμος» αφού με περικύκλωσαν, «με κάλυψε σκοτάδι και είπα: Ποιος θα μου δώσει φτερά σαν της περιστεράς και θα πετάξω» μακριά από το μέσο των δεινών «και θα αναπαυθώ» στην έρημο. «Και ιδού, απομακρύνθηκα φυγαδευόμενος και κατασκήνωσα στην έρημο» και, αφού απαλλάχθηκα από τα ανθρώπινα βάσανα, «περίμενα τον Θεό που με σώζει από την ολιγοψυχία» και από την «καταιγίδα» των πειρασμών. Διότι συνεργός της αρετής είναι η διαμονή στην έρημο, καθώς είναι απαλλαγμένη από τους ανθρώπους και από την τύρβη των βιοτικών μεριμνών. Εξαιτίας αυτού, τόσο ο Ηλίας όσο και ο Ιωάννης, και κατά μίμηση αυτών και άλλοι πάρα πολλοί, προτίμησαν την έρημο από την οικουμένη, στην οποία και ο δικός μου Χριστός αποσυρόταν πολλές φορές, αν και τα πλήθη τον ακολουθούσαν στενά χάρη στην πηγή των θαυμάτων. «

Περί λύπης. Καλή, λοιπόν, είναι και η κατά Θεόν λύπη· «Ελυπήθην», λέει, «εν τη αδολεσχία μου», δηλαδή στη μελέτη μου. Και ο απόστολος είχε αδιάλειπτη λύπη στην καρδιά του για τους συγγενείς του Ισραηλίτες, επειδή δεν πίστεψαν στον Χριστό. Υπάρχει, λοιπόν, λύπη που οδηγεί στη ζωή και υπάρχει λύπη που οδηγεί στον θάνατο· υπάρχει λύπη που οδηγεί σε ευθυμία και φωτισμό και παρηγοριά, και υπάρχει λύπη που οδηγεί σε αθυμία και σκοτισμό και απόγνωση. Και τέτοια λύπη είναι φορτική και σκοτεινή και ανώφελη, που σκοτίζει τις φρένες και τον νου και σκληραίνει την καρδιά, είτε προβάλλεται από τη μνήμη των σφαλμάτων που αποσκοπεί στην απόγνωση, είτε από βιωτικά πράγματα που ωθούν αυτόν που την βιώνει σε μαρασμό. Η κατά Θεόν λύπη, όμως, όταν γεννιέται για τα δικά μας σφάλματα ή για τους αμαρτωλούς και αυτούς που λυπούν τον Θεό, ή για την έκπτωση και την εξορία από τον παράδεισο, ή για τη μνήμη του θανάτου και των αιώνιων αγαθών, ή για τη μνήμη των κολάσεων και της καταδίκης των αμαρτωλών, ή για τη μνήμη των ενάρετων ανδρών και των γνήσιων δούλων του Θεού, ή για τη μνήμη του Χριστού και των άχραντων και σωτήριων παθών Του, μια τέτοια λοιπόν λύπη για τέτοια πράγματα φωτίζει τον νου, «δυναμώνει τα οστά, ευφραίνει την καρδιά», γλυκαίνει την ψυχή και γενικώς θερμαίνει και καθαρίζει και οδηγεί στην παρηγοριά και την καρδιά και τη σάρκα και όλες τις αισθήσεις. «