Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 54:4

Διότι κυριευόταν από αμηχανία, βλέποντας την παρανομία που συντελούνταν εις βάρος του Σωτήρα, την οποία και αναδεικνύει στη συνέχεια λέγοντας: «Από τη φωνή του εχθρού και από τη θλίψη του αμαρτωλού». Το δε συνολικό νόημα είναι το εξής: Πρόσεξε πώς λυπήθηκα, πώς ταράχθηκα, πώς γέμισα από αδημονία· και αφού τα αποδεχθείς αυτά, εισάκουσέ με.

Διότι έριξαν επάνω μου ανομίες. Επειδή όλα όσα συνέβησαν κατά του Σωτήρος τα αναφέρει στο δικό του πρόσωπο. [Μου τα έπρατταν αυτά από μνησικακία που γεννήθηκε από παράλογη οργή. Κότος είναι η επίμονη οργή. Για αυτήν λοιπόν την αιτία έγινα περίτρομος και ταραγμένος, σαν να είχε ήδη φτάσει σε μένα ο θάνατος, και τόση αγωνία και φόβος με κυρίευσε, ώστε να μη φαίνεται καν ότι λάμπει ακτίνα φωτός, αλλά ότι έχει σκοτεινιάσει· και συλλογίστηκα ότι η φυγή είναι καλύτερη από όλα, και ευχόμουν να μου δοθούν φτερά για να μετοικήσω και να αναπαυθώ αλλού.] Η καρδιά μου ταράχθηκε μέσα μου, και δειλία θανάτου έπεσε επάνω μου. Να, η καρδιά μου, λέει, αναστάτωσε τα εσωτερικά μου· αλλά και δειλία θανάτου έπεσε επάνω μου. Είτε μιλάει για τον σωτήριο θάνατο, για τον οποίο ο Προφήτης γέμιζε με δειλία κινούμενος από ανθρώπινο λογισμό· είτε για τον θάνατο των ψυχών, εκείνων που επρόκειτο να χαθούν εξαιτίας τέτοιων τολμημάτων. Αλλά φόβος και τρόμος έπεσε στον Προφήτη βλέποντας τον αγαπητό του Θεού να πάσχει τέτοια από τους ασεβείς, και σκοτάδι τον κάλυπτε, καθώς ήταν αληθινά άξια σκοταδιού όσα διαπράττονταν κατά του Σωτήρος.

Προχωρώντας, λοιπόν, λέει στη συνέχεια: «Ιδού, απομακρύνθηκα φεύγοντας, και διανυκτέρευσα στην έρημο». Και επειδή μέχρι θανάτου τον επιβουλευόταν ο Σαούλ και οι συνεργοί του, θα έλεγε στο δικό του όνομα και το εξής: «Λυπήθηκα κατά την περισυλλογή μου, και ταράχθηκα από τη φωνή του εχθρού και από την καταπίεση του αμαρτωλού».

«Διότι έστρεψαν εναντίον μου ανομία, και με οργή έτρεφαν μίσος για μένα». Το να εφαρμοστούν βεβαίως αυτά στο πρόσωπο του Δαβίδ δεν είναι δύσκολο· όχι όμως και τα επόμενα, στα οποία προσθέτει: «Διότι είδα ανομία και αντιλογία στην πόλη ημέρα και νύχτα· θα την περικυκλώσουν πάνω στα τείχη της, και ανομία και κόπος υπάρχει στο μέσον της. Και δεν έλειψε από τις πλατείες της ο τόκος και ο δόλος. Διότι, αν με ονείδιζε εχθρός, θα το υπέμενα», και τα εξής. Διότι ποια πόλη θέλει άραγε να υποδηλώσει, στην οποία παρατήρησε αυτά που ισχυρίζεται ότι είδε, κανείς δεν θα μπορούσε να το πει αντλώντας από την ιστορία. Και ποιος ήταν αυτός στον οποίο απευθυνόταν λέγοντας: «Εσύ όμως, άνθρωπε ισόψυχε, ηγεμόνα μου και γνωστέ μου, που μαζί απολαμβάναμε γλυκά εδέσματα;». Διότι, αν τα πάθαινα αυτά από εχθρό, λέει, ή αν κάποιος που ομολογούσε ότι με μισεί τα έκανε αυτά, δεν θα ήταν καθόλου παράξενο· τώρα όμως, που δεν είσαι ούτε κάποιος που με μισεί ούτε εχθρός, αλλά οικείος και φίλος, που καταστάθηκες από εμένα ισόψυχος και ηγεμόνας, έχοντας το αξίωμα της κοινής τράπεζας, έχοντας συμμετάσχει εξίσου στην ίδια ακριβώς είσοδο και προσευχή μαζί μου στον οίκο του Θεού, τόλμησες τέτοια πράγματα εναντίον μου;

Τα λόγια της προφητείας παρακαλούν τον Θεό να αφουγκραστεί εκείνον που ομιλεί, και αυτό πρωτίστως να του προσφέρει· έπειτα, κατά δεύτερον, να λάβει γνώση της δέησης και της ικεσίας που αναπέμπεται μέσω της προσευχής, και να μην την παραβλέψει· και, κατά τρίτον, να αντικρίσει την κατάσταση εκείνου που αναπέμπει την προσευχή, και κατ' αυτόν τον τρόπο να τον καταξιώσει της δικής Του ακοής· γι' αυτό και προσθέτει: «Πρόσεξέ με και εισάκουσέ με». Διότι, όπως ακριβώς εκλιπαρεί τον Θεό προβάλλοντας τον εαυτό του εκείνος που αναπέμπει την προσευχή και λέγει προς τον Θεό: «Πρόσεξέ με», έτσι παρουσιάζει και την κατάστασή του λέγοντας στη συνέχεια: «Λυπήθηκα μέσα στην αδολεσχία μου, και ταράχθηκα από τη φωνή του εχθρού και από τη θλίψη του αμαρτωλού». Διότι φανερώνει στον Θεό τη δική του λύπη και την ταραχή, καθώς και αυτό που ονομάζει αδολεσχία, ως καταστάσεις άξιες της δικής Του θεώρησης.

Εφόσον λοιπόν ζητούσε εύλογα πράγματα, μέσω της δέησής του αξίωνε να μην παραβλεφθεί· αλλά και γέμιζε με λύπη και ταραχή και αδημονία, λέγοντας: «Εξαιτίας της φωνής του εχθρού και εξαιτίας της θλίψης από τον αμαρτωλό», δηλαδή από τον εχθρικό και αμαρτωλό λαό. Διότι προκαλούσαν θλίψη στο προφητικό πνεύμα όσοι τολμούσαν τέτοια πράγματα. Έπειτα προσθέτει στη συνέχεια: «Επειδή έστρεψαν εναντίον μου ανομία και με οργή έτρεφαν μίσος για μένα», οικειοποιούμενος τα όσα τολμήθηκαν εναντίον του Σωτήρα. Μπορούν όμως να λεχθούν και εκ προσώπου του Σωτήρα, μεταξύ των άλλων, και το: «Επειδή έστρεψαν εναντίον μου ανομία, και με οργή έτρεφαν μίσος για μένα»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Επειδή μου καταλόγισαν ασέβεια, και με οργή εναντιώθηκαν σε μένα». «Η καρδιά μου ταράχτηκε μέσα μου, και δειλία θανάτου έπεσε πάνω μου», και τα υπόλοιπα. Όλα αυτά ο προφήτης ομολογεί ότι τα έχει υποστεί, επειδή προείδε μέσω του προφητικού πνεύματος την πόλη, που αναφέρεται στη συνέχεια, να γεμίζει από ανομία και αντιλογία, και κόπο, και πόνο, και αδικία· και τον ισόψυχο και γνωστό του Σωτήρα μας να συμπεριφέρεται απέναντί του με διαθέσεις εχθρών και πολεμίων. Διότι ως προς αυτά φανερώνει στον Θεό τη συμπάθειά του και την εύλογη ταραχή που υπέμεινε, για την οποία έλεγε και παραπάνω: «Λυπήθηκα στην αδημονία μου και ταράχτηκα»· και τώρα πάλι: «Η καρδιά μου ταράχτηκε μέσα μου»· σύμφωνα δε με τον Ακύλα, «Η καρδιά μου», λέει, «ένιωσε ωδίνες στα σπλάχνα μου»· και σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Η καρδιά μου αναστατωνόταν μέσα μου».

Σε αυτά προσθέτει: «Εμένα δε, εξαιτίας της ακακίας μου, με στήριξες». Και πρόσεξε με ποιον τρόπο, αναπέμποντας την προσευχή στον ίδιο τον Θεό και Πατέρα του, πήρε θάρρος με τόση παρρησία, ώστε να μαρτυρεί για τον εαυτό του «ακακία», μολονότι παραπάνω είχε πει: «θεράπευσε την ψυχή μου, διότι αμάρτησα σε εσένα». Αλλά για το «αμάρτησα σε εσένα», έχουμε ήδη εξετάσει προηγουμένως ποιο νόημα περιέχει, και ο Σύμμαχος το παρουσίασε με μεγαλύτερη σαφήνεια λέγοντας: «θεράπευσε την ψυχή μου, ακόμη και αν αμάρτησα σε εσένα», το οποίο βεβαίως θα μπορούσε να λεχθεί για τα δικά μας αμαρτήματα, τα οποία ο Σωτήρας και Κύριός μας ανέλαβε επάνω του. Το δε «εμένα, εξαιτίας της ακακίας μου, με στήριξες» φανερώνει την απόλυτη καθαρότητα της φύσεώς του, εξαιτίας της οποίας, διδάσκοντας το σταθερό και ακλόνητο της ζωής του και της σωτηρίας μετά την ανάστασή του, προσθέτει: «και με στερέωσες ενώπιόν σου στον αιώνα», ή «και θα με παραστήσεις μπροστά σου για πάντα» σύμφωνα με τον Σύμμαχο. 〈Από τον Ψαλμό νδ΄〉. «Άκουσε, Θεέ, την προσευχή μου, και μην παραβλέψεις τη δέησή μου, πρόσεξέ με και εισάκουσέ με. Λυπήθηκα κατά την περισυλλογή μου, και ταράχθηκα από τη φωνή του εχθρού και από την καταπίεση του αμαρτωλού· διότι έστρεψαν πάνω μου ανομία και με οργή έτρεφαν μίσος εναντίον μου. Η καρδιά μου ταράχθηκε μέσα μου και φόβος θανάτου έπεσε πάνω μου. Φόβος και τρόμος ήλθαν πάνω μου και με κάλυψε σκοτάδι», και τα εξής.

Αφού λοιπόν προφήτευσε αυτά για τον Ιούδα, στη συνέχεια προαναγγέλλει τη δική του σωτηρία και διαφυγή από τον θάνατο, λέγοντας: «Εγώ προς τον Θεό έκραξα, και ο Κύριος με έσωσε. Το βράδυ και το πρωί και το μεσημέρι θα διηγηθώ και θα απαγγείλω, και θα εισακούσει τη φωνή μου, θα λυτρώσει με ειρήνη την ψυχή μου». Έτσι υποδηλώνει με μορφή προσευχής τον καιρό πριν από τον θάνατο, κατά τον οποίο και ο Ιούδας προετοίμασε τη σκευωρία της εναντίον του προδοσίας. Τότε, λοιπόν, ο Σωτήρας και Κύριός μας, θλιβόμενος βαθύτατα για τον όλεθρο και την απώλεια του οικείου του (δηλαδή του Ιούδα), και ακόμη περισσότερο για την αποβολή ολόκληρου του ιουδαϊκού έθνους, συμπάσχοντας σαν για δικούς του ανθρώπους που είχαν παραφρονήσει και σαν για τα πιο αγαπημένα του πρόσωπα, αποκαλεί όλη την ομιλία και τη διδασκαλία του προς αυτούς «αδολεσχία» (δηλαδή μάταιη ομιλία), επειδή δεν τους ωφέλησε σε τίποτα, λέγοντας: «Λυπήθηκα κατά την αδολεσχία μου, και ταράχτηκα από τη φωνή του εχθρού, και από τη θλίψη του αμαρτωλού, διότι έριξαν», λέει, «πάνω μου ανομία και με οργή έτρεφαν μνησικακία εναντίον μου». Αυτά τα λόγια μπορούν βέβαια να αναφέρονται στους άρχοντες των εκ περιτομής, οι οποίοι προσπαθούσαν να του στήσουν ενέδρα με εχθρότητα και δόλο, μπορούν όμως να ειπωθούν και για τις αόρατες δυνάμεις που τον πολεμούσαν εξωτερικά και που ενεργούσαν τη σκευωρία μέσω των ανθρώπων.

Και υποδεικνύει μέσω του λόγου τους κόπους των αγώνων, διηγούμενος τη λύπη και την αδολεσχία και την ταραχή της καρδιάς και τη φωνή του εχθρού και τη θλίψη του αμαρτωλού, επιδεικνύοντάς τα στον ίδιο τον αγωνοθέτη σαν κάποιες παλαιστικές λαβές που γίνονται από τους αντιπάλους του. Και επιπροσθέτως, την ταραχή της καρδιάς και τη δειλία ενώπιον του θανάτου και τον φόβο και τον τρόμο και τον ζόφο που κυρίευσαν ολόκληρη τη ζωή του, για τα οποία μία μόνο επινόηση βρήκε προκειμένου να υπερισχύσει και να σταθεί ανώτερος από τόσο μεγάλη θλίψη: το να αποκτήσει τα γοργά φτερά της περιστεράς και, αφού ανυψωθεί στους αιθέρες, να τερματίσει την πτήση του εκεί, σε εκείνον τον τόπο, ο οποίος, όντας απαλλαγμένος από όλα τα κακά, θάλλει από τα θεία αγαθά.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΔ΄ Αφού προσεγγίσει αυτά τα νοήματα ο φιλόπονος, ας αναγνώσει ο ίδιος τα θεόπνευστα λόγια της ψαλμωδίας, ώστε να μην παρεισαχθεί από εμάς περιττός όγκος στο κείμενο με το να εκθέτουμε τα πάντα λέξη προς λέξη και να μακρηγορούμε στη θεωρία για το κάθε νόημα. Και όπως ακριβώς εκείνοι που ανεβαίνουν έναν ανηφορικό και δυσκολοδιάβατο δρόμο, όταν στο ενδιάμεσο βρουν κάποιο κάθισμα και αναπαύσουν τον πολύ και έντονο κόπο τους, ανακτώντας και πάλι τις δυνάμεις τους, παρακινούν τον εαυτό τους για την άνοδο προς τα υψηλότερα σημεία· έτσι και ο οδοιπόρος της αρετής, του οποίου τα βήματα αποτελούν νίκες κατά των αντιπάλων, όπως μαρτυρεί η επιγραφή του προηγούμενου ψαλμού, αφού τονώσει τον εαυτό του με τη νίκη που κατόρθωσε, κατατείνει και πάλι προς τα υψηλότερα. Διότι, αν και ήταν μεγάλη και τούτη η δοκιμασία την οποία υπερνίκησε στον μνημονευθέντα ψαλμό, δηλαδή της λύπης και της αδολεσχίας και της ταραχής, της έχθρας και της ακοής –διότι αυτή είναι η φωνή του εχθρού– καθώς και της θλίψης που προέρχεται από τους αμαρτωλούς και της οργής εκείνων που μνησικακούν, εξαιτίας των οποίων προκαλείται ταραχή της διάνοιας και δειλία απέναντι στον θάνατο και φόβος και τρόμος και σκότος και τα παρόμοια.

«Εις το τέλος, εν ύμνοις· συνέσεως τω Δαυίδ». Σχετικά με τους ύμνους που αναφέρονται στον Χριστό, προς σύνεση εκείνων που πρόκειται να πιστέψουν. «Ενώτισαι»: Ο προφήτης βοά εκ προσώπου του ανθρώπου (του Αδάμ), [επειδή ο Χριστός επρόκειτο να αναλάβει τον άνθρωπο· δώσε, Κύριε, τα αυτιά σου σε εμένα, και μην με παραβλέψεις, που κείμαι νεκρός στην αμαρτία.] «Πρόσχες μοι»: Επίβλεψε στην πτώση μου, ώστε, καθώς βοώ, να με εισακούσεις ως Θεός. «Ελυπήθην»: Διότι ο άνθρωπος μεριμνούσε καθώς ο Κύριος καθυστερούσε, και βρισκόταν σε μεγάλη λύπη, μήπως τυχόν εγκαταλειφθεί οριστικά. «Από φωνής»: Διότι οι δαίμονες ονείδιζαν και ο διάβολος απειλούσε· επομένως ο άνθρωπος πιεζόταν από παντού. «Ότι εξέκλιναν»: Διότι, βρίσκοντας τον άνθρωπο να κλίνει στην ανομία, τον χτυπούσαν καταπατώντας τον. «Η καρδία»: [Από την πίεση των δεινών.] «Και δειλία θανάτου»: Για κάθε άνθρωπο ο θάνατος είναι φοβερός· και ο Κύριος, επιβεβαιώνοντας τη σάρκα, για να δείξει ότι ήταν αληθινός άνθρωπος, ένιωσε φόβο κατά τον καιρό του πάθους. «Φόβος και τρόμος»: Διότι έλεγε: «Τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί», για να δείξει ότι ενδύθηκε αληθινή σάρκα. «Και εκάλυψεν»: Δηλαδή ο τάφος, στον οποίο ετέθη ο κυριακός άνθρωπος για τρεις ημέρες. «Και είπα· τις δώσει»: Διότι ως καθαρή περιστερά ανήλθε από τον τάφο, όντας άφθαρτος και ακέραιος ο Χριστός. «Πετασθήσομαι»: Διότι, αφού αναστήθηκε, αναπαύθηκε στους πατρικούς κόλπους.

Με τη λέξη «αδολεσχία» εννοεί τον πνευματικό μετεωρισμό, τον οποίο υπέμεινε ο Κύριος, αναλογιζόμενος την κατάστασή μας, για την οποία και ταρασσόταν, επειδή φτάσαμε σε τέτοιο σημείο ανοησίας, ώστε να βάζουμε τρικλοποδιά σε Εκείνον που έτρεχε για εμάς, και να θέτουμε εμπόδια σε Εκείνον που ήρθε για να μας σώσει. Αυτά ακριβώς διέπρατταν και ο Καϊάφας, και ο Ιούδας, και οι συνεργοί τους, για τους οποίους ευλόγως πρόσθεσε: «Από φωνής εχθρού και από θλίψεως αμαρτωλού»· αποκαλώντας εχθρό τον Καϊάφα, καθώς τόλμησε να αρθρώσει τέτοια φωνή εναντίον του Σωτήρα την ώρα της δίκης: «Εβλασφήμησε· τι άλλο ζητάτε;», και αμαρτωλό τον Ιούδα.

Ψαλμός νδ'. Στο τέλος· με ύμνους συνέσεως στον Ασάφ. Κατάλληλος για τον προηγούμενο, ταιριάζει και στον Δαβίδ και σε καθέναν που επιθυμεί να λέει: «Δώσε ακρόαση, Θεέ, στην προσευχή μου», δηλαδή, ευδόκησε να ανέβει αυτή στα αυτιά σου, «και μην παραβλέψεις τη δέησή μου», αλλά «πρόσεξέ με» με ευμένεια «και εισάκουσέ με», διότι «λυπήθην κατά την περισυλλογή μου», δηλαδή, κατά τη μελέτη μου, «και ταράχθηκα από» την άσημη «φωνή του εχθρού και από την καταπίεση του αμαρτωλού» που ραδιουργεί εναντίον μου. «Διότι έριξαν εναντίον μου ανομία και με οργή με μισούσαν», δηλαδή μου μνησικακούσαν. Εξαιτίας αυτών, αφού ταράχθηκε και η καρδιά μου, «δειλία θανάτου έπεσε πάνω μου. Φόβος δε και τρόμος» αφού με περικύκλωσαν, «με κάλυψε σκοτάδι και είπα: Ποιος θα μου δώσει φτερά σαν της περιστεράς και θα πετάξω» μακριά από το μέσο των δεινών «και θα αναπαυθώ» στην έρημο. «Και ιδού, απομακρύνθηκα φυγαδευόμενος και κατασκήνωσα στην έρημο» και, αφού απαλλάχθηκα από τα ανθρώπινα βάσανα, «περίμενα τον Θεό που με σώζει από την ολιγοψυχία» και από την «καταιγίδα» των πειρασμών. Διότι συνεργός της αρετής είναι η διαμονή στην έρημο, καθώς είναι απαλλαγμένη από τους ανθρώπους και από την τύρβη των βιοτικών μεριμνών. Εξαιτίας αυτού, τόσο ο Ηλίας όσο και ο Ιωάννης, και κατά μίμηση αυτών και άλλοι πάρα πολλοί, προτίμησαν την έρημο από την οικουμένη, στην οποία και ο δικός μου Χριστός αποσυρόταν πολλές φορές, αν και τα πλήθη τον ακολουθούσαν στενά χάρη στην πηγή των θαυμάτων. «