Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 54:5

Για να μην πάθει λοιπόν αυτό ο Δαβίδ, περικυκλωμένος από πολλούς και πολεμούμενος για πολύ καιρό, προκαλώντας τον Δεσπότη σε έλεος και ευσπλαχνία, φώναζε δυνατά: «Έως πότε, Κύριε, θα με ξεχνάς ολοκληρωτικά;» Και για το ότι ο Δαβίδ με τρόπο όμοιο με του περιστεριού έσπευδε να αποφύγει τους εχθρούς και να σωθεί, άκουσέ τον στον πεντηκοστό τέταρτο ψαλμό να λέει για τον φόβο που προερχόταν από τους εχθρούς: «Η καρδιά μου ταράχθηκε μέσα μου, και δειλία θανάτου έπεσε επάνω μου, φόβος και τρόμος ήλθε επάνω μου και με κάλυψε σκοτάδι, και είπα: Ποιος θα μου δώσει φτερά σαν του περιστεριού για να πετάξω και να αναπαυθώ;» Ποια είναι δε και η επιγραφή; «Εις το τέλος, ψαλμός τω Δαυίδ». Πολύ αντίθετη και ξένη είναι η επιγραφή προς την αρχή του ψαλμού. Διότι, αν ο ψαλμός είναι παρηγοριά αυτών που ευθυμούν, πώς ο Δαβίδ, έχοντας πει στην αρχή λόγια ανθρώπου που αθυμεί και ταλαιπωρείται, λέγοντας: «Έως πότε, Κύριε, θα με ξεχνάς ολοκληρωτικά;» και τα εξής, έδωσε την επιγραφή ψαλμός στον στεναγμό του; Αλλά προσέξτε: Διότι αν μεν έδινε την επιγραφή στην αρχή: «Ψαλμός τω Δαυίδ», θα ερχόταν σε αντίθεση με τον εαυτό του ονομάζοντας τον οδυρμό ψαλμό. Αν όμως είπε: «Εις το τέλος», διάβασε το τέλος του ψαλμού και θα βρεις τον Δαβίδ να ευθυμεί και να ψάλλει για όσα ευεργετήθηκε. Διότι τι λέει; «Θα αγαλλιάσει η καρδιά μου για τη σωτηρία σου, θα ψάλω στον Κύριο που με ευεργέτησε και θα ψάλω στο όνομα του Κυρίου του Υψίστου».

Διότι έριξαν επάνω μου ανομίες. Επειδή όλα όσα συνέβησαν κατά του Σωτήρος τα αναφέρει στο δικό του πρόσωπο. [Μου τα έπρατταν αυτά από μνησικακία που γεννήθηκε από παράλογη οργή. Κότος είναι η επίμονη οργή. Για αυτήν λοιπόν την αιτία έγινα περίτρομος και ταραγμένος, σαν να είχε ήδη φτάσει σε μένα ο θάνατος, και τόση αγωνία και φόβος με κυρίευσε, ώστε να μη φαίνεται καν ότι λάμπει ακτίνα φωτός, αλλά ότι έχει σκοτεινιάσει· και συλλογίστηκα ότι η φυγή είναι καλύτερη από όλα, και ευχόμουν να μου δοθούν φτερά για να μετοικήσω και να αναπαυθώ αλλού.] Η καρδιά μου ταράχθηκε μέσα μου, και δειλία θανάτου έπεσε επάνω μου. Να, η καρδιά μου, λέει, αναστάτωσε τα εσωτερικά μου· αλλά και δειλία θανάτου έπεσε επάνω μου. Είτε μιλάει για τον σωτήριο θάνατο, για τον οποίο ο Προφήτης γέμιζε με δειλία κινούμενος από ανθρώπινο λογισμό· είτε για τον θάνατο των ψυχών, εκείνων που επρόκειτο να χαθούν εξαιτίας τέτοιων τολμημάτων. Αλλά φόβος και τρόμος έπεσε στον Προφήτη βλέποντας τον αγαπητό του Θεού να πάσχει τέτοια από τους ασεβείς, και σκοτάδι τον κάλυπτε, καθώς ήταν αληθινά άξια σκοταδιού όσα διαπράττονταν κατά του Σωτήρος.

Εφόσον λοιπόν ζητούσε εύλογα πράγματα, μέσω της δέησής του αξίωνε να μην παραβλεφθεί· αλλά και γέμιζε με λύπη και ταραχή και αδημονία, λέγοντας: «Εξαιτίας της φωνής του εχθρού και εξαιτίας της θλίψης από τον αμαρτωλό», δηλαδή από τον εχθρικό και αμαρτωλό λαό. Διότι προκαλούσαν θλίψη στο προφητικό πνεύμα όσοι τολμούσαν τέτοια πράγματα. Έπειτα προσθέτει στη συνέχεια: «Επειδή έστρεψαν εναντίον μου ανομία και με οργή έτρεφαν μίσος για μένα», οικειοποιούμενος τα όσα τολμήθηκαν εναντίον του Σωτήρα. Μπορούν όμως να λεχθούν και εκ προσώπου του Σωτήρα, μεταξύ των άλλων, και το: «Επειδή έστρεψαν εναντίον μου ανομία, και με οργή έτρεφαν μίσος για μένα»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Επειδή μου καταλόγισαν ασέβεια, και με οργή εναντιώθηκαν σε μένα». «Η καρδιά μου ταράχτηκε μέσα μου, και δειλία θανάτου έπεσε πάνω μου», και τα υπόλοιπα. Όλα αυτά ο προφήτης ομολογεί ότι τα έχει υποστεί, επειδή προείδε μέσω του προφητικού πνεύματος την πόλη, που αναφέρεται στη συνέχεια, να γεμίζει από ανομία και αντιλογία, και κόπο, και πόνο, και αδικία· και τον ισόψυχο και γνωστό του Σωτήρα μας να συμπεριφέρεται απέναντί του με διαθέσεις εχθρών και πολεμίων. Διότι ως προς αυτά φανερώνει στον Θεό τη συμπάθειά του και την εύλογη ταραχή που υπέμεινε, για την οποία έλεγε και παραπάνω: «Λυπήθηκα στην αδημονία μου και ταράχτηκα»· και τώρα πάλι: «Η καρδιά μου ταράχτηκε μέσα μου»· σύμφωνα δε με τον Ακύλα, «Η καρδιά μου», λέει, «ένιωσε ωδίνες στα σπλάχνα μου»· και σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Η καρδιά μου αναστατωνόταν μέσα μου».

Αλλά και δειλία θανάτου έπεσε πάνω του· είτε δηλαδή του θανάτου του Σωτήρος, για τον οποίο ο προφήτης γέμιζε με δειλία κινούμενος από ανθρώπινο λογισμό, είτε του θανάτου των ψυχών εκείνων που επρόκειτο να απολεστούν εξαιτίας τέτοιων τολμημάτων. Αλλά και φόβος και τρόμος, εξαιτίας υπερβολικής ευλάβειας, κυρίευε τον προφήτη, καθώς έβλεπε τον Αγαπητό του Θεού να πάσχει τέτοια δεινά από τους ασεβείς. Και τον κάλυπτε σκοτάδι ή, κατά τον Ακύλα, σκοτοδίνη· ή, κατά τον Σύμμαχο, φρίκη· ωσάν να θεωρούσε φρικτά και αληθινά άξια σκοταδιού τα όσα διαπράττονταν εναντίον του Σωτήρος.

Διότι, εάν με ονείδιζε εχθρός, θα το υπέφερα· και εάν εκείνος που με μισεί μιλούσε αλαζονικά εναντίον μου, θα κρυβόμουν από αυτόν. Εσύ όμως, άνθρωπε ισόψυχε, οδηγέ και γνωστέ μου, με τον οποίο μαζί μοιραστήκαμε πλούσια εδέσματα και στον οίκο του Θεού πορευτήκαμε με ομόνοια. Ο Προφήτης, αναλαμβάνοντας στο δικό του πρόσωπο όσα επρόκειτο να τολμηθούν εναντίον του Σωτήρος μας, ευλόγως έλεγε ότι έχει ταραχθεί και έχει γεμίσει από φόβο θανάτου. Διότι μάλιστα, λέγει, και ολόκληρη η πόλη είχε γεμίσει από ανομία και αντιλογία, όχι μόνο κατά την ημέρα, αλλά και κατά τη νύχτα· οι δε περιοχές έξω από την πόλη, γύρω από τα τείχη της, ήταν γεμάτες από ανομία, οδύνη και ταλαιπωρία· αλλά εξάλλου και οι ψυχές όλων αυτών υφίσταντο ζημία και ήταν πλήρεις επιβουλής. Το δε χειρότερο από όλα είναι ότι και ένας από τους ισόψυχούς μου, από τους πλέον γνώριμους και γνωστούς σε εμένα, συμπεριφέρθηκε εναντίον μου τόσο υβριστικά, ώστε τα έργα του να είναι αφόρητα και ανυπόφορα.

«Εγώ προς τον Θεό έκραξα, και ο Κύριος με έσωσε», και τα εξής. Αν και σε μεγάλο βαθμό, λέει, βλέποντας με το προφητικό πνεύμα την ανομία που επρόκειτο να συμβεί στην προαναφερθείσα πόλη, λυπήθηκα κατά την περισυλλογή μου και ταράχθηκα· ωστόσο, έχοντας διαβλέψει τη συνολική έκβαση των πραγμάτων, γνωρίζω καλά ότι, έχοντας βοήσει προς τον Θεό, δεν θα εγκαταλειφθώ, αλλά θα επιτύχω τη σωτηρία, καθώς η χάρη του κοινού Σωτήρα θα φτάσει και μέχρι εμένα. Και αυτά τα λέει ο προφήτης, σύμφωνα με τη μετάφραση των Εβδομήκοντα, εκφράζοντας αυτό που πρόκειται να συμβεί στο μέλλον ως παρελθόν· γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Εγώ προς τον Θεό έκραξα, και ο Κύριος με έσωσε». Σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές, ωστόσο, προφητεύει και αυτά σε χρόνο μέλλοντα. Ο Ακύλας, για παράδειγμα, λέει: «Εγώ προς τον Θεό θα καλέσω, και ο Κύριος θα με σώσει»· και ο Θεοδοτίων: «Εγώ προς τον Θεό θα κράξω, και ο Κύριος θα με σώσει». Διότι, επειδή τέτοιου είδους επρόκειτο να είναι τα τολμήματα εναντίον του Σωτήρα, εγώ, ο οποίος είχα πει προηγουμένως: «Η καρδιά μου ταράχτηκε μέσα μου και δειλία θανάτου έπεσε επάνω μου· φόβος και τρόμος ήλθε επάνω μου, και με σκέπασε σκοτάδι», έχοντας βιώσει αυτά εξαιτίας του θεάματος όσων μου αποκαλύφθηκαν, έκραξα προς τον Θεό. Εκείνος δε, χωρίς να με παραβλέψει, καταδέχθηκε να μου τα καταστήσει φανερά, όπως ακριβώς μου έδειχνε προηγουμένως τα θλιβερά, έτσι και τα πλέον χαρμόσυνα· εννοώ δηλαδή την ανάσταση του Σωτήρα και τη δόξα του κοντά στον Πατέρα.

Ενώ δε εγώ τα βροντοφωνάζω αυτά προς όλους από το πρωί και μέχρι το βράδυ, κηρύττοντας τα σωτήρια τέλη μέσα στο πιο λαμπρό φως της μεσημβρινής ημέρας, θα εισακούσει τη φωνή μου Εκείνος που με αξίωσε αυτής της γνώσης· και δεν θα αφήσει πλέον να ταράσσεται μέσα μου η καρδιά μου, ούτε να με βαραίνει η δειλία του θανάτου. Αφού δε τα απομακρύνει όλα αυτά και τα διασκορπίσει από την ψυχή μου, θα την λυτρώσει εν ειρήνη από εκείνους που θέλουν να την ταράξουν. Γι' αυτό λέω: «Θα λυτρώσει την ψυχή μου εν ειρήνη από εκείνους που με πλησιάζουν· διότι ήταν πολλοί μαζί μου»· αντί του οποίου ο Σύμμαχος απέδωσε: «Διότι σε μεγάλο πλήθος στράφηκαν εναντίον μου». Διότι εκείνοι που ήθελαν να ταράξουν την ψυχή μου ήταν ασήμαντοι, τους οποίους ο Θεός, που υπάρχει προ των αιώνων, θα ταπεινώσει, εισακούοντας την κραυγή μου.

Σε αυτά προσθέτει: «Εμένα δε, εξαιτίας της ακακίας μου, με στήριξες». Και πρόσεξε με ποιον τρόπο, αναπέμποντας την προσευχή στον ίδιο τον Θεό και Πατέρα του, πήρε θάρρος με τόση παρρησία, ώστε να μαρτυρεί για τον εαυτό του «ακακία», μολονότι παραπάνω είχε πει: «θεράπευσε την ψυχή μου, διότι αμάρτησα σε εσένα». Αλλά για το «αμάρτησα σε εσένα», έχουμε ήδη εξετάσει προηγουμένως ποιο νόημα περιέχει, και ο Σύμμαχος το παρουσίασε με μεγαλύτερη σαφήνεια λέγοντας: «θεράπευσε την ψυχή μου, ακόμη και αν αμάρτησα σε εσένα», το οποίο βεβαίως θα μπορούσε να λεχθεί για τα δικά μας αμαρτήματα, τα οποία ο Σωτήρας και Κύριός μας ανέλαβε επάνω του. Το δε «εμένα, εξαιτίας της ακακίας μου, με στήριξες» φανερώνει την απόλυτη καθαρότητα της φύσεώς του, εξαιτίας της οποίας, διδάσκοντας το σταθερό και ακλόνητο της ζωής του και της σωτηρίας μετά την ανάστασή του, προσθέτει: «και με στερέωσες ενώπιόν σου στον αιώνα», ή «και θα με παραστήσεις μπροστά σου για πάντα» σύμφωνα με τον Σύμμαχο. 〈Από τον Ψαλμό νδ΄〉. «Άκουσε, Θεέ, την προσευχή μου, και μην παραβλέψεις τη δέησή μου, πρόσεξέ με και εισάκουσέ με. Λυπήθηκα κατά την περισυλλογή μου, και ταράχθηκα από τη φωνή του εχθρού και από την καταπίεση του αμαρτωλού· διότι έστρεψαν πάνω μου ανομία και με οργή έτρεφαν μίσος εναντίον μου. Η καρδιά μου ταράχθηκε μέσα μου και φόβος θανάτου έπεσε πάνω μου. Φόβος και τρόμος ήλθαν πάνω μου και με κάλυψε σκοτάδι», και τα εξής.

Αυτά νομίζω ότι συμφωνούν με όσα ειπώθηκαν από τον ίδιο στο Ευαγγέλιο κατά την ώρα του πάθους, όταν λέει στους μαθητές του: «Περίλυπη είναι η ψυχή μου έως θανάτου· μείνετε εδώ και γρηγορείτε μαζί μου», και πάλι: «Τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί». Παρόμοια λοιπόν με αυτά είναι και όσα αναφέρονται στον ψαλμό, όπου έχει ειπωθεί: «Η καρδιά μου ταράχθηκε μέσα μου, και δειλία θανάτου έπεσε πάνω μου, φόβος και τρόμος ήλθε πάνω μου, και με σκέπασε σκοτάδι», με τα οποία υποδηλώνει τις επιθέσεις των αντίπαλων δυνάμεων εναντίον του. Όπως, λοιπόν, στις προφητείες έχει ονομαστεί ένα πνεύμα πορνείας, σύμφωνα με το «από πνεύμα πορνείας πλανήθηκαν», και άλλο «πνεύμα πλάνης στην έρημο», με τον ίδιο τρόπο θα μπορούσε να υπάρχει και πνεύμα θανάτου που προκαλεί δειλία, όπως ακριβώς υπάρχει και πνεύμα που ενεργοποιεί την ισχύ, τη δύναμη και την κατά Θεόν ανδρεία. Έτσι θα μπορούσε να γίνει λόγος για πνεύμα φόβου και τρόμου, και πάλι, εκτός από αυτά, για άλλο πνεύμα φόβου και σύγχυσης, τα οποία σχεδόν συνηθίζουν να εφορμούν σε όλους όσους αποδέχονται τον υπέρ της ευσέβειας θάνατο στο μαρτύριο, πολύ περισσότερο όμως και σε μεγαλύτερο βαθμό επιτέθηκαν σε Εκείνον που υπέμεινε τον θάνατο υπέρ όλων.

Και υποδεικνύει μέσω του λόγου τους κόπους των αγώνων, διηγούμενος τη λύπη και την αδολεσχία και την ταραχή της καρδιάς και τη φωνή του εχθρού και τη θλίψη του αμαρτωλού, επιδεικνύοντάς τα στον ίδιο τον αγωνοθέτη σαν κάποιες παλαιστικές λαβές που γίνονται από τους αντιπάλους του. Και επιπροσθέτως, την ταραχή της καρδιάς και τη δειλία ενώπιον του θανάτου και τον φόβο και τον τρόμο και τον ζόφο που κυρίευσαν ολόκληρη τη ζωή του, για τα οποία μία μόνο επινόηση βρήκε προκειμένου να υπερισχύσει και να σταθεί ανώτερος από τόσο μεγάλη θλίψη: το να αποκτήσει τα γοργά φτερά της περιστεράς και, αφού ανυψωθεί στους αιθέρες, να τερματίσει την πτήση του εκεί, σε εκείνον τον τόπο, ο οποίος, όντας απαλλαγμένος από όλα τα κακά, θάλλει από τα θεία αγαθά.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΔ΄ Αφού προσεγγίσει αυτά τα νοήματα ο φιλόπονος, ας αναγνώσει ο ίδιος τα θεόπνευστα λόγια της ψαλμωδίας, ώστε να μην παρεισαχθεί από εμάς περιττός όγκος στο κείμενο με το να εκθέτουμε τα πάντα λέξη προς λέξη και να μακρηγορούμε στη θεωρία για το κάθε νόημα. Και όπως ακριβώς εκείνοι που ανεβαίνουν έναν ανηφορικό και δυσκολοδιάβατο δρόμο, όταν στο ενδιάμεσο βρουν κάποιο κάθισμα και αναπαύσουν τον πολύ και έντονο κόπο τους, ανακτώντας και πάλι τις δυνάμεις τους, παρακινούν τον εαυτό τους για την άνοδο προς τα υψηλότερα σημεία· έτσι και ο οδοιπόρος της αρετής, του οποίου τα βήματα αποτελούν νίκες κατά των αντιπάλων, όπως μαρτυρεί η επιγραφή του προηγούμενου ψαλμού, αφού τονώσει τον εαυτό του με τη νίκη που κατόρθωσε, κατατείνει και πάλι προς τα υψηλότερα. Διότι, αν και ήταν μεγάλη και τούτη η δοκιμασία την οποία υπερνίκησε στον μνημονευθέντα ψαλμό, δηλαδή της λύπης και της αδολεσχίας και της ταραχής, της έχθρας και της ακοής –διότι αυτή είναι η φωνή του εχθρού– καθώς και της θλίψης που προέρχεται από τους αμαρτωλούς και της οργής εκείνων που μνησικακούν, εξαιτίας των οποίων προκαλείται ταραχή της διάνοιας και δειλία απέναντι στον θάνατο και φόβος και τρόμος και σκότος και τα παρόμοια.

«Εις το τέλος, εν ύμνοις· συνέσεως τω Δαυίδ». Σχετικά με τους ύμνους που αναφέρονται στον Χριστό, προς σύνεση εκείνων που πρόκειται να πιστέψουν. «Ενώτισαι»: Ο προφήτης βοά εκ προσώπου του ανθρώπου (του Αδάμ), [επειδή ο Χριστός επρόκειτο να αναλάβει τον άνθρωπο· δώσε, Κύριε, τα αυτιά σου σε εμένα, και μην με παραβλέψεις, που κείμαι νεκρός στην αμαρτία.] «Πρόσχες μοι»: Επίβλεψε στην πτώση μου, ώστε, καθώς βοώ, να με εισακούσεις ως Θεός. «Ελυπήθην»: Διότι ο άνθρωπος μεριμνούσε καθώς ο Κύριος καθυστερούσε, και βρισκόταν σε μεγάλη λύπη, μήπως τυχόν εγκαταλειφθεί οριστικά. «Από φωνής»: Διότι οι δαίμονες ονείδιζαν και ο διάβολος απειλούσε· επομένως ο άνθρωπος πιεζόταν από παντού. «Ότι εξέκλιναν»: Διότι, βρίσκοντας τον άνθρωπο να κλίνει στην ανομία, τον χτυπούσαν καταπατώντας τον. «Η καρδία»: [Από την πίεση των δεινών.] «Και δειλία θανάτου»: Για κάθε άνθρωπο ο θάνατος είναι φοβερός· και ο Κύριος, επιβεβαιώνοντας τη σάρκα, για να δείξει ότι ήταν αληθινός άνθρωπος, ένιωσε φόβο κατά τον καιρό του πάθους. «Φόβος και τρόμος»: Διότι έλεγε: «Τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί», για να δείξει ότι ενδύθηκε αληθινή σάρκα. «Και εκάλυψεν»: Δηλαδή ο τάφος, στον οποίο ετέθη ο κυριακός άνθρωπος για τρεις ημέρες. «Και είπα· τις δώσει»: Διότι ως καθαρή περιστερά ανήλθε από τον τάφο, όντας άφθαρτος και ακέραιος ο Χριστός. «Πετασθήσομαι»: Διότι, αφού αναστήθηκε, αναπαύθηκε στους πατρικούς κόλπους.

Ψαλμός νδ'. Στο τέλος· με ύμνους συνέσεως στον Ασάφ. Κατάλληλος για τον προηγούμενο, ταιριάζει και στον Δαβίδ και σε καθέναν που επιθυμεί να λέει: «Δώσε ακρόαση, Θεέ, στην προσευχή μου», δηλαδή, ευδόκησε να ανέβει αυτή στα αυτιά σου, «και μην παραβλέψεις τη δέησή μου», αλλά «πρόσεξέ με» με ευμένεια «και εισάκουσέ με», διότι «λυπήθην κατά την περισυλλογή μου», δηλαδή, κατά τη μελέτη μου, «και ταράχθηκα από» την άσημη «φωνή του εχθρού και από την καταπίεση του αμαρτωλού» που ραδιουργεί εναντίον μου. «Διότι έριξαν εναντίον μου ανομία και με οργή με μισούσαν», δηλαδή μου μνησικακούσαν. Εξαιτίας αυτών, αφού ταράχθηκε και η καρδιά μου, «δειλία θανάτου έπεσε πάνω μου. Φόβος δε και τρόμος» αφού με περικύκλωσαν, «με κάλυψε σκοτάδι και είπα: Ποιος θα μου δώσει φτερά σαν της περιστεράς και θα πετάξω» μακριά από το μέσο των δεινών «και θα αναπαυθώ» στην έρημο. «Και ιδού, απομακρύνθηκα φυγαδευόμενος και κατασκήνωσα στην έρημο» και, αφού απαλλάχθηκα από τα ανθρώπινα βάσανα, «περίμενα τον Θεό που με σώζει από την ολιγοψυχία» και από την «καταιγίδα» των πειρασμών. Διότι συνεργός της αρετής είναι η διαμονή στην έρημο, καθώς είναι απαλλαγμένη από τους ανθρώπους και από την τύρβη των βιοτικών μεριμνών. Εξαιτίας αυτού, τόσο ο Ηλίας όσο και ο Ιωάννης, και κατά μίμηση αυτών και άλλοι πάρα πολλοί, προτίμησαν την έρημο από την οικουμένη, στην οποία και ο δικός μου Χριστός αποσυρόταν πολλές φορές, αν και τα πλήθη τον ακολουθούσαν στενά χάρη στην πηγή των θαυμάτων. «

ΛΟΓΟΣ ϞΘ΄. Να αγαπάτε αδιάσπαστα τους ηγουμένους. Πατέρες, αδελφοί και τέκνα, η καρδιά μου έχει ταραχθεί μέσα μου, και δειλία και φόβος με κυριεύουν, βλέποντας το πλήθος σας να αυξάνεται με τις καθημερινές προσθήκες εκείνων που στέλνονται από τον Θεό και προσέρχονται σε αυτή τη μονή.