Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 54:9

Έπειτα, σαν να είχε εγκαταλειφθεί στο μέσο εκείνων που πράττουν αυτά, μην έχοντας καμία απολύτως οδό διαφυγής, ούτε κάπου να στραφεί για να βρεθεί εκτός των δεινών, εύχεται να υψωθεί μετέωρος και, αφού γίνει πτηνό, να διαφύγει διά του αέρα. «Προσδοκούσα τον Θεό, ο οποίος με σώζει από την ολιγοψυχία και από την καταιγίδα». Καταιγίδα ονομάζει τη λύπη που τον βρήκε εξαιτίας του πάθους.

Σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: Και είπα: Ποιος θα μου δώσει φτερά σαν της περιστεράς, για να πετάξω και να βρω ανάπαυση; Θα απομακρυνόμουν πολύ και θα κατέλυα στην έρημο. Αμέσως θα εξασφάλιζα τη διαφυγή μου από τον σφοδρό άνεμο. Διότι, λέει, θα απομακρυνόμουν πολύ, αν αποκτούσα φτερά, αποφεύγοντας εκείνους που αποτολμούν τα προαναφερθέντα, και θα προτιμούσα τις ερήμους παρά τη συγκεκριμένη πόλη. Βρισκόμενος λοιπόν με αυτόν τον τρόπο στην έρημο, θα προσέμενα εκείνον που με διασώζει από την ολιγοψυχία που μου συνέβη και από την καταιγίδα που με κατέλαβε. Καταπόντισε, Κύριε, και δίχασε τις γλώσσες τους, και τα εξής. Την αιτία για την οποία ευχήθηκε να αποκτήσει φτερά, ώστε να πετάξει και να διαφύγει, επιλέγοντας να κατοικεί μάλλον στην έρημο παρά στην αναφερόμενη πόλη, τη διδάσκει μέσω των προκειμένων λέγοντας: Επειδή, μέσω της πρόγνωσης του προφητικού πνεύματος, είδα ότι πρόκειται να πραχθούν αυτά και αυτά στην πόλη, για τον λόγο αυτό έχω ήδη αποφασίσει να φύγω μακριά από το πλήθος των κακών. Διότι το πρώτο ασέβημα εκείνων που κατοικούν στην προαναφερθείσα πόλη, διακρίνω ότι είναι αυτό που προέρχεται από τη γλώσσα τους.

Βʹ. Το ίδιο έκανε και ο θείος Δαβίδ, ο οποίος, λίγο πιο πριν, δυσανασχετώντας με τα όσα του συνέβαιναν, λέει: «Ποιος θα μου δώσει φτερά σαν της περιστεράς, για να πετάξω και να αναπαυθώ;». Επιζητεί φτερά περιστεράς, είτε επειδή είναι πιο ελαφριά και πιο γρήγορα —διότι τέτοιος είναι κάθε δίκαιος— είτε επειδή σκιαγραφούν το Πνεύμα, μέσω του οποίου και μόνο αποφεύγουμε τα δεινά, ώστε να βρεθεί όσο το δυνατόν πιο μακριά από τα παρόντα κακά. Έπειτα, παρουσιάζεται το φάρμακο στις θλίψεις, η ελπίδα: «Περίμενα», λέει, «τον Θεό που με σώζει από την ολιγοψυχία και από την καταιγίδα». Αυτό άλλωστε φαίνεται να κάνει και αλλού, προσθέτοντας ταχύτατα τη θεραπεία σε ό,τι προκαλεί λύπη, και παρέχοντάς μας ένα αγαθό μάθημα, με λόγια και με έργα, για τη μεγαλοψυχία απέναντι στα δεινά: «Αρνήθηκε», λέει, «η ψυχή μου να παρηγορηθεί». Βλέπεις λόγια ακηδίας και απόγνωσης; Άραγε δεν φοβήθηκες θεωρώντας τον Δαβίδ αθεράπευτο; Τι λες; Δεν δέχεσαι παρηγοριά; Αποβάλλεις κάθε ελπίδα παραμυθίας; Κανείς δεν θα σε θεραπεύσει; Ούτε κάποιος λόγος, ούτε φίλος, ούτε συγγενής, ούτε κάποιος που σε συμβουλεύει, ούτε κάποιος που συμπάσχει, ούτε αυτός που διηγείται τα δικά του παθήματα, ούτε αυτός που εξιστορεί τα παλαιά, ούτε αυτός που παραθέτει τα τωρινά, δηλαδή το πόσοι διασώθηκαν και από ακόμη πιο χαλεπά κακά;

Διότι, λέγει, αφού διέμεινε στην έρημο, μακριά από τη γήινη ολιγοψυχία και από την καταιγίδα των πειρασμών, ανέμενε να δεχθεί εκεί τη σωτηρία του Θεού, εκεί όπου αφανίζεται η κακία. Διότι ο καταποντισμός σημαίνει τον αφανισμό· επειδή καθετί που βρίσκεται στον βυθό αφανίζεται. Βύθιση, λοιπόν, της αμαρτίας και απώλεια είναι η διάλυση της συστάσεως της κακίας. Για τον λόγο αυτόν λέγει ότι το κακό καταποντίζεται από τον Θεό με τη διαίρεση των γλωσσών εκείνων που συμφωνούν στο κακό. Και όσα περιέχει στη συνέχεια το νόημα αυτής της ψαλμωδίας, δηλαδή την περιγραφή της πόλεως που έχει συνοικιστεί από πονηρά επιτηδεύματα, όλα αποβλέπουν στο ίδιο πράγμα. Διότι αναφέρει και απαριθμεί τους κακούς κατοίκους αυτής της πόλεως, λέγοντας ότι η ανομία και η αντιλογία περιπολούν στο τείχος κατά τη διάρκεια της νύχτας, και πάλι ότι η ανομία, ο κόπος και η αδικία κινούνται στο μέσον της πόλεως. Αναδεικνύει επίσης και τον κακό όχλο που γεμίζει τις πλατείες της, ονομάζοντάς τον τοκογλυφία και δόλο. Και από όλα όσα προαναφέρθηκαν, λέγει ότι το πιο βαρύ είναι η υποκρισία, η οποία, υποδυόμενη το σχήμα της ομοψυχίας και της αγάπης, κρύβει τον δόλο κάτω από χρηστό προκάλυμμα. Εξαιτίας αυτού, ο δίκαιος Κριτής αποστέλλει έποικους αντάξιους τέτοιων ενοίκων. Θέλεις να μάθεις τα ονόματα των εποίκων; «Ας έλθει», λέγει, «θάνατος επάνω τους και ας καταβούν ζωντανοί στον άδη».

Διότι, ενώ είναι πολίτης της και από αυτήν απέκτησε όσα έχει, δεν τα χρησιμοποιεί προς όφελός της. Σε όσους μεν δεν έχουν, δεν θέλει να δανείσει, ενώ σε όσους έχουν, αλλά έχουν λίγα, δίνει με τόκο, για να τους αφαιρέσει με την τέχνη του και αυτό το λίγο βιος που έχουν. Γι' αυτό ίσως και ο δόλος συνδέεται με τον τόκο από τον προφήτη, ο οποίος λέει: «Απομακρύνθηκα φεύγοντας και κατασκήνωσα στην έρημο, διότι είδα ανομία και διχόνοια στην πόλη, και δεν έλειψε από τις πλατείες της ο τόκος και ο δόλος».

«Διάψαλμα»: μεταβολή του λόγου. «Προσεδεχόμην»: Η Εκκλησία, περιμένοντας τον Χριστό, βρισκόταν σε μεγάλη εξάντληση (ή προθυμία), ξεραινόμενη από την καταπίεση των ειδώλων· διότι η καταιγίδα ξηραίνει, και ζητούσε να δροσιστεί με το βάπτισμα. «Καταπόντισον»: Διότι καταπόντισε τους δαίμονες στο βάπτισμα και απέκοψε τις γλώσσες τους, ώστε να μην επιτίθενται πλέον με λύσσα εναντίον του ανθρώπου και της Εκκλησίας. «Ότι είδον ανομίαν»: Στην πόλη, την οποία οικοδόμησε η αμαρτία. Διότι μέσα σε αυτήν πολιτεύονται και τα δύο: και η ανομία και η αντιλογία. Μιλάει δε για την αρχαία Ιερουσαλήμ, η οποία ήταν και η ίδια γεμάτη ανομία. «Ημέρας και νυκτός»: Διότι ούτε την ημέρα ούτε τη νύχτα παύει η ασέβεια, να οικοδομεί τείχη για την αμαρτία [και να τα ισχυροποιεί]. «Ανομία και πόνος»: Της αρχαίας Ιερουσαλήμ· διότι μέσα σε αυτήν διαπράχθηκε η παρανομία των Ιουδαίων. Ο κόπος, τον οποίο μάταια κατέβαλαν εναντίον του Χριστού, και η αδικία, με την οποία αδίκησαν τις ίδιες τους τις ψυχές. «Και ουκ εξέλιπεν»: Τόκο ονομάζει το αργύριο, το οποίο τοκογλύφησαν εξαγοράζοντας τον Κύριο· και δόλο αυτόν που ο Ιούδας έκρυβε ενώ συναναστρεφόταν με τον Διδάσκαλο. «Ότι ει εχθρός ωνείδισεν»: Διότι εάν αυτός που με παραδίδει ήταν εχθρός και όχι μαθητής, θα ήταν αναγκαίο να το υπομείνω. «Και ει ο μισών»: Διότι, λέει, εάν κάποιος που μισείται από εμένα ή που με μισεί με απειλούσε ή καταφερόταν εναντίον μου, θα ήταν αναγκαίο να το υπομείνω.

Διότι πώς να μην είναι αμαρτωλός αυτός που προδίδει τον δάσκαλο; Γι' αυτό και επειδή θλίβεται πάρα πολύ για αυτόν, ως μαθητή και ως προδότη, προσθέτει τα εξής. «Φόβος και τρόμος ήλθε επάνω μου». Αυτό είναι ίδιον εκείνων που βρίσκονται σε πειρασμούς και θλίψεις, το να κυριεύονται ενώ καταβάλλονται ψυχικά, όχι μόνο από φόβο και τρόμο, αλλά και από σκοτάδι. Αλλά ο Χριστός, ως αληθινός και γνήσιος ποιμένας, δείλιαζε και έτρεμε για το δικό του ποίμνιο· διότι, καθώς αδημονεί και λυπάται, δεν ήταν καθόλου παράλογο να φοβάται και να τρέμει, πάσχοντας όλα τα δικά μας χωρίς αμαρτία· επομένως και το δικό μας σκοτάδι τον κάλυψε. Μάλλον δε εννοεί εκείνο το σκοτάδι, το οποίο κάλυψε τον κόσμο κατά τον καιρό του σταυρού, και που έγινε από την έκτη έως την ένατη ώρα. «Και είπα: Ποιος θα μου δώσει πτέρυγες;» Πτέρυγες ονομάζει τους αποστόλους· διότι μέσω αυτών το μυστήριο του Χριστού πέταξε σε ολόκληρη την οικουμένη, και αναπαύθηκε σαν σε φωλιές στις Εκκλησίες· σε αυτούς επιθυμεί να δοθούν πτέρυγες όμοιες με της περιστεράς, δηλαδή πλήρεις από τη χορηγία του Πνεύματος. Το «ποιος» όμως δεν λέγεται εδώ από κάποιον που απορεί, αλλά μάλλον από κάποιον που επιθυμεί και επείγεται. «Περίμενα αυτόν που με σώζει από την ολιγοψυχία και την καταιγίδα». Ολιγοψυχία ονομάζει τη λοιδορία, και καταιγίδα την ακμή του πειρασμού, και τη βία, και τη σφοδρότητα· από καθεμία από τις οποίες πρέπει να περιμένουμε τη βοήθεια από τον Θεό.

Διότι λέγει: Όλος ο κόσμος βρίσκεται υπό την εξουσία του πονηρού· και, Μην αγαπάτε τον κόσμο, ούτε όσα υπάρχουν μέσα στον κόσμο, διότι καθετί που υπάρχει στον κόσμο, η επιθυμία της σάρκας και η επιθυμία των οφθαλμών, και η αλαζονεία του βίου· και, ο κόσμος παρέρχεται, καθώς και η επιθυμία του· ενώ εκείνος που πράττει το θέλημα του Θεού μένει στον αιώνα. Αναζητώντας εγώ αυτό το αγαθό θέλημα του Θεού, εγκατέλειψα τα πάντα και προσκολλήθηκα σε εκείνους που έχουν τον ίδιο πόθο και αναζητούν τον ίδιο Θεό· μεταξύ των οποίων δεν υπάρχει έριδα ή φθόνος, λύπες και μέριμνες, αλλά όλοι διανύουν τον ίδιο δρόμο, για να κληρονομήσουν τις αιώνιες μονές, τις οποίες ετοίμασε ο Πατέρας των φώτων για εκείνους που τον αγαπούν. Αυτούς εγώ απέκτησα ως γονείς, αυτούς ως αδελφούς, αυτούς ως φίλους και γνωστούς· ενώ από τους άλλοτε φίλους και αδελφούς μου απομακρύνθηκα φεύγοντας, και κατέλυσα στην έρημο προσμένοντας τον Θεό, ο οποίος με σώζει από την ολιγοψυχία και από την καταιγίδα.

Ψαλμός νδ'. Στο τέλος· με ύμνους συνέσεως στον Ασάφ. Κατάλληλος για τον προηγούμενο, ταιριάζει και στον Δαβίδ και σε καθέναν που επιθυμεί να λέει: «Δώσε ακρόαση, Θεέ, στην προσευχή μου», δηλαδή, ευδόκησε να ανέβει αυτή στα αυτιά σου, «και μην παραβλέψεις τη δέησή μου», αλλά «πρόσεξέ με» με ευμένεια «και εισάκουσέ με», διότι «λυπήθην κατά την περισυλλογή μου», δηλαδή, κατά τη μελέτη μου, «και ταράχθηκα από» την άσημη «φωνή του εχθρού και από την καταπίεση του αμαρτωλού» που ραδιουργεί εναντίον μου. «Διότι έριξαν εναντίον μου ανομία και με οργή με μισούσαν», δηλαδή μου μνησικακούσαν. Εξαιτίας αυτών, αφού ταράχθηκε και η καρδιά μου, «δειλία θανάτου έπεσε πάνω μου. Φόβος δε και τρόμος» αφού με περικύκλωσαν, «με κάλυψε σκοτάδι και είπα: Ποιος θα μου δώσει φτερά σαν της περιστεράς και θα πετάξω» μακριά από το μέσο των δεινών «και θα αναπαυθώ» στην έρημο. «Και ιδού, απομακρύνθηκα φυγαδευόμενος και κατασκήνωσα στην έρημο» και, αφού απαλλάχθηκα από τα ανθρώπινα βάσανα, «περίμενα τον Θεό που με σώζει από την ολιγοψυχία» και από την «καταιγίδα» των πειρασμών. Διότι συνεργός της αρετής είναι η διαμονή στην έρημο, καθώς είναι απαλλαγμένη από τους ανθρώπους και από την τύρβη των βιοτικών μεριμνών. Εξαιτίας αυτού, τόσο ο Ηλίας όσο και ο Ιωάννης, και κατά μίμηση αυτών και άλλοι πάρα πολλοί, προτίμησαν την έρημο από την οικουμένη, στην οποία και ο δικός μου Χριστός αποσυρόταν πολλές φορές, αν και τα πλήθη τον ακολουθούσαν στενά χάρη στην πηγή των θαυμάτων. «

Και αφού γυμνάστηκε επαρκώς στους προεισαγωγικούς αγώνες της μοναχικής πολιτείας, διανύοντας ήδη το τρίτο έτος, ενδύεται την ιερή στολή των μοναχών, και αποδύεται πλέον σε τελειότερους αγώνες. Λίγος χρόνος μεσολάβησε· και με την ένταση του ζήλου και την ταχύτητα της προόδου του αφήνει πίσω του όλους τους συμμοναστές του, οι οποίοι είχαν προηγηθεί κατά πολύ χρόνο. Επειδή δε ορεγόταν αχόρταγα την περαιτέρω πρόοδο, και θερμαινόταν διαρκώς από τον καλό έρωτα της πνευματικής προκοπής, αναχωρεί από τη μονή αυτή, και ταυτόχρονα από την πόλη. Αφενός επειδή υποπτευόταν μήπως θεωρηθεί σπουδαίος από κάποιους, εξαιτίας της σύγκρισης, ας πούμε, με τους αστικούς μοναχούς, αφετέρου αποφεύγοντας τους θορύβους της πόλης, παρατείνοντας τη φυγή του από την κοσμική σύγχυση, και ζητώντας να καταλύσει στην έρημο μαζί με τον Ηλία και τον Ιωάννη, και εκεί να προσμείνει τον Θεό, όπως λέει ο θείος Δαβίδ, τον Θεό που σώζει τους δικούς Του θεράποντες από την ολιγοψυχία και την καταιγίδα, και τους εγκαθιστά κατά μόνας με την ελπίδα σε Αυτόν. Ξεκινώντας λοιπόν ήδη την πορεία του προς αναζήτηση του προκειμένου σκοπού, κρίνει ότι το εγχείρημα έχει ανάγκη από προσευχή. Και λαμβάνει ως βοηθό στην προσευχή του, αρχικά, τον περίδοξο μεταξύ των μαρτύρων και μέγα πολιούχο της Θεσσαλονίκης, Δημήτριο, αφού έφτασε στην πόλη, προσκύνησε την αγιοφόρο σορό και άντλησε από τη χάρη του μύρου που αναβλύζει από εκεί.

Και ρωτώντας διαρκώς, προσθέτοντας ερώτηση στην ερώτηση, και οδοιπορώντας όλο το υπόλοιπο της ημέρας (γιατί ήταν η τρίτη ώρα της ημέρας, όταν είδα τον σταυρό, όπως υπολογίζω), έφτασα λοιπόν, όταν ο ήλιος έγερνε προς τη δύση, στον ναό του Ιωάννη του Βαπτιστή, που βρίσκεται κοντά στον Ιορδάνη. Και αφού πρώτα προσκύνησα στον ναό, κατέβηκα αμέσως στον Ιορδάνη και έβρεξα το πρόσωπο και τα χέρια μου από εκείνο το άγιο νερό· κοινώνησα δε τα άχραντα και ζωοποιά μυστήρια στον ναό του Προδρόμου, και έφαγα το μισό από το ένα ψωμί, και αφού ήπια από τον Ιορδάνη, πλάγιασα τη νύχτα πάνω στη γη. Την επόμενη μέρα, αφού βρήκα εκεί ένα μικρό πλοιάριο, πέρασα στην απέναντι όχθη, και πάλι παρακάλεσα την Οδηγό μου να με οδηγήσει όπου της είναι ευάρεστο. Ήρθα λοιπόν σε αυτή την έρημο, και από τότε μέχρι σήμερα απομακρύνθηκα καταφεύγοντας εδώ, και σε αυτήν κατοικώ, περιμένοντας τον Θεό μου, ο οποίος διασώζει από την ολιγοψυχία και την καταιγίδα εκείνους που επιστρέφουν σε αυτόν.

Προς το τέκνο Γρηγόριο. Τώρα είναι καιρός να σου στείλω επιστολή και ιδιαιτέρως, αγαπημένε μου υιέ και ομόψυχε των αδελφών, επειδή έχεις απομονωθεί και βρίσκεσαι υπό φρούρηση υπέρ του ονόματος του Χριστού. Τι είναι ωραιότερο, και τι μακαριότερο, από το ότι πάσχεις διά τον Χριστό, υπέρ της αγίας Του εικόνας, διά την Θεοτόκο, υπέρ εκάστου των αγίων, εφόσον δεν χωρίζονται τα πρωτότυπα από τα παράγωγα; Όντως, αδελφέ μου, αξιώθηκες μεγάλων δωρεών. Επίσκοποι εξέπεσαν, ηγούμενοι ολίσθησαν και εσύ, αν και συγκαταλέγεσαι στους υποτακτικούς, καταδικάστηκες σε φυλάκιση υπέρ της αληθείας, ίσα με τους εκλεκτούς ιεράρχες και καθηγουμένους. Κανείς από τους υποτακτικούς δεν δοξάστηκε έτσι, εκτός από τους συγκοινοβιάτες σου. Σκίρτησε για αυτά, δόξασε εξομολογούμενος την ευγνωμοσύνη σου στον Θεό, ο οποίος σε κάλεσε σε κοινωνία των παθημάτων Του. Εξέπεσε από ανάμεσά σας ο ελεεινός Ορέστης μαζί με τον Αφράτη. Διότι δεν ήταν από εμάς. Αν ήταν, θα είχαν παραμείνει μαζί σας. Εκείνων των οποίων ο προηγούμενος βίος ήταν άπιστος ως προς την υποταγή, πώς δεν θα ήταν και ασταθής προς τον Χριστό; Εγώ παραξενευόμουν ακόμη και για το λίγο που υπέμειναν. Εσύ λοιπόν, τέκνο μου, ενδυναμώνου με την ισχύ της πίστεώς σου, υπομένοντας γενναία τα παρόντα, έχοντας προθυμία και για άλλα από αγάπη για τον Θεό, περιμένοντας μέρα με τη μέρα τον Θεό, ο οποίος σε σώζει από την ολιγοψυχία και από την καταιγίδα. Και ο Κύριος είναι εγγύς σε εκείνους που Τον υπομένουν.

Διότι βρισκόμασταν σε κακή και λίαν επισφαλή κατάσταση, παναγιώτατε δέσποτα, καθώς καταβαλλόμασταν από τη σημερινή δυστυχία και καταπινόμασταν από τα βαθιά ύδατα, αλλά το χέρι της επιστολής σου με έσωσε από την ολιγοψυχία και την καταιγίδα, με ανέσυρε από την άβυσσο και με απέσπασε από τον πηλό και τον βούρκο που υπήρχε εκεί, μιμούμενο τον Ιησού σου προς τον μαθητή που καταποντιζόταν. Διότι μας νουθέτησες, ω τι γλυκιά γλώσσα που ήταν εκείνη, να μην ταραζόμαστε με όσα συμβαίνουν, αλλά να στεκόμαστε ακλινείς και άτρεπτοι, και να διατηρούμε την απαιτούμενη ευστάθεια μέσα στην αστάθεια. Και η νουθεσία σου ήταν υψηλή και εύτονη, και ο λόγος πρόσφερε την παρηγοριά, επιφέροντας όμως μαζί του και μια θεία δύναμη που άγγιζε ήρεμα την καρδιά και την έκανε να φλέγεται όπως εκείνη του Κλεόπα, αποδεικνύοντας την προτροπή σου ενεργή.

Και βγαίνοντας λοιπόν από το κελί του ο μέγας και φθάνοντας στον ναό της μονής, αφού έκλεισε τις θύρες, προσευχόταν θερμά λέγοντας: «Δέσποτα και Κύριε του ελέους, επειδή κατέστησες εμένα τον ανάξιο ιατρό των ψυχών των λογικών σου προβάτων, εγώ δε αγνοώντας τις γλώσσες αυτών που προσέρχονται δεν μπορώ να τους ομιλήσω όσα συντελούν στη διόρθωσή τους ούτε να κατανοήσω όσα μου εξαγγέλλουν, δίδαξέ με, διά της επιδημίας του Αγίου σου Πνεύματος, να γνωρίζω τις διαλέκτους τους και να τους ομιλώ απταίστως τα σωτήρια, ώστε να μην αποβεί μάταιη η άσκησή τους. Διότι σε σένα εναπέθεσαν τους εαυτούς τους, σε εσένα που δύνασαι να τους σώζεις από την ολιγοψυχία και από την καταιγίδα.» Ενώ κινούσε τη γλώσσα του με τέτοια λόγια προσευχής, σαν να καταλήφθηκε ήρεμα από κάποιον γλυκύτατο ύπνο, τοποθετείται στο χέρι του ένας τόμος που είχε γραμμένες εσωτερικά και εξωτερικά όλες τις φωνές των γλωσσών. Και ήχησε σε αυτόν μια φωνή από άνω: «Έχε θάρρος, Παχώμιε· διότι ιδού, από τώρα θα γνωρίζεις τις γλώσσες αυτών που προσέρχονται σε εσένα, ώστε να τους ομιλείς απταίστως και να ενωτίζεσαι τα λόγια τους.» Εκείνος δε, με χείλη αγαλλιάσεως, αινούσε τον επί πάντων Θεό που του χορήγησε τόσο μεγάλη χάρη. Έπειτα, αφού μετέβη σε εκείνον τον μοναχό, άρχισε να του συνομιλεί στα ελληνικά και στα ρωμαϊκά απταίστως.