Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 55:3

Θεωρούμε ότι η φωνή των φτερών των νοητών ακρίδων παρομοιάστηκε με φωνή πολεμικών αρμάτων εξαιτίας της μετέωρης και ορμητικής κίνησής τους· διότι «μας πολεμούν από ψηλά», όπως λέει ο μακάριος Δαβίδ. Οι δε ουρές τους, που παρομοιάστηκαν με αυτές των σκορπιών, υποδηλώνουν την κατάληξη των αμαρτιών που γεννούν τον ψυχικό θάνατο· διότι η αμαρτία, όταν συντελεστεί, γεννά τον θάνατο, μέσω του οποίου επέρχεται στους ανθρώπους το πεντάμηνο βασανιστήριο. Αυτό έχει ερμηνευτεί από εμάς με τον εξής τρόπο, όπως έχει γραφτεί: αφενός λόγω των πέντε αισθήσεων και αφετέρου λόγω της συντομίας του χρόνου, συγκρινόμενου με τον μέλλοντα αιώνα. Είναι δε επακόλουθο να νοείται ως βασιλιάς τους ο διάβολος, αυτός που αληθινά καταστρέφει όσους τον υπακούουν. Και προκειμένου να αναλάβουμε εναντίον του άσπονδο πόλεμο, η Γραφή μάς προειδοποιεί ότι τα δύο ουαί πρόκειται να έλθουν μετά από αυτά.

Με καταπάτησαν οι εχθροί μου όλη την ημέρα. Γνώριζε ότι ο Σαούλ τον επιβουλευόταν, παρακινούμενος από τους αόρατους δαίμονες. Ή δηλώνει και τούτο, ότι «δεν είναι η πάλη μας προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τα πνεύματα της πονηρίας στα επουράνια». Διότι είναι πολλοί αυτοί που με πολεμούν από τα ύψη. Αν και εγείρονται εναντίον μου, λέγει, εντούτοις θα τους νικήσω όλους, έχοντας την ελπίδα μου σε σένα. Διότι αυτή η ελπίδα μού προσέφερε τόση δύναμη, ώστε να μη φοβάμαι αυτούς που με πολεμούν από παλιά.

Έπειτα, επειδή μέσω του θείου Πνεύματος διέκρινε ότι δεν ήταν τόσο ο Σαούλ ο αίτιος αυτής της τόσο μεγάλης ορμής εναντίον του, όσο κάποιοι αφανείς και νοητοί, αόρατοι εχθροί, δηλαδή πονηρές δυνάμεις και πνεύματα, που επενεργούσαν στον Σαούλ και τον διέγειραν σε πόλεμο εναντίον του, εύλογα προσθέτει: «Με καταπάτησαν οι εχθροί μου όλη την ημέρα»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Με συνέτριβαν αυτοί που με θλίβουν κάθε ημέρα». Το ποιοι είναι δε οι εχθροί και αυτοί που τον θλίβουν, οι οποίοι υποκινούν τον Σαούλ, το αποσαφηνίζει στη συνέχεια λέγοντας: «Διότι είναι πολλοί αυτοί που με πολεμούν από τα ύψη». Διότι δεν αγνοούσε ότι η πάλη του δεν ήταν προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τις αρχές και τις εξουσίες, προς τους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου, προς τα πνευματικά της πονηρίας, από τα οποία ο Σαούλ, παροξυνόμενος, χωρίς λόγο κατεδίωκε και πολεμούσε εκείνον που ποτέ δεν τον είχε λυπήσει σε τίποτα. Έπειτα στη συνέχεια αναφέρει: «Την ημέρα θα φοβηθώ, εγώ όμως θα ελπίσω σε εσένα». Το οποίο ακριβώς αποσαφήνισε ο Σύμμαχος λέγοντας: «Την ημέρα κατά την οποία θα φοβηθώ, εγώ σε εσένα έχω εναποθέσει την εμπιστοσύνη μου».

Διότι, ακόμη και αν φαίνεται κατεξοχήν ότι άνθρωπος με έχει καταπατήσει, καθώς ο Σαούλ στράφηκε με σφοδρότητα εναντίον μου, εντούτοις οι εχθροί μου και εκείνοι που με πολεμούν από ψηλά, ρίχνοντας τα βέλη τους από το ύψος εναντίον της ψυχής μου, είναι πάρα πολλοί. Όλους αυτούς όμως έχω μάθει να τους περιφρονώ, χάρη σε εσένα, τον πρόμαχο και υπερασπιστή μου. Διότι, έχοντας απόλυτη εμπιστοσύνη σε εσένα, εάν ποτέ εισέλθει φόβος στην ψυχή μου, τον αποκρούω, αντλώντας θάρρος από εσένα, τον υπερασπιστή μου.

Και όπως ακριβώς, αν κάποιος δεχόταν ξαφνικά επίθεση από κάποιον ληστή ή δολοφόνο, θα καλούσε κάποιους από τους φίλους του σε βοήθεια, επειδή οι δικές του δυνάμεις δεν θα επαρκούσαν για να αποφύγει τους κινδύνους, έτσι και εδώ, βρισκόμενος σε αγωνία εξαιτίας της συμπλοκής του με τον άνθρωπο (και λέγοντας «άνθρωπο», εννοώ όσα πάθη της φύσεως υποδηλώνονται με αυτήν την περιληπτική λέξη), επικαλείται την άνωθεν βοήθεια, λέγοντας ότι καταπατείται από τον πολέμιο και ότι από την ολοήμερη μάχη αποκάμνει και συνθλίβεται. Διότι αυτός που συμπλέκεται μαζί του στους αγώνες δεν τυγχάνει να είναι μόνος, αλλά ο ένας αυτός άνθρωπος αποτελεί ένα πλήθος εχθρών. Διότι λέγει: «Με καταπάτησαν οι εχθροί μου όλη την ημέρα», βάλλοντας από ύψος, επειδή αναδείχθηκαν ανώτεροι αυτού που καταπατείται. Και αυτό που συμβαίνει δεν γίνεται την ημέρα ούτε στο φως, διότι, έχοντας το φως ως σύμμαχο, δεν θα φοβόταν. Γι' αυτό λέγει: «Την ημέρα δεν θα φοβηθώ», δηλώνοντας σιωπηρά ότι ο φόβος τού προκαλείται από τους εχθρούς μέσω του σκότους. Αλλά ένας τέτοιος άνθρωπος δημιουργεί για τον εαυτό του ημέρα με το να ελπίζει στο φως, μέσω του οποίου εξαφανίζεται το σκοτάδι: «Διότι την ημέρα δεν θα φοβηθώ· εγώ δε θα ελπίσω σε Σένα». Ίσως μάλιστα να μπορούσε κανείς να προσεγγίσει βαθύτερα το νόημα των γεγραμμένων, εάν εξετάσει το αίνιγμα της επιγραφής.

Κεφάλαιο ΙΣΤ΄ Ότι το να απομακρυνθεί κανείς με οποιονδήποτε τρόπο από την αρετή ενέχει τον ίδιο κίνδυνο. Όμως, είναι αμέτρητες κατά τη διάρκεια της ζωής μας οι εκτροπές προς την αμαρτία, και με πολλούς τρόπους οι Γραφές επισημαίνουν αυτό το πλήθος: «Διότι πολλοί», αναφέρει, «είναι εκείνοι που με καταδιώκουν και με θλίβουν», και «Πολλοί είναι εκείνοι που με πολεμούν από ψηλά», και άλλα πολλά παρόμοια. Ίσως, λοιπόν, μπορούμε κυριολεκτικά να πούμε ότι είναι πολλοί εκείνοι που επιβουλεύονται μοιχικά, με σκοπό να διαφθείρουν «αυτόν τον αληθινά τίμιο γάμο και την αμίαντη κλίνη»· αν μάλιστα πρέπει να απαριθμήσουμε ονομαστικά αυτούς τους μοιχούς, μοιχός είναι η οργή, μοιχός η πλεονεξία, μοιχός ο φθόνος, η μνησικακία, η έχθρα, η βασκανία, το μίσος. Και όλα όσα έχουν καταγραφεί από τον Απόστολο ως «αντίθετα στην υγιαίνουσα διδασκαλία» αποτελούν απαρίθμηση μοιχών.

«Ελέησόν με» Ο Χριστός βοά ως άνθρωπος για τον Ιούδα. «Όλη την ημέρα» Διότι δεν σταμάτησε ο Ιούδας την ημέρα της προδοσίας να τρέχει εδώ και εκεί. «Με καταπάτησαν» Οι Ιουδαίοι όλη εκείνη την ημέρα του πάθους δεν σταμάτησαν να εμπαίζουν τον Σωτήρα. «Ότι πολλοί» Οι δαίμονες από τον αέρα παρακινούσαν τους Ιουδαίους κατά του Χριστού. «Δεν θα φοβηθώ» Διότι ούτε την ημέρα του πάθους φώναζε επειδή φοβόταν, αλλά για να δείξει ότι αληθινά ενανθρώπησε. «Στον Θεό» Διότι οι λόγοι του Σωτήρα είναι στον Πατέρα και οι λόγοι του Πατέρα στον Υιό. «Στον Θεό ήλπισα» Πότε άραγε η ανθρώπινη σάρκα είχε τη δύναμη να εκστρατεύσει κατά του Θεού (του Χριστού); «Όλη την ημέρα» Όταν δηλαδή δίδασκε ο Χριστός, οι Ιουδαίοι τον περιγελούσαν λέγοντας: από πού ξέρει αυτός γράμματα, χωρίς να έχει μαθητεύσει; «Εναντίον μου όλοι» Επειδή άπαντες σκέφτονταν με ποιον τρόπο θα τον θανατώσουν. «Θα παροικήσουν» Διότι τον περικύκλωναν και παρέμεναν κοντά, για να βρουν κάτι και να μηχανευτούν κάποιον δόλο κατά του Χριστού. «Αυτοί την πτέρνα» Διότι, λέει, παρακολουθούσαν κρυφά τον Κύριο, αν θεραπεύει το Σάββατο, ώστε να τον κατηγορήσουν. «Υπέρ του μηδενός» Επειδή ο Κύριος ήθελε να θεωρήσει ως μη γενόμενα τα όσα συνέβησαν και να τους συγχωρήσει, ώστε αφού μετανοήσουν να σωθούν· αυτοί όμως δεν το κατενόησαν. «Με οργή» Αναφέρεται στα πλήθη των Ιουδαίων, οι οποίοι εξέπεσαν από την αξία τους.

Διότι, αν και ο ψαλμός έκανε μνεία ανθρώπου, εντούτοις υπονοεί τον ίδιο τον Σατανά, που έτσι ονομάζεται πολλές φορές στη θεία Γραφή, ή κάποιον από αυτούς που στρατεύονται με το μέρος του. Εξάλλου είναι ταιριαστό αυτά να τα ψάλλει και ο λαός των εθνών, ο οποίος για πολύ χρόνο εξαπατήθηκε από τον Σατανά και υπέμεινε τον πόλεμο από αυτόν μέσω της επιβουλής των δαιμόνων, τους οποίους στα επόμενα υπονόησε πιο ξεκάθαρα. «Με καταπάτησαν οι εχθροί μου». Δεν εννοεί μία ημέρα, αλλά το διάστημα όλου του παρελθόντος χρόνου, κατά το οποίο οι νοητοί μας εχθροί δεν σταμάτησαν να μας πολεμούν από ψηλά και να μας καταπατούν. Και πώς καταπατούσαν; Μέσω της ειδωλολατρίας και των ηδονών, αφού έβαλαν τρικλοποδιά και ανέτρεψαν τους ανθρώπους, και έπειτα τους πατούσαν ενώ βρίσκονταν πεσμένοι. Ας μην υποστούμε λοιπόν εμείς ανατροπή και πέσουμε στη γη, δηλαδή στα γήινα, και κανείς δεν θα μπορέσει να μας καταπατήσει. Αλλά ούτε να επιτρέψουμε στους εχθρούς μας να γίνουν ψηλότεροί μας, παρά ανεβαίνοντας στην κλίμακα των αρετών, ας κάνουμε τους επιβούλους κατώτερους από εμάς. «Κατά την ημέρα δεν θα φοβηθώ». Διότι εάν, λέει, περπατάμε στο φως και, όπως λέει ο Παύλος, περπατήσουμε με ευσχημοσύνη όπως την ημέρα, εύλογα δεν φοβόμαστε κανέναν από τους επιβούλους, χρησιμοποιώντας απέναντί τους ως όπλο την πίστη και την ελπίδα στον Θεό. «Στον Θεό θα αποδώσω έπαινο».

Ν. Κραταιές δυνάμεις, αφού λάβατε ως κλήρο τη μεγαλώνυμη κλήση με την οποία ονομάζεται ο Υιός του Θεού, την μεταδώσατε άφθονα σε όλες τις άυλες τάξεις, μιμούμενες την πρωταρχική δύναμη. Του φύλακα. Με απόρρητη δύναμη ένας άγγελος κατέκοψε ολοσχερώς μέσα σε μία νύχτα το μυριάριθμο πλήθος της στρατιάς των Ασσυρίων· εσύ όμως, οδηγέ μου, εξαφάνισε τους νοητούς Ασσυρίους που με πολεμούν από τα ύψη.

ΚΑΘΙΣΜΑ ΟΓΔΟΟ Ψαλμός 55ος. Στο τέλος, υπέρ του λαού που έχει απομακρυνθεί από τα άγια· για τον Δαβίδ ως στηλογραφία, όταν τον συνέλαβαν οι αλλόφυλοι στη Γεθ. «Ελέησέ με, Θεέ, διότι με καταπάτησε άνθρωπος, πολεμώντας με όλη την ημέρα με έθλιψε. Με καταπάτησαν οι εχθροί μου όλη την ημέρα». Και ο Δαβίδ μεν τα έλεγε αυτά υπέρ του λαού, που είχε αιχμαλωτιστεί από τους αλλοφύλους, ταιριάζουν όμως αυτά και σε εκείνον που κυριεύεται και καταπονείται από τα σαρκικά θελήματα. «Διότι είναι πολλοί αυτοί που με πολεμούν από τα ύψη» και είναι επηρμένοι στο φρόνημα. «Δεν θα φοβηθώ» όμως, έχοντας ταπεινό φρόνημα και «ελπίζοντας σε εσένα. Στον Θεό ψάλλοντας τους λόγους μου και έχοντας την ελπίδα μου, δεν θα φοβηθώ, ακόμη κι αν βδελύσσονται τους λόγους μου. Εναντίον μου όλοι οι διαλογισμοί τους είναι για κακό, εφόσον και θα παροικήσουν και θα κρυφτούν παραφυλάγοντας την πτέρνα μου», δηλαδή τα τελευταία μου. Και «όπως ακριβώς αυτοί καρτέρεσαν» εναντίον μου, έτσι και εσύ, «υπέρ του μηδενός», δηλαδή, εύκολα σαν ένας θα τους ανατρέψεις. «Με οργή θα καταβιβάσεις λαούς» που είναι άξιοι οργής, «ω Θεέ. Τη ζωή μου την ανέθεσα σε εσένα, έθεσες τα δάκρυά μου ενώπιόν σου, όπως και στην υπόσχεσή σου». Πλύνε και αποκάθαρέ με. «Θα στραφούν οι εχθροί μου προς τα πίσω, σε όποια ημέρα σε επικαλεστώ» και «θα γνωρίσουν ότι εσύ είσαι ο Θεός μου».

Εάν όμως η μέριμνα για αυτά αποτελεί ζημία, σε ποια θέση θα κατατάξουμε τη θλίψη; Η οποία δεν σημαίνει μόνο το να απομακρύνεται η ψυχή από τη μνήμη του Θεού, αλλά και το να έχει σκοτιστεί εντελώς και να είναι τυφλός ο λογισμός, ώστε από αυτό να είναι επιρρεπής σε κάθε είδους ολίσθημα. Διότι ο νους, όταν κυριευθεί από την αθυμία, επειδή κλονίζεται από τους ιλίγγους που προέρχονται από αυτήν και καταπίπτει, συμπεριφέρεται στον εαυτό του με τον πιο ευτελή τρόπο· από τη μία εγκαταλείπει πάρα πολύ εύκολα τη δική του ενέργεια και αξία και τη φυσική του κατάσταση, όπως ακριβώς εκείνοι που έχουν καταληφθεί από βαθύ λήθαργο αφήνουν όσα κρατούν στα χέρια τους, και από την άλλη υποκύπτει εύκολα στα πάθη, σαν σκλάβος σε εκείνα που είχε το δικαίωμα να εξουσιάζει. Και έτσι τίποτα δεν εμποδίζει την ψυχή να πεθάνει, αφού δεχθεί μύριες πληγές, εφόσον «είναι πολλοί εκείνοι που την πολεμούν από ψηλά», όπως είπε ο Δαβίδ, ενώ εκείνος που μπορεί να βοηθήσει κείτεται πεσμένος. Γι' αυτό ο Παύλος λέει: «Η λύπη του κόσμου κατεργάζεται θάνατο».

Όχι δύο, ούτε τρεις φορές τον χρόνο· διότι, αν πολεμούσαμε και δεχόμασταν πόλεμο τρεις φορές, επιστρέφοντας στα σπίτια μας θα απολαμβάναμε ηρεμία και οι δύο, και αυτοί που πολεμούν και αυτοί που δέχονται τον πόλεμο, αλλά αδιάλειπτα· και ομοίως, επειδή και ο πόλεμος από τους εχθρούς μας είναι αέναος, όπως γνωρίζετε και γνωρίζουμε εμείς που πειραζόμαστε. Λοιπόν, τι παράξενο ή παράλογο κάνουμε; Ή μάλλον εντελώς εύλογα, δίκαια και πολύ ωφέλιμα δεν συγκεντρωνόμαστε στο ίδιο μέρος τρεις φορές την εβδομάδα; Αλλά και κάθε βράδυ που συναζόμαστε, και τρόπον τινά συμβουλευόμαστε, συγκροτούμαστε και συνασπιζόμαστε μέσω του λόγου της κατηχήσεως; Βλέπετε λοιπόν, στρατιώτες του Χριστού, πώς έχετε οχυρωμένες τις ψυχές σας; Αν έχετε τον θώρακα της σταθερής πίστεως· αν υπάρχει σε εσάς η ασπίδα της ταπεινοφροσύνης· αν είναι παρόν το δόρυ της υπακοής· αν σας σκεπάζει η περικεφαλαία της σωτηρίου ελπίδος· αν είναι στα χέρια σας η μάχαιρα της ανδρείας· και, πρωτίστως, αν είναι πειθήνιο και γοργό το τίμιο σώμα σας, σαν πουλάρι πειθαρχημένο, και δεν συμβεί, όντας δυσκολοκυβέρνητο και ατίθασο, να ρίξει κάτω τον αναβάτη νου μπροστά στους εχθρούς. Ναι, λοιπόν, τα έχετε, απαντώ εγώ αντί για εσάς· αλλά και είθε να τα έχετε όλο και περισσότερο, τεκνία μου· διότι είναι πολλοί αυτοί που μας πολεμούν από τα ύψη, διότι είναι υπερβολικά πυρωμένα τα βέλη του πονηρού· διότι μερόνυχτα ούτε για μια απειροελάχιστη στιγμή δεν υποχωρεί.

Ας αγωνιστούμε, λοιπόν, ως στρατιώτες του Χριστού, και ας μην θεωρήσουμε αυτόν τον καιρό ως κάτι άλλο παρά ως καιρό συμπλοκής, εχθρών, τόξων και βελών· —επειδή επαναστάτησαν πολλοί που μας πολεμούν από ψηλά— όπως είναι γραμμένο, —παρατάσσοντας πολέμους όλη την ημέρα,— στήνοντας παγίδες, ενεδρεύοντας, σκάβοντας λάκκο, μηχανευόμενοι χιλιάδες τεχνάσματα, επιδεικνύοντας ακόρεστες διαθέσεις και υποκρινόμενοι.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΙΗ'. Περί του να περιφράξουμε τις ψυχές μας με τις αρετές, διότι είναι πολλοί αυτοί που μας πολεμούν από ψηλά. Αδελφοί μου, πατέρες και τέκνα, για να αρχίσουμε την κατήχηση με ένα παράδειγμα, όταν πρόκειται να γίνει πολεμική συμπλοκή, πρώτα συσκέπτονται οι στρατηγοί, συγκεντρώνουν τον στρατό και, αφού τον εμψυχώσουν με παραινετικούς λόγους, τον διεγείρουν και του εμφυσήσουν ανδρεία για τους αγώνες, έπειτα προχωρούν στον πόλεμο. Και οι κυβερνήτες των πλοίων, πρώτα κάθονται μαζί με τους ναύτες και συσκέπτονται για τα ζητήματα της θαλασσοπορίας, και τότε δίνουν παράγγελμα για τα ιστία και εξορμούν, αφού πρώτα επικαλεστούν τον Θεό ως βοηθό. Παραλείπω να αναφέρω τους οδοιπόρους, τους εμπόρους και τους γεωργούς, και κάθε άλλη δραστηριότητα που απαιτεί συμβουλή, σύσκεψη και ομόνοια, και έχει οπωσδήποτε ανάγκη από τα κατάλληλα λόγια.

Βλέπετε λοιπόν, στρατιώτες του Χριστού, πώς είναι περιφραγμένες οι ψυχές σας, εάν έχετε τον θώρακα της πίστης, εάν υπάρχει σε εσάς η ασπίδα της ταπεινοφροσύνης, εάν είναι παρόν το δόρυ της υπακοής, εάν σας σκέπει η περικεφαλαία της σωτήριας ελπίδας, εάν βρίσκεται στα χέρια σας η μάχαιρα της ανδρείας, και πρωτίστως, εάν το τίμιο σώμα σας είναι υπάκουο και ταχύ, ώστε σαν πειθαρχημένο πουλάρι, και όχι ατίθασο και ανυπότακτο, να μη ρίξει κάτω τον αναβάτη νου μπροστά στο πρόσωπο των εχθρών. Ναι, λοιπόν, τα έχετε —απαντώ εγώ αντί για εσάς— αλλά είθε να τα έχετε ολοένα και περισσότερο, παιδιά μου, διότι πολλοί είναι εκείνοι που σας πολεμούν από τα ύψη, διότι τα βέλη του πονηρού είναι εξαιρετικά πυρωμένα, διότι μέρα και νύχτα δεν υποχωρεί ούτε για μια ελάχιστη στιγμή. Διότι ούτε τρώει, ούτε πίνει, ούτε κοιμάται, όπως ακριβώς ο ίδιος ο αποστάτης είπε σε κάποιον άγιο πατέρα, αλλά σε αυτό συνίσταται η άζωη ζωή του και η ολέθρια ενέργειά του, στο να καταβάλει τον φτωχό και τον πένητα, στο να σφάξει εκείνους που έχουν ευθεία καρδιά. Αλλά η ρομφαία του είθε να εισέλθει στην ίδια του την καρδιά, και τα τόξα του να συντριβούν. Και πώς θα γίνει αυτό; Εάν αφουγκραζόμαστε όσα ψάλλονται, εάν τον αποκρούουμε με τα προαναφερθέντα όπλα. Αυτόν, όπως είπε ο ίδιος ο αλάστορας, τον συντρίβει η ταπεινοφροσύνη· αυτόν τον εξοντώνει η υπακοή· αυτόν τον τρέπει σε φυγή η προσευχή· αυτόν τον λιμοκτονεί η νηστεία· αυτόν τον τσακίζει η φιλαδελφία και όλη η υπόλοιπη άσκηση των θείων αρετών.

Ας αγωνιστούμε, λοιπόν, πλέον ως στρατιώτες του Χριστού, και ας μη θεωρήσουμε τον χρόνο ως τίποτε άλλο παρά ως καιρό σύγκρουσης με τους εχθρούς, επιθέσεων με τόξα και βέλη, διότι «πολλοί είναι αυτοί που μας πολεμούν από ψηλά», όπως έχει γραφτεί, παρατάσσοντας μάχες όλη την ημέρα, στήνοντας παγίδες, ενεδρεύοντας, σκάβοντας λάκκους, μηχανευόμενοι μύρια όσα, διατεθειμένοι ακόρεστα και υποκρινόμενοι. Ποιος, λοιπόν, μπορεί να τους αποφύγει; Ποιος θα ξεφύγει; Ποιος δεν θα σκοντάψει το πόδι του; Ποιος δεν θα παγιδευτεί στα σχοινιά τους, στις παγίδες, στις επιβουλές, στους ολέθρους τους; Τι άλλο θα μας σώσει εκτός από εκείνο που, όπως αποκαλύφθηκε στον Μέγα Αντώνιο, είναι η ταπεινοφροσύνη, η συζευγμένη με αυτήν υπακοή, η άοκνη προσευχή, η προθυμία στο έργο, η αναντίρρητη πειθαρχία, η αδιαμαρτύρητη προθυμία, η ετοιμότητα του άγρυπνου λογισμού προς αποτροπή των αισχρών νοημάτων και προς εισδοχή των αγαθών θεωρημάτων, η εγρήγορση έναντι του ύπνου, η προσευχή, η ψαλμωδία, η αγρυπνία, η γονυκλισία· η εργασία και η σπουδή σε αυτά, και μαζί με αυτά η εξομολόγηση των κρυφών λογισμών, η αποφυγή της άστοχης παρρησίας, το μέτρο στον λόγο· διότι με αυτά και με τα παρόμοια διασφαλίζεται ο εσωτερικός μας άνθρωπος και αποτρέπεται ο αντίπαλος, μη έχοντας καμία δύναμη εναντίον μας. Επομένως, τέκνα και αδελφοί, ας προσέξουμε να μην περάσουμε τις ημέρες μας χωρίς πνευματικό όφελος.

Μεγάλο βέβαια είναι κάθε κατόρθωμα, καθώς και η κατάκτηση της ύψιστης ευχής· όμως κανένα δεν είναι τόσο μεγάλο όσο αυτό της παρθενίας. Διότι η παρθενία είναι αυτή που έλαμψε πρώτα στον παράδεισο, προτού οι προπάτορές μας εξαπατηθούν από τον όφι. Η παρθενία είναι αυτή που χρημάτισε μητέρα του Χριστού· η παρθενία είναι αυτή που μεταμορφώνει τους ανθρώπους σε αγγέλους, εφόσον ο μεν γάμος αρχίζει από τη φθορά και καταλήγει στη φθορά, ενώ η παρθενία ανασταίνει τον κόσμο στην αφθαρσία. Πώς λοιπόν θα την αποκτήσουμε, θα μπορούσε να πει κάποιος; Πώς αλλιώς, παρά με μύριους κόπους και ιδρώτες; Διότι όπου το κατόρθωμα είναι μεγάλο, εκεί χρειάζεται και η μέγιστη προσπάθεια. Επομένως, όπως ακριβώς ένα κοφτερό ξίφος ξέρει να κατακόβει αυτούς που επιτίθενται, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και η ψυχή, μέσω του θείου φόβου, αφού σφυρηλατηθεί σαν σε φωτιά και ατσαλωθεί με το νερό των δακρύων, ας κατακόβει και ας εξολοθρεύει τους δαιμονικούς λογισμούς· και αν τυχόν στομώσει, ας ατσαλωθεί και πάλι, χτυπώντας όχι μόνο χιλιάδες, αλλά και «μυριάδες», σύμφωνα με αυτό που ψάλλεται στον Δαβίδ· εφόσον είναι πολλοί αυτοί που μας πολεμούν από τα ύψη, και είναι μύρια τα πνεύματα της πονηρίας που στρατεύονται εναντίον μας, η αντίσταση προς τα οποία μέχρι τέλους αναδεικνύει τον άνθρωπο στρατιώτη του Χριστού και, αληθινά, αναντίρρητα στεφανωμένο νικητή.