Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 56:2

Ελέησόν με, ο Θεός, ελέησόν με. Εκ προσώπου της ανθρωπότητας προσέφερε προς Αυτόν την υμνωδία. Διότι σε Εσένα έχει την πεποίθησή της η ψυχή μου, και στη σκιά των πτερύγων Σου θα ελπίσω. Είναι σύνηθες στη θεία Γραφή να ονομάζει πτέρυγες την επισκοπική δύναμη του Θεού, σύμφωνα με το ρηθέν: Πόσες φορές θέλησα να επισυνάξω τα τέκνα σου, με τον τρόπο που η όρνιθα επισυνάγει τα νοσσία της κάτω από τις πτέρυγες. Στη δική Σου λοιπόν βοήθεια, λέγει, έχω την ελπίδα μου. Έως ότου παρέλθει η ανομία. Δηλαδή, έως ότου εκλείψει από το μέσον ο Σατανάς και οι πονηρές δυνάμεις που είναι μαζί του.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΜΗ ΔΙΑΦΘΕΙΡΗΣ, ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ ΕΙΣ ΣΤΗΛΟΓΡΑΦΙΑΝ, ΟΤΑΝ ΑΠΕΔΡΑΣΕ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΟΥ ΣΑΟΥΛ ΣΤΟ ΣΠΗΛΑΙΟ. 56ος. Ελέησέ με, Θεέ, ελέησέ με, διότι σε σένα ελπίζει η ψυχή μου. Όπως ακριβώς αποδεικνυόταν από την ιστορία ότι ο Δαβίδ βρέθηκε για δεύτερη φορά στους αλλοφύλους της Γεθ, ανάμεσα στους οποίους, ενώ διέτριβε, έχει καταγραφεί ότι συνέθεσε τον 55ο ψαλμό· έτσι φαίνεται ότι ήλθε στο σπήλαιο δύο φορές. Τη μία φορά, όταν, προσποιούμενος μανία, διέφυγε από τα χέρια του Αγχούς και των αλλοφύλων της Γεθ· και από εκεί διασώζεται στο σπήλαιο Οδολλάμ, όπου όλοι οι αδελφοί του και όλος ο οίκος του πατέρα του κατεβαίνουν προς αυτόν. Συγκεντρώνονταν δε κοντά του καθένας που βρισκόταν σε ανάγκη, κάθε καταχρεωμένος, και κάθε πονεμένη ψυχή· και αυτός ήταν αρχηγός τους. Και ήταν περίπου τετρακόσιοι άνδρες. Τη δεύτερη φορά, όταν ο Σαούλ επέστρεψε από την καταδίωξη των αλλοφύλων, και του αναγγέλθηκε: «Ιδού, ο Δαβίδ βρίσκεται στην έρημο Γαδδί»· και πήρε μαζί του τρεις χιλιάδες εκλεκτούς άνδρες από τον Ισραήλ και πορεύθηκε αναζητώντας τον Δαβίδ και τους άνδρες του προς την πλευρά της Αιλείν. Και ήλθε στις μάντρες των ποιμνίων που βρίσκονταν δίπλα στον δρόμο. Και υπήρχε εκεί ένα σπήλαιο, και εισήλθε ο Σαούλ για να ανακουφιστεί (για τη φυσική του ανάγκη)· ενώ ο Δαβίδ και οι άνδρες του βρίσκονταν καθισμένοι στο βάθος του σπηλαίου.

Αλλά το Άγιο Πνεύμα, αποδεχόμενο τη φυγή του Δαβίδ και τη διαμονή του στις ερήμους, καθώς και την εξαιρετικά καρτερική κατοίκησή του στα σπήλαια, του λέει: «Εις το τέλος, μη διαφθείρῃς» (Μην καταστρέψεις), αλλά μείνε εξολοκλήρου τέτοιος, ώστε να αξιωθείς στηλογραφίας και αιώνιας μνήμης. Αυτός δε, απέναντι σε αυτά, μην έχοντας την έπαρση των Κυνικών φιλοσόφων που επιδιώκουν τη σοφία αυτού του αιώνα, ούτε υπερηφανευόμενος και καυχώμενος για την καρτερία του βίου του, ούτε κομπάζοντας επειδή είχε αποκτήσει γύρω του πολλούς μιμητές και μαθητές του δικού του τρόπου ζωής· ούτε λαμβάνοντας θάρρος σαν να στηριζόταν σε σωματοφύλακες και συμμάχους· αλλά, παρουσιάζοντας έμπρακτα τον πράο και ταπεινό, τον τέλειο και αληθινά ταπεινόφρονα και άμωμο άνθρωπο, αναφωνούσε προς τον Θεό λέγοντας: «Ελέησέ με, Θεέ, διότι σε Σένα έχει εμπιστευθεί η ψυχή μου, και στη σκιά των πτερύγων Σου θα ελπίσω». Διότι γνωρίζω μεν ότι οι δικές Σου πτέρυγες και η δική Σου σκέπη είναι προορισμένες για τις τέλειες ψυχές· εγώ όμως, όντας μικρός και ταπεινός, δεν θα ελπίσω στις δικές Σου πτέρυγες, αλλά στη σκιά των πτερύγων Σου, μέχρι να παρέλθει η ανομία· ή, σύμφωνα με τον Ακύλα, μέχρι να παρέλθει η επιβουλή· σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο, μέχρι να παρέλθει ο κατατρέκτης. Όταν όμως παρέλθει η ανομία, και η εναντίον μου επιβουλή, και ο προαναφερθείς κατατρέκτης, δεν θα ελπίζω πλέον στη σκιά, αλλά σε αυτές τις ίδιες τις πτέρυγές Σου, εφόσον θα έχω προκόψει και θα έχω ελευθερωθεί από κάθε άνομη πράξη και αμαρτία.

«Ελέησόν με, ο Θεός, ελέησόν με, διότι σε εσένα εναπόθεσε την πεποίθησή της η ψυχή μου, και στη σκιά των πτερύγων σου θα ελπίσω, έως ότου παρέλθει η ανομία». Ο ψαλμωδός παρακαλεί να του δοθεί ως ανταπόδοση το θείο έλεος για την πεποίθησή του στον Θεό και για τη βέβαιη ελπίδα του σε Αυτόν, «Έως ότου», λέει, «παρέλθει η ανομία». Για να μας γίνει όμως περισσότερο φανερό το νόημα, θα προσεγγίσουμε τον λόγο ως εξής: η φύση της αμαρτίας είναι άστατη και παροδική, διότι ούτε εξαρχής έλαβε υπόσταση μαζί με την κτίση από Εκείνον που έδωσε υπόσταση και ουσία στα πάντα, ούτε πρόκειται να συνδιαμένει εσαεί με τα όντα. Διότι όσα προέρχονται από το Ον είναι πραγματικά όντα και διαμένουν παντοτινά στο «είναι»· αν, αντίθετα, κάτι βρίσκεται έξω από το Ον, και η ουσία του δεν έγκειται στο «είναι», αλλά αντλεί την υπόστασή του από το να μην είναι αγαθό, αυτό μοιάζει με το χορτάρι των δωμάτων, το οποίο είναι χωρίς ρίζα, άσπαρτο και ακαλλιέργητο. Και έστω και αν προς το παρόν προκαλεί ενόχληση με την ανυπόστατη βλάστησή του, ωστόσο στους κατάλληλους χρόνους, κατά την αποκατάσταση των πάντων προς το αγαθό, παρέρχεται και εξαφανίζεται, έτσι ώστε κανένα ίχνος από το κακό που τώρα επιπολάζει ανάμεσά μας να μην απομείνει στη ζωή που προσδοκούμε σύμφωνα με την ελπίδα μας. «Διότι λίγο ακόμη», λέει, «και δεν θα υπάρχει πλέον ο αμαρτωλός, και θα αναζητήσεις τον τόπο του και δεν πρόκειται να βρεθεί».

Επομένως, στο προοίμιο της ψαλμωδίας ο λόγος φιλοσοφεί με υψηλά δόγματα, εξετάζοντας τη φύση της κακίας. Διότι διδάσκει ότι έχουμε ανάγκη τη συμμαχία του ελέους μέχρις εκείνου του σημείου, έως ότου παρέλθει από τη ζωή μας η ανομία που επιδήμησε κακώς στον βίο. Μια τέτοια όμως συμμαχία μάς χαρίζεται με το να έχουμε εμπιστοσύνη στη δύναμη Εκείνου που συμμαχεί μαζί μας και με το να εξοπλιζόμαστε με τη σκιά των πτερύγων του Θεού. Και δεν θα σφάλει κανείς, αν εννοήσει ως τις αρετές τη σκιά των θείων πτερύγων, η οποία γίνεται για εμάς κάλυμμα. Διότι αυτό καθαυτό το θείο, όποια κι αν είναι η φύση του, παραμένει ανέφικτο και ακατάληπτο για την ανθρώπινη φύση, καθώς υπερίπταται κάπου ψηλά, λόγω του άρρητου χαρακτήρα του, πάνω από τον ανθρώπινο λογισμό. Ωστόσο, ένα αποτύπωμα της άρρητης φύσης, μέσω της σκιαγράφησης των αρετών, δημιουργείται σε όσους αποβλέπουν σε αυτήν, έτσι ώστε κάθε σοφία και φρόνηση και γνώση και κάθε προσέγγιση της καταληπτικής σκέψης να μην είναι αυτές καθαυτές οι θείες πτέρυγες, αλλά η σκιά των θείων πτερύγων. Είναι δε μεγάλη για εμάς αυτή η ευεργεσία, έστω κι αν πρόκειται για σκιά. Διότι λέει: «Θα κραυγάσω προς τον Ύψιστο Θεό, τον Θεό που με ευεργέτησε», μέσω αυτής της σκιάς, την οποία απέστειλε από το ύψος στον επίγειο βίο. Διότι με έσωσε διά του Πνεύματος που επισκίασε μέσα στη νεφέλη, και εκείνους που στις προηγούμενες ψαλμωδίες καταπατούσαν, τώρα τους μετέφερε στην τάξη των ονειδιζομένων.

«Ελέησόν με»: Ο λόγος αναφέρεται στον Αδάμ· ο προφήτης βοά εκ προσώπου του Χριστού, και ο Χριστός πάλι εκ προσώπου του Αδάμ· διπλό αποζητά το έλεος ο άνθρωπος, καθώς η αμαρτία έχει διογκωθεί. «Διότι σε εσένα έχει ελπίσει»: Διότι ο άνθρωπος περίμενε την παρουσία του Χριστού, για να τον επισκιάσει με τις πτέρυγες, που είναι το δεσποτικό σώμα. «Έως ότου παρέλθει»: Διότι όταν απομακρύνεις, Κύριε, την ανομία της παραβάσεως, τότε θα γνωρίσω ότι σώθηκα, λέει ο άνθρωπος. «Θα κραυγάσω»: Διότι ο άνθρωπος δεν σταμάτησε να κραυγάζει προς τον ουρανό, επειδή η θλίψη του ήταν μεγάλη. «Στον Θεό»: Ο Οποίος δεν παρέβλεψε τον άνθρωπο, αλλά αφού ήλθε [και τον προσέλαβε], τον ελευθέρωσε από τα κακά. «Εξαπέστειλε»: Ο Πατέρας, αφού έστειλε τον Υιό, έσωσε τον άνθρωπο. «Έδωσε» (Παρέδωσε): Τους δαίμονες, οι οποίοι εξαπάτησαν τον άνθρωπο. Να εννοείς όμως και τους Ιουδαίους, που εξουθένωσαν τον Χριστό.

Διότι, αφού έλαβε ο Κύριος άρτο, είπε: Αυτό είναι το σώμα μου, το οποίο κλάται για εσάς προς άφεση των αμαρτιών. Αφού ανέβηκε σε αυτό το ικρίωμα του σταυρού ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, και άπλωσε τα χέρια του, και εξεδίωξε τις δυνάμεις που πετούσαν στον αέρα, προετοίμαζε για εμάς ανεμπόδιστη την πορεία προς τον ουρανό, και ανύψωνε για εμάς την πίστη ως μεγάλη κλίμακα από τη γη προς τον ουρανό. Και το παράδοξο, εάν το ακούσετε, αγαπητοί, είναι ότι στήθηκε το δέντρο του σταυρού και απλώθηκε πάνω του η αληθινή άμπελος, η οποία λέει: Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή. Και έγινε για μεν τον διάβολο αναδενδράδα θανατηφόρα, για εμάς δε αναδενδράδα ζωηφόρα, η οποία αναχαιτίζει τον καύσωνα των αμαρτιών μας και μας δωρίζει σκιά αναπαύσεως. Εκείνος που κάθεται κάτω από τη σκιά του λέει αυτό που ειπώθηκε από τον Σολομώντα: Στη σκιά του επιθύμησα και κάθισα, και ο καρπός του είναι γλυκός στον φάρυγγά μου. Έχοντας λάβει θάρρος κάτω από αυτήν τη σκιά, ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: Και στη σκιά των πτερύγων σου θα ελπίσω.

Έως πότε; Έως ότου παρέλθει η ανομία μου. Ω, θαυμαστό γεγονός και καινό μυστήριο! Η πηγή βρισκόταν πάνω στο δέντρο, και ο σταυρός ποτιζόταν από αυτήν· διότι, αφού λογχίστηκε στην πλευρά του, ανέβλυσε αίμα και ύδωρ· με το μεν αίμα βάφοντας πορφυρό τον σταυρό, με το δε ύδωρ αρδεύοντας τις ρίζες του, ώστε να αναβλαστάνει διαπαντός αθάνατους καρπούς για όσους πιστεύουν. Ω, δέντρο μακαριστό, το οποίο τιμούν οι βασιλείς και σέβονται οι άρχοντες, και το οποίο άνδρες και γυναίκες, και κάθε φύση και δημιουργία ανθρώπων το κατέχουν ως φυλακτήριο· το οποίο φρίττουν οι δαίμονες και τρέμει ο διάβολος· το οποίο υμνούν οι άγγελοι και ευλογούν οι ουρανοί· και οι Εκκλησίες δοξάζουν τον Χριστό που σταυρώθηκε σε αυτό! Στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Ας μην αναχωρήσω ταπεινωμένος και ντροπιασμένος, αλλά αφού αποκτήσω εκείνα που ήλπισα· και έτσι θα απέλθω χαίροντας με πλήρη βεβαιότητα στην καρδιά μου. Ελέησέ με, Θεέ, σύμφωνα με το μέγα έλεός σου, διότι σε εσένα έχει εμπιστευθεί η ψυχή μου· ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής, εσύ που είσαι ο ιατρός των ψυχών και των σωμάτων.

Ο μεγαλόφρων όμως και αληθινά ευγενής νέος, αφού άκουσε την περιττολογία και την ανόητη ικεσία του πατέρα του και αντιλήφθηκε τις μηχανορραφίες του σκολιού δράκοντα, πώς δηλαδή ετοίμασε παγίδα στα πόδια του εκ των δεξιών, μηχανευόμενος να λυγίσει τη θεοειδή ψυχή του και να τον εμποδίσει από το προκείμενο βραβείο, έθεσε προ οφθαλμών το πρόσταγμα του Δεσπότη Χριστού, ο οποίος είπε: «Δεν ήλθα να φέρω ειρήνη, αλλά μάχη και μάχαιρα· διότι ήλθα να διχάσω τον γιο εναντίον του πατέρα του και την κόρη εναντίον της μητέρας της», και τα εξής. Και ότι: «Όποιος αγαπά πατέρα ή μητέρα παραπάνω από εμένα, δεν είναι άξιός μου», και: «Όποιος με αρνηθεί μπροστά στους ανθρώπους, θα τον αρνηθώ κι εγώ μπροστά στον Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς». Αφού τα αναλογίστηκε αυτά, δεσμεύοντας την ψυχή του με τον θείο φόβο και ενδυναμώνοντάς την με τον πόθο και τον θείο έρωτα, θυμήθηκε πολύ επίκαιρα εκείνη τη ρήση του Σολομώντα, που λέει: «Καιρός να αγαπήσεις και καιρός να μισήσεις, καιρός πολέμου και καιρός ειρήνης». Και πρώτα μεν, προσευχόμενος νοερά, είπε: «Ελέησόν με, Κύριε, ο Θεός, ελέησόν με, διότι σε εσένα εμπιστεύθηκε η ψυχή μου, και στη σκιά των πτερύγων σου θα ελπίσω μέχρι να παρέλθει η ανομία. Θα κράξω προς τον Ύψιστο Θεό, τον Θεό που με ευεργέτησε», και τα υπόλοιπα του ψαλμού.

Αφού, λοιπόν, ο βασιλιάς κάθισε σε βήμα ψηλό και υπερυψωμένο, διέταξε τον γιο του να παρακαθήσει μαζί του. Εκείνος, όμως, από σεβασμό και τιμή προς τον πατέρα του δεν θέλησε να το πράξει αυτό, και κάθισε στο έδαφος κοντά του. Παρουσιάστηκαν, λοιπόν, οι γνώστες της σοφίας που μωράνθηκε από τον Θεό, των οποίων η ασύνετη καρδιά πλανήθηκε, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος: «Ενώ νόμιζαν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με το ομοίωμα θνητών ανθρώπων, τετράποδων και ερπετών». Αυτοί συγκεντρώθηκαν για να αναμετρηθούν δια των λόγων με τον γιο του βασιλιά και με όσους βρίσκονταν γύρω του, και εκπληρωνόταν σε αυτούς η παροιμία, ότι δηλαδή η ζαρκαδιά επιχειρούσε να πολεμήσει με το λιοντάρι. Διότι αυτός μεν είχε θέσει τον Ύψιστο ως καταφύγιό του και είχε εναποθέσει την ελπίδα του στη σκιά των πτερύγων Του· εκείνοι δε είχαν στηρίξει την πεποίθησή τους στους άρχοντες αυτού του αιώνα που καταργούνται, και στον κοσμοκράτορα του σκότους, στον οποίο είχαν υποτάξει τον εαυτό τους ελεεινά και άθλια.

Ψαλμός 56ος. Εις το τέλος· μη διαφθείρης· του Δαβίδ, για στηλογραφία, όταν αυτός διέφευγε από το πρόσωπο του Σαούλ στο σπήλαιο. «Ελέησέ με, Θεέ, ελέησέ με, διότι σε εσένα έχει εναποθέσει την πεποίθησή της η ψυχή μου και στη σκιά των πτερύγων σου θα ελπίσω, μέχρι να παρέλθει η ανομία». Αφού διέφυγε ο Δαβίδ από το πρόσωπο του Σαούλ και κρύφτηκε σε κάποιο σπήλαιο στην έρημο, με αυτά τα λόγια προσείλκυσε τη θεία ευμένεια. «Θα κράξω», λέει, ακόμη «προς τον Ύψιστο Θεό, τον Θεό που με ευεργέτησε», ο οποίος «έστειλε βοήθεια από τον ουρανό και με έσωσε».

Αλλά αυτοί μεν, σαν εκείνον που πυρπόλησε τον ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο, ας χαθούν άφαντοι και άγνωστοι, χωρίς να αξιώνονται ούτε της παραμικρής αναφοράς από εμάς, έως ότου παρέλθει η ανομία και ο Θεός σπλαχνιστεί τους δούλους του. Διότι δεν συμβαίνει, δεν συμβαίνει ο Θεός μας να λησμονεί ως το τέλος, ούτε να συγκρατεί τους οικτιρμούς του μέσα στην οργή του, ούτε να μην ευδοκεί πλέον. Απεναντίας, ενώ πατάσσει, θεραπεύει, και ενώ θανατώνει, επιστρέφει και ζωοποιεί. Ακόμη και αν αποστείλει δόντια θηρίων μαζί με τον θυμό εκείνων που σέρνονται πάνω στη γη, εντούτοις συνθλίβει και τα δόντια των λεόντων και συντρίβει το κεφάλι του δράκοντα. Ακόμη και αν τσακίσει σαν καλάμι, εντούτοις επιτιμά και τα θηρία του καλαμιώνα. Ακόμη και αν άλλοι ελπίζουν σε άρματα και άλλοι σε ίππους, εντούτοις ο ίππος είναι ψευδής ελπίδα για σωτηρία, ούτε ευαρεστείται στη σωματική δύναμη του ανθρώπου. Αν δείχνει στον ίδιο του τον λαό σκληρά δοκιμασίες και του κερνάει οίνο κατάνυξης, εντούτοις ετοιμάζει και τράπεζα απέναντι σε εκείνους που τον θλίβουν, και προσφέρει ποτήρι ευφροσύνης που μεθά σαν το πιο δυνατό κρασί.