Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 57:4

Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα. Δείχνει ότι αυτοί δεν είχαν απολύτως καμία αφορμή για σωτηρία. [Διότι μέσω του προφήτη Ησαΐα ο Θεός είπε προς τους Ιουδαίους: Γνώριζα ότι οπωσδήποτε θα αθετήσεις, και ότι είσαι άνομος, και από την κοιλιά θα ονομαστείς έτσι· εννοώντας ως κοιλιά το άγιο βάπτισμα.] Ο θυμός τους είναι καθ' ομοίωση του φιδιού. Ονομάζει «θυμό» την ψυχή, για την οποία αναφέρει ότι είναι όμοια με το φίδι στον παράδεισο· το οποίο, υποκρινόμενο λόγια φιλίας, εισήγαγε τον θάνατο. Επειδή, λοιπόν, και αυτοί παρομοίως, λέγοντας «Ραββί» και «Διδάσκαλε», και «Γνωρίζουμε ότι από τον Θεό έχεις έλθει», και προφέροντας τέτοιου είδους λόγια, σχεδίαζαν να τον παραδώσουν στον σταυρό· γι' αυτόν τον λόγο παραβλήθηκαν με το φίδι.

Διότι στον καθένα από εμάς, όπως είπα, ο Θεός ενσταλάζει στον νου λόγια μέσω του Πνεύματος, τα οποία έχουν τη δύναμη να μας τρέφουν για την αιώνια ζωή, ή και πολλές φορές μας ευφραίνει μέσω της φωνής των αγίων. Είπε λοιπόν ότι τα τέκνα πρέπει να καταστραφούν μαζί με τη μητέρα που έχει πορνεύσει, και μάλιστα χωρίς οίκτο. Για ποια αιτία; Επειδή είναι τέκνα πορνείας. Και βεβαίως δεν ισχυριζόμαστε ότι το τέκνο υπόκειται στα αμαρτήματα της μητέρας, διότι αλλιώς πού θα κατέληγε η ρήση μέσω της φωνής του Ιεζεκιήλ: «Δεν θα πεθάνουν οι πατέρες για τα τέκνα, ούτε τα τέκνα για τους πατέρες· καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία». Πρέπει μάλλον να γνωρίζουμε ότι, ακόμη και αν επινοείται το πρόσωπο μιας μητέρας που πορνεύει, ως τύπος της Συναγωγής, εντούτοις δεν παύουν να είναι οι ίδιοι και πάλι αυτοί που προέρχονται από αυτήν. Λέγοντας δε ότι είναι τέκνα πορνείας, απέδειξε ολοφάνερα ότι έχουν καταστεί ένοχοι για τα εγκλήματα της νοητής πορνείας· και τούτο διότι έχουν ασεβήσει, τρόπον τινά, από τα ίδια τα σπάργανα και τη μήτρα, και ποτέ δεν καταπιάστηκαν με έργα ευσέβειας, αλλά είχαν παντελώς ασύχναστη την αρετή, και δεν τίμησαν τον δρόμο που είναι αρεστός στον Θεό. Έτσι και ο ψαλμωδός λέει: «Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα, πλανήθηκαν από την κοιλιά, μίλησαν ψέματα»· καίτοι κάθε ευσεβής, ο οποίος έχει ανατραφεί με τα έργα της δικαιοσύνης, μπορεί λαμπρά να αναφωνήσει προς τον Θεό: «Σε σένα αφέθηκα από τη μήτρα· από την κοιλιά της μητέρας μου εσύ είσαι ο Θεός μου».

ΨΑΛΜΟΣ ΝΖ'. <Διότι μέσα στην καρδιά σας εργάζεστε ανομίες επάνω στη γη.> (A f. 298.) Δεν προστίθεται μάταια η φράση «επάνω στη γη»· διότι, ακόμη κι αν κάποιος διαπράξει ανομία μέσα στην καρδιά του, την ενεργεί επάνω στη γη, δηλαδή γύρω από τα υλικά πράγματα. Θα μπορούσαν δε να ακούσουν και οι Ιουδαίοι: Κρίνετε δίκαια και αναλογιστείτε μέσα σας εάν τα έργα συμφωνούν με τα λόγια σας· διότι αποδεικνύεται ότι συλλογίζεστε την αδικία στην καρδιά, και άλλα μεν σκέφτεστε, άλλα δε λέτε με το στόμα. Διότι, ακόμη κι αν τα λόγια με τα οποία θέλετε να υπερασπιστείτε τον νόμο είναι χρηστά, εντούτοις η καρδιά είναι γεμάτη πικρία, και οι πράξεις επίσης είναι γεμάτες αδικία, αποτελώντας απόδειξη των νοημάτων της καρδιάς, τα οποία πάνω στη γη είναι δυνατόν να παραμένουν κρυφά, όχι όμως και όταν τα πάντα κριθούν γυμνά. Έπειτα προσθέτει, αγανακτώντας για όσους έχουν εκπέσει από τη σωτηρία, τα ακόλουθα λόγια, λέγοντας: <Οι αμαρτωλοί αποξενώθηκαν από τη μήτρα.> (A f. 298 b.) Υπάρχουν δε ορισμένοι που δεν γνωρίζουν τη συνήθεια της φρασεολογίας των θεόπνευστων Γραφών, και νομίζουν ότι κάποιοι έχουν αποξενωθεί από τον Θεό από την ίδια τη μήτρα, και σαν να έχουν πλανηθεί από την ίδια την κοιλιά και πριν από την ολοκλήρωση της λογικής. Αυτό όμως δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά ακριβώς εκείνο, ότι δηλαδή το κακό υπάρχει εκ φύσεως, και κάποιοι έχουν γίνει από την ίδια τη δημιουργία, άλλοι μεν αγαθοί στον χαρακτήρα, άλλοι δε κακοί. Το να φρονεί κανείς κατ' αυτόν τον τρόπο, ή μάλλον το να παραφρονεί, χαρακτηρίζει τους Μανιχαίους· διότι αυτό είναι πιο αληθινό να ειπωθεί.

Πρόσεξε λοιπόν ότι ο μακάριος Δαβίδ δεν είπε ότι κάποιοι αποξενώθηκαν από τον Θεό, αλλά μάλλον το διατύπωσε απλώς και απόλυτα, όχι από τον Θεό, αλλά από τη μήτρα. Διότι λέει ότι, έχοντας ήδη γίνει αμαρτωλοί, αποξενώθηκαν από τη μήτρα και την κοιλιά, δηλαδή έγιναν ξένοι και βρέθηκαν μακριά, μη έχοντας νοητή μήτρα και κοιλιά ικανή να γεννήσει αγαθούς καρπούς. Διότι τα φτιαγμένα από χώμα σώματά μας γεννούν σύμφωνα με τη δική τους φύση· ενώ οι ψυχές των ανθρώπων, σαν από άλλη κοιλιά και μήτρα, την ίδια τους την καρδιά, φέρνουν στο φως αγαθούς καρπούς, δεχόμενες άνωθεν και από τον Θεό τα σπέρματα της ευσέβειας. <Πλανήθηκαν, από την κοιλιά μίλησαν ψέματα.> (A f. 299.) Αλλά η προφητεία δείχνει και τους Ιουδαίους, ότι δεν είχαν απολύτως καμία αφορμή για σωτηρία, οι οποίοι, με την προγνωστική πρόνοια του Θεού, συγκαταλέχθηκαν από Αυτόν στους πλανημένους, και πριν ακόμη συλληφθούν δεν ήταν άγνωστοι. Μίλησαν δε ψέματα όχι από την κοιλιά, αλλά όταν έφτασαν σε ώριμη ηλικία.

Συνήθως, βέβαια, ο Δαβίδ χρησιμοποιεί την επανάληψη· διότι το «Απηλλοτριώθησαν» είναι ταυτόσημο με το «Επλανήθησαν», και η «μήτρα» με την «κοιλιά», ώστε το νόημα που δηλώνεται και από τα δύο να είναι το εξής: Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα και μίλησαν με ψεύδη· των οποίων ο θυμός ομοιάζει με τον πατέρα του ψεύδους, τον αρχικό όφι. Διότι άκουσε: «Ο θυμός τους είναι κατά την ομοιότητα του όφεως». <Θα εξουθενωθούν σαν το νερό που διαρρέει.> (F f. 86 b.) Το νερό που τρέχει δεν στέκεται στο ίδιο σημείο. Κατά τον ίδιο λοιπόν τρόπο και οι ασεβείς δεν παραμένουν στην ευημερία, αλλά σαν τρεχούμενο νερό, θα πορευθούν με ταχύτητα προς τον όλεθρο. <Θα τεντώσει το τόξο του.> (F f. 86 b.) Όταν όμως ακούς για τόξο αναφορικά με τον Θεό, να εννοείς τη θανατηφόρο οργή. <Σαν το κερί που λιώνει θα αφανιστούν.> [Cod. M f. 95.] Σαν το κερί που πλησιάζει στη φωτιά και λιώνει, θα διαλυθούν και θα στερηθούν τη ζωή.

Εάν, λοιπόν, αληθινά ομιλείτε περί δικαιοσύνης, κρίνετε με ευθύτητα, ω άνθρωποι, και όσα λέτε, αυτά και να πράττετε, και να μην απεργάζεστε ανομίες μέσα στην καρδιά σας, ούτε τα χέρια σας να συνυφαίνουν την ανομία. Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί ήδη από τη μήτρα, πλανήθηκαν από την κοιλιά της μητέρας τους, είπαν ψεύδη.

Διότι, έστω και αν νομίζει κάποιος ότι κρύβεται από τα μάτια των ανθρώπων, ας γνωρίζει ότι έχει πλανηθεί με φοβερή πλάνη εξαπατώντας τον εαυτό του. Διότι δεν θα διαφύγει την προσοχή του μεγάλου Κριτή των πάντων, μπροστά στο βήμα του οποίου όλοι πρόκειται να παρασταθούμε. Πώς άλλωστε θα μπορούσαν αυτοί να μείνουν άγνωστοι στον Θεό, εφόσον, πριν ακόμη έλθουν στο φως, ήταν ήδη γνωστοί σε Εκείνον που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους; Γι' αυτό, πριν γεννηθούν, τους προείδε σαν να είχαν ήδη υπόσταση, και να είναι τέτοιοι όπως ακριβώς είναι τώρα· και ήδη από τότε ήταν απορριπτέοι ενώπιόν Του. Αποξενώθηκαν, λοιπόν, οι αμαρτωλοί από την ίδια τη μήτρα. Και αν σήμερα προσποιούνται εντόνως ότι λαλούν δικαιοσύνη, ενώ με τα έργα τους μετέρχονται τα αντίθετα, εντούτοις δεν εμφανίστηκαν ως τέτοιοι στον Θεό μόλις τώρα· αλλά πριν βγουν από την κοιλιά, ή μάλλον και πριν ακόμη συλληφθούν στο δοχείο της μήτρας, συγκαταλέχθηκαν από Αυτόν ανάμεσα στους πλανημένους, και δεν αγνοήθηκε το ότι επρόκειτο να γίνουν τέτοιοι. Ήδη από τότε ήταν γνωστό ότι επρόκειτο να πουν ψέματα, και ότι έχουν θυμό κατά την ομοιότητα του φιδιού. Εξάλλου, «θυμό» συνηθίζουν να ονομάζουν και την ψυχή τα τέκνα των Ελλήνων. Επειδή, λοιπόν, και το αρχαίο φίδι, όταν εξαπάτησε την Εύα, προσποιούνταν ότι χρησιμοποιεί γλυκιά και φιλική ομιλία, και ότι κάνει μνεία του Θεού, επιδεικνύοντας κάποια δήθεν ευλάβεια, λέγοντας στη γυναίκα: «Γιατί είπε ο Θεός: Να μη φάτε από κανένα δέντρο του παραδείσου;»

Όπως λοιπόν, προγνωρίζοντας ότι αυτοί επρόκειτο να τον αγαπήσουν τους προόρισε, έτσι και τους ασεβείς, επειδή προγνώριζε ότι θα μιλούν για δικαιοσύνη λόγω του ότι τη γνωρίζουν, χωρίς όμως να την εφαρμόσουν και στα έργα τους, επειδή τα χέρια τους διαπλέκονται με την αδικία, γι' αυτόν τον λόγο τους αποξένωσε από τη μήτρα, και τους συγκατέλεξε ενώπιόν του μεταξύ εκείνων που πλανώνται και λένε ψέματα πριν ακόμη γεννηθούν· και επέτρεψε, αν και γνώριζε ότι θα γίνουν τέτοιοι, να φανερωθούν, ώστε να λάμψει η διαφορά των δίκαιων και θεοσεβών ανδρών μέσα από την παραβολή τους με τους χειρότερους. Διότι, αν και όλοι είναι μιας φύσεως, οι μεν επέλεξαν εκούσια τα καλύτερα, οι δε βάδισαν την αντίθετη οδό, κάνοντας χρήση της αυτεξούσιας προαίρεσής τους. Και ο ύψιστος, ο μέγας κριτής των συμπάντων, προεδρεύοντας και στα δύο τάγματα, απονέμει τα πρέποντα. Γι' αυτό, όσους τον αγάπησαν τους εδόξασε, καθιστώντας τους σύμμορφους με την εικόνα του Υιού του, εφόσον με τα έργα τους απέδειξαν την αγάπη τους προς αυτόν· ενώ τους αντιθέτους, επειδή αποξένωσαν μόνοι τους τον εαυτό τους από τη χάρη του, τους καταβάλλει συντρίβοντας τα δόντια τους, τα οποία δεν χρησιμοποίησαν όπως έπρεπε, και θρυμματίζοντας τα σαγόνια τους, με τα οποία έβλαψαν πολλούς· και τέλος τους παραδίδει στην εξουθένωση, τη χλεύη και το όνειδος, οπότε και χάνονται σαν τα ρευστά και ασταθή νερά, έχοντας οι ίδιοι προκαλέσει για τον εαυτό τους ένα τέτοιο τέλος.

Όταν λοιπόν ομολογήθηκε και αυτό, και ο Σωτήρας το αποδέχθηκε (διότι γνώριζε ότι και εκείνοι με τον ίδιο τρόπο τελειώνονταν, ή μάλλον, ότι επρόκειτο να τελειωθούν), τι λέει; Το μεν ποτήριο θα το πιουν, το να καθίσουν όμως εκ δεξιών μου και εξ αριστερών, δεν είναι δικό μου, λέει, να το δώσω αυτό, αλλά ανήκει σε εκείνους στους οποίους έχει δοθεί. Δεν έχει λοιπόν καμία αξία ο ηγεμονικός νους; Καμία ο κόπος; Καμία ο λόγος; Καμία η φιλοσοφία; Καμία η νηστεία; Καμία η αγρυπνία; Η χαμευνία; Το να χύνει κανείς πηγές δακρύων; Κανένα από αυτά δεν έχει αξία, αλλά σύμφωνα με κάποια τυχαία κλήρωση, και ο Ιερεμίας αγιάζεται, και άλλοι αποξενώνονται ήδη από την κοιλιά της μητέρας τους;

Διότι δεν παραπονιέται πλέον ότι καταπατάται από τους εχθρούς, ούτε επικαλείται το έλεος ως σύμμαχο, αλλά έχοντας ανυψωθεί, σαν από κάποια ψηλή σκοπιά, προς εκείνους που διάγουν τον βίο τους κάτω, στα κοιλώματα των προπόδων της ανθρώπινης ζωής, φωνάζει με ελεγκτικό τρόπο λέγοντας τα εξής: Ώ άνθρωποι, τι λέτε και τι πράττετε; Άραγε είναι δικαιοσύνη αυτό που λέγεται; Άραγε αποδίδετε την κρίση με ευθύτητα; Και όμως βλέπω ότι οι καρδιές σας βρίσκονται στη γη, και κάθε εγκάρδιο κίνημα είναι έργο και όχι απλώς σκέψη. Διότι, αμέσως μόλις σχηματιστεί το κακό στη διάνοια, το έργο συνυφαίνεται μέσω των χεριών με τις σκέψεις. Αυτά τα εξέθεσα παραφράζοντας λίγο το ψαλμικό κείμενο χάριν σαφήνειας, τα λόγια του οποίου έχουν ως εξής: «Εάν αληθινά, λοιπόν, μιλάτε για δικαιοσύνη, κρίνετε με ευθύτητα, υιοί των ανθρώπων. Διότι μέσα στην καρδιά σας εργάζεστε την ανομία πάνω στη γη, αδικία συνυφαίνουν τα χέρια σας». Έπειτα, αγανακτώντας για εκείνους που έχουν εκπέσει από τη σωτηρία, προσθέτει τα ακόλουθα λόγια, λέγοντας: «Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα, και πλανήθηκαν από την κοιλιά».

Θα μπορούσες να κατανοήσεις το λεγόμενο, εάν εξετάσεις ποια είναι η πρώτη μήτρα της ανθρώπινης σύστασης, και ποια είναι η κοιλία που κυοφόρησε το ανθρώπινο γένος. Διότι νομίζω ότι δεν είναι κάποια άλλη παρά η φιλανθρωπία και η αγαθότητα του Θεού, από την οποία πλαστήκαμε και γεννηθήκαμε. Διότι είπε: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους. Και πάλι λέει: «Υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν». Και είναι δυνατόν να σταχυολογήσει κανείς μύριες τέτοιες φωνές από την Αγία Γραφή, μέσω των οποίων αναγνωρίζεται ποια είναι η κοιλία που μας έπλασε και ποια είναι η μήτρα που μας έφερε στο φως μέσω της γέννησης. Βλέποντας, λοιπόν, αυτά, εκείνος που θλίβεται βαθιά για την απώλεια αυτών που αποστάτησαν οδύρεται· διότι είναι ξεκάθαρος θρήνος η φωνή με την οποία θρηνεί για τους αμαρτωλούς. Λέγοντας: «Πώς απαλλοτριώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα; Πώς πλανήθηκαν από την κοιλία, τιμώντας το ψεύδος αντί για την αλήθεια, αυτοί των οποίων ο θυμός έχει την ομοιότητα με τον πατέρα του ψεύδους, τον πρώτο όφι;». «Σαν της ασπίδας», λέει, «της κωφής, που βουλώνει τα αυτιά της, η οποία δεν θα εισακούσει τη φωνή των γητευτών, ακόμη και όταν γητεύεται από κάποιον σοφό».

Επειδή λοιπόν στην αρχή του ψαλμού λέει ότι «Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα και από την κοιλιά πλανήθηκαν», το οποίο είναι ταυτόσημο με το ότι εξαμβλώθηκαν, και ως αιτία αυτού του πάθους τους αναφέρει την εξομοίωσή τους με το φίδι και την ασπίδα, για τον λόγο αυτόν και τώρα, επαναλαμβάνοντας τον ίδιο λόγο, λέει ότι, εφόσον κατέστησαν ατελείς ως προς τον λόγο της φύσεως και έγιναν εκτρώματα εξαιτίας της κακίας, γλίστρησαν και έπεσαν οι ίδιοι από εκείνη τη νοητή μήτρα που αναφέραμε, γενόμενοι πυρ εναντίον του ίδιου τους του εαυτού διά της υλικής προαιρέσεώς τους. Γι' αυτόν τον λόγο δεν ατένισαν προς τον ήλιο. Διά του ηλίου υποδηλώνεται το αληθινό φως, προς το οποίο το ατελεσφόρητο γέννημα των Ιουδαίων δεν ατένισε. Και ο λόγος που ακολουθεί εναρμονίζεται με συνέπεια προς τα προηγούμενα. Διότι αυτό που εκεί ονόμασε κουφή ασπίδα, τώρα το μεταβάλλει και το αποκαλεί ασύνετη άκανθα· επειδή από την ακοή προέρχεται η σύνεση. Εκείνος δε που δεν δέχθηκε την ακοή, αποβάλλει οπωσδήποτε μαζί με την ακοή και τη σύνεση.

Άκουγα την ψαλμωδία, η οποία, νομίζω, προφήτευε τα παρόντα κακά· διότι λέει για τους αμαρτωλούς ότι «αποξενώθηκαν από τη μήτρα και πλανήθηκαν από την κοιλιά». Νομίζω ότι μήτρα για όσους γεννιούνται κατά Θεόν ονομάζεται η Εκκλησία· διότι αυτή, κυοφορώντας στα σπλάχνα της όσους τελειοποιούνται μέσα σε αυτήν, τους φέρνει στο φως διά της πίστεως. Αλλά οι αμαρτωλοί, σαν τα εκτρώματα των κυημάτων, αποξενώθηκαν από τη μήτρα και αποπλανήθηκαν από τη γνήσια κοιλιά· διότι δεν βλέπω στους μητρικούς κόλπους τους αποστάτες της πίστεως, και θεωρώ ότι η προφητεία αναφέρεται σε αυτούς που έχουν πλανηθεί εξαιτίας της απάτης, ότι δηλαδή «πλανήθηκαν από την κοιλιά· πλανήθηκαν λέγοντας ψεύδη». «Ο θυμός τους», λέγει, «είναι όμοιος με του όφεως», όχι απλώς κάποιου όφεως, ώστε να μην αναφέρεται η παρομοίωση στο φυσικό αυτό θηρίο· αλλά η προσθήκη του οριστικού άρθρου υποδεικνύει αινιγματικά το αρχέτυπο κακό. Ίσως όμως να μην είναι άκαιρη για εμάς η μνεία του όφεως, προς έλεγχο όσων ομιλούν με θράσος κατά του Πνεύματος.

Διότι, όπως λέει η Γραφή, ούτε σε δόλια ψυχή θα εισέλθει η σοφία, ούτε εκείνος που είναι καθαρός στην καρδιά βλέπει μέσα του κάτι άλλο εκτός από τον Θεό, στον οποίο, αφού προσκολλήθηκε μέσω της αφθαρσίας, δέχθηκε μέσα του ολόκληρη την αγαθή βασιλεία. Θα μας γινόταν μάλιστα περισσότερο κατανοητό αυτό που λέγεται, εάν, για τη διασαφήνιση των όσων ειπώθηκαν, λαμβάναμε υπόψη τα λόγια του Κυρίου, τα οποία απηύθυνε προς τους αποστόλους μέσω της Μαρίας: «Πορεύομαι», λέει, «προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Διότι αυτά τα λέει ο μεσίτης μεταξύ του Πατέρα και των αποκηρυγμένων, αυτός που μέσω του εαυτού του συμφιλίωσε τους εχθρούς του Θεού με την αληθινή και μόνη θεότητα. Διότι, επειδή σύμφωνα με τον προφητικό λόγο οι άνθρωποι αποξενώθηκαν από τη ζωοποιό μήτρα εξαιτίας της αμαρτίας και πλανήθηκαν από την κοιλιά μέσα στην οποία πλάστηκαν, λαλώντας το ψέμα αντί για την αλήθεια, για τον λόγο αυτό, αφού προσέλαβε την απαρχή της κοινής φύσεως, την κατέστησε άγια μέσω ψυχής και σώματος, διατηρώντας την μέσα του αμιγή και απρόσβλητη από κάθε κακία, ώστε, προσφέροντάς την μέσω της αφθαρσίας στον Πατέρα της αφθαρσίας, να ελκύσει μαζί του μέσω αυτής καθετί που είναι συγγενές και ομόφυλο με αυτήν ως προς τη φύση, και να προσδεχθεί τους αποκηρυγμένους στην υιοθεσία και τους εχθρούς του Θεού στη μέθεξη της θεότητάς Του.

Επειδή το θείο είναι παντοδύναμο όχι μόνο μετά την κτίση, αλλά και πριν από την κτίση, δεν είναι άκτιστη μόνο η ουσία του, αλλά και όλες οι δυνάμεις του· και να γνωρίζεις ότι όσοι μαίνονται εναντίον μας εξαιτίας αυτού έχουν ταχθεί με το μέρος των πονηρών κτισμάτων. Επειδή δε και η θεοποιός χάρις, η οποία ονομάζεται θεότητα από τους αγίους, είναι μία από αυτές τις δυνάμεις, είναι αναγκαίως και αυτή άκτιστη, και «αποξενώθηκαν από αυτήν, πλανήθηκαν εκ κοιλίας, μίλησαν ψευδώς» όσοι την αποκαλούν κτιστή. Επειδή όμως είναι χάρις και δωρεά, εκείνος που την χορηγεί υπερέχει αυτής κατά το αίτιο, και όσοι απειθούν αγνόησαν το αίτιο των πάντων που βρίσκεται υπεράνω κάθε μετοχής. Βλέπεις πώς όλες οι σπορές των πονηρών ζιζανίων, τόσο του κακόδοξου εκείνου Βαρλαάμ όσο και των οπαδών του, ανατρέπονται εκθεμελιωτικά με αυτό το μοναδικό επιχείρημα;

«Εάν αληθώς»: Ο λόγος απευθύνεται προς τους Ιουδαίους λέγοντας: άραγε δίκαια μιλάτε, συκοφαντώντας τον Χριστό; «Κρίνετε ευθέως»: Ο λόγος απευθύνεται προς τους άρχοντες των Ιουδαίων: ως κριτές του λαού, γιατί δεν λέτε την αλήθεια, αλλά εκφέρετε διεστραμμένη κρίση κατά του Χριστού και Θεού; «Διότι μέσα στην καρδιά τους»: Διαλογίστηκαν να καταδικάσουν σε θάνατο τον αθάνατο· και τι είναι μεγαλύτερο από αυτήν την ανομία; «Αδικία»: Υπαινίσσεται τον καιρό κατά τον οποίο επρόκειτο να πλέξουν το ακάνθινο και άδικο στεφάνι. «Αποξενώθηκαν»: Αναφέρεται μεν στους δαίμονες, οι οποίοι απορρίφθηκαν από τους ουράνιους τόπους· υπαινίσσεται όμως και τους Ιουδαίους, οι οποίοι καταδικάστηκαν πριν καν γεννηθούν. «Πλανήθηκαν»: Διότι, όταν κυοφορήθηκε ο Θεός Λόγος σε παρθενική μήτρα, αμέσως εξαιτίας της απιστίας τους περιέπεσαν σε πλάνη, λέγοντας ψεύδη ότι συνελήφθη εκ πορνείας· διότι αυτό υπαινίχθηκε ο προφήτης. «Οργή σε αυτούς»: Με τον ίδιο τρόπο που επιτιμήθηκε ο όφις που πλάνησε την Εύα, την ίδια πληγή δέχθηκαν και οι Ιουδαίοι, επειδή διέσυραν το μυστήριο της θείας Παρθένου. «Ωσάν της ασπίδας»: Διότι η ασπίδα, όταν ακούσει τη φωνή του γητευτή, ακουμπά το ένα αυτί στη γη και φράζει το άλλο με την ουρά της, ώστε να μην υπακούσει σε αυτόν που την καλεί· έτσι και οι Ιουδαίοι δεν προσέφεραν τα αυτιά τους στον Σωτήρα που δίδασκε, εξαιτίας του φθόνου τους.

Επίτρεψέ το τώρα· πρέπει να ανοίξω τη μήτρα του ύδατος και του Πνεύματος, για να γίνω πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς. Διότι τους Ιουδαίους που εξέπεσαν από αυτήν τη μήτρα ελέγχει ο προφήτης κατηγορώντας τους: Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα. Τότε τον αφήνει.

Μαρτυρεί δε το Άγιο Πνεύμα λέγοντας: «Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα», δηλαδή από αυτήν του βαπτίσματος. Για τον λόγο αυτόν ομολογούμε ότι όλοι όσοι σώθηκαν και όσοι σώζονται, διά του βαπτίσματος σώθηκαν και σώζονται με τη χάρη του Θεού.

«Οι εχθροί του Κυρίου, την ίδια στιγμή που δοξάστηκαν και υψώθηκαν.» «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαίρεται.» «Κρίνε με, Θεέ, και δίκασε την υπόθεσή μου απέναντι σε έθνος.» «Γιατί καυχάσαι για την κακία, εσύ ο δυνατός στην ανομία; Όλη την ημέρα.» «Τα λόγια τους έγιναν πιο απαλά και από το λάδι, όμως τα ίδια είναι βέλη.» «Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα· πλανήθηκαν.» «Θα ευφρανθεί ο δίκαιος, όταν δει εκδίκηση· τα χέρια, κ.τ.λ.» «Σκέπασέ με από τη συστροφή των πονηρών, από το πλήθος.» «Όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά, έτσι θα αφανιστούν.» «Θα ανταποδώσει σε αυτούς ο Κύριος σύμφωνα με την ανομία τους· και σύμφωνα με, κ.τ.λ.» «Είθε να εκλείψουν οι αμαρτωλοί και οι άνομοι από τη γη.» «Η επιθυμία του αμαρτωλού θα χαθεί.» «Ιδού, όσοι απομακρύνονται από εσένα, θα καταστραφούν.» «Μακριά από τους αμαρτωλούς είναι η σωτηρία, επειδή τα δικαιώματα, κ.τ.λ.» «Όλους τους αμαρτωλούς θα τους εξολοθρεύσει.» «Τα κακά θα καταδιώξουν αυτούς που αμαρτάνουν.» «Οι οδοί των ασεβών θα καταστραφούν.» «Οι οδοί των ασεβών είναι σκοτεινές, και δεν γνωρίζουν πού σκοντάφτουν.» «Κακό γέννημα, που τα δόντια του είναι μαχαίρια, και οι τραπεζίτες του κοπίδια, ώστε να καταβροχθίζει τους ταπεινούς της γης.» «Γρήγορη και περιχαρής γίνεται η καταστροφή των ασεβών.» «Όπου κι αν εισέλθει ο ασεβής, αφανίζεται.» «Τους καρπούς των ασεβών θα τους ανατρέψει ο Κύριος.» «Ο ασεβής κάνει άδικα έργα.» «Το στόμα των ασεβών το σκεπάζει πρόωρο πένθος.» «Η συντριβή των ασεβών είναι η φτώχεια.» «

Ψαλμός νζ'. Εις το τέλος· μη διαφθείρεις· του Δαβίδ εις στηλογραφίαν. «Εάν αληθινά λοιπόν λαλείτε δικαιοσύνη, κρίνετε ορθά, υιοί των ανθρώπων», και «μην εργάζεσθε μέσα στην καρδιά σας ανομίες επί της γης» ούτε «να πλέκουν αδικία τα χέρια σας». «Εάν αληθινά», λέγει, και όχι με υποκρισία προσηλώνεσθε στη δικαιοσύνη, «κρίνετε ορθά», δηλαδή διακρίνετε και επιλέξτε το καλύτερο από το χειρότερο. «Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα, πλανήθηκαν από την κοιλιά, μίλησαν ψεύδη», είτε επειδή εμφανίστηκαν τέτοιοι από τα ίδια τα σπάργανα, είτε έπειτα από την αναγέννηση της κολυμβήθρας, αθετώντας τη σύνταξη με τον Θεό και την απόταξη του διαβόλου. Γι' αυτό και επέρχεται «θυμός του Θεού κατά την ομοιότητα του όφεως», διότι και εκείνος εξαπάτησε με ψεύδη τον πρωτόπλαστον άνθρωπο. Τα δε αυτιά τέτοιων ανθρώπων είναι «σαν της κωφής ασπίδας που βουλώνει», δηλαδή που κλείνει «τα αυτιά της για να μην ακούσει τις φωνές των γητευτών». Και εκείνη μεν μαγεύεται «μαγευόμενη από σοφό», δηλαδή αιχμαλωτίζεται από τον γητευτή, «αυτών όμως ο Θεός θα συντρίψει τα δόντια μέσα στο στόμα τους». Διότι χωρίς δόντια ούτε η φωνή είναι χρήσιμη. Έτσι και σε αυτούς, επειδή ψεύστηκαν στον Θεό, θα συντρίψει και θα εξαφανίσει την ψευδολογία των δογμάτων τους. «Τους τραπεζίτες των λεόντων συνέθλασε ο Κύριος». Διότι υπάρχουν δύο είδη δοντιών· τα μεν μπροστινά κόβουν την όποια τροφή, τα δε εσωτερικά συγκεντρώνουν αυτό που κόπηκε, γι' αυτό και ονομάζονται μύλοι.

Και αυτός είναι ο παλαιός άνθρωπος: έχοντας λάβει ως σπόρο την κακία από τους προγόνους μας μαζί με τη γέννησή μας, δεν είδαμε καμία ημέρα καθαρή από την αμαρτία, ούτε αναπνεύσαμε ελεύθεροι από την πονηρία, αλλά, όπως λέει ο προφήτης: «Αποξενωθήκαμε από τη μήτρα, πλανηθήκαμε από την κοιλιά». Και δεν σταματήσαμε σε εκείνον τον δυστυχή κλήρο της προγονικής αμαρτίας, ούτε αρκεστήκαμε στα κακά που κληρονομήσαμε, αλλά προσθέσαμε τόσο πολλά στην κακία και αυξήσαμε τόσο τον πονηρό πλούτο, ώστε με τα μεταγενέστερα επισκιάσαμε τα παλαιότερα, και όσοι τα μιμήθηκαν αποδείχθηκαν πολύ χειρότεροι από τα πρότυπά τους. Και το σημαντικότερο όλων: δεν υπήρξε καμία ενδιάμεση παύση του κακού, αλλά η νόσος προχωρούσε ακατάπαυστα. Ίσως δε και για αυτόν τον λόγο ήταν αδύνατον το γένος των ανθρώπων να εξασφαλίσει από μόνο του τη θεραπεία του, επειδή ούτε είχε γευτεί σχεδόν ποτέ την ελευθερία, ούτε, εφόσον δεν την είχε δοκιμάσει, μπορούσε να τη λαχταρήσει, να θελήσει να την αποκτήσει και να εξεγερθεί κατά της τυραννίας.

Εκείνος, λοιπόν, που συνηγορεί υπέρ των παθών της ατιμίας ως φυσικών και όχι ως επίκτητων, μετέτρεψε «την αλήθεια του Θεού στο δικό του ψεύδος». Διότι, όπως προείπαμε, ο άχραντος και καθαρός κατασκεύασε και την εικόνα Του όμοια με τον εαυτό Του, «με τον φθόνο όμως του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Επειδή, λοιπόν, το γένος των ανθρώπων, αφού συνελήφθη σε ανομίες και γεννήθηκε σε αμαρτίες, αποξενώθηκε από τη μήτρα και πλανήθηκε από την κοιλιά, και αφού βασίλευσε η αμαρτία από τον Αδάμ μέχρι την παρουσία του Χριστού και σε αυτούς που δεν είχαν αμαρτήσει, ήλθε ιλεούμενος «ο αμνός του Θεού για να σηκώσει την αμαρτία του κόσμου», δένοντας με τη δική του δύναμη τον ισχυρό, και διαρπάζοντας έτσι εμάς, τα αιχμαλωτισμένα σκεύη του, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί: «αιχμαλώτισε την αιχμαλωσία». Εάν, λοιπόν, φροντίζουμε να ανακληθούμε από την αιχμαλωσία και να φορέσουμε «την εικόνα του επουρανίου» και να παραστήσουμε τα μέλη μας δούλα στη δικαιοσύνη και στον αγιασμό, όπως ακριβώς τα παραστήσαμε στην αμαρτία, ας πιστέψουμε ότι οφείλουμε, περπατώντας στο φως, να βλέπουμε απρόσκοπτα τα θαυμάσια του Θεού, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «άνοιξε τους οφθαλμούς μου, και θα κατανοήσω τα θαυμάσια του νόμου σου». Διότι, όπως στα αισθητά εκείνος που περπατά στο φως δεν σκοντάφτει, έτσι και στα νοητά εκείνος που βρίσκεται σε τέλειο αγιασμό δεν διαλογίζεται πονηρά, ούτε σκέφτεται φαύλα.

ϟʹ Όσοι μετά το βάπτισμα υποχωρούν στα θελήματα του πονηρού και διαπράττουν όσα εκείνος έχει σχεδιάσει, αποξενώνουν τον εαυτό τους από την αγία μήτρα του βαπτίσματος, σύμφωνα με όσα λέγει ο Δαβίδ. Διότι καθένας από εμάς ούτε αλλοιώνεται ούτε απομακρύνεται από τη φύση με την οποία δημιουργήθηκε, αλλά, επειδή δημιουργήθηκε αγαθός από τον Θεό -διότι ο Θεός δεν εποίησε το κακό- και είναι άτρεπτος κατά τη φύση και την ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, πράττει αυτά που επιλέγει και θέλει με εκούσια διάθεση, είτε είναι αγαθά είτε φαύλα. Διότι, όπως ακριβώς το ξίφος, είτε το χρησιμοποιήσει κανείς για κακό είτε για καλό σκοπό, δεν αλλάζει τη δική του φύση αλλά παραμένει σίδηρος, έτσι και ο άνθρωπος ενεργεί και πράττει, όπως ειπώθηκε, όσα βούλεται, χωρίς όμως να εξίσταται από την οικεία του φύση.