Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 57:9

«Θα εξουθενωθούν σαν το νερό που διαρρέει». Θα γίνουν, λέγει, ευκαταφρόνητοι παρόμοια με το νερό που έχει σκορπιστεί και είναι εντελώς άχρηστο. «Θα τεντώσει το τόξο του, μέχρι να εξασθενήσουν». Με τη λέξη τόξο εδώ εννοεί την απόφαση που πρόκειται να εκδοθεί στο θείο βήμα. Το δε «μέχρι να», έχει τεθεί αντί του «και», ώστε το νόημα να είναι: «και θα εξασθενήσουν». «Έπεσε το πυρ επάνω τους, και δεν είδαν τον ήλιο». Αφού ρίχτηκαν, λέγει, στο αιώνιο πυρ, δεν αντίκρισαν τον ήλιο της δικαιοσύνης. Παρόμοιο είναι και το εξής: «Ας απομακρυνθεί ο ασεβής, για να μη δει τη δόξα του Κυρίου».

Αν όμως κάποιος ήθελε να εννοήσει ως ύψη, βουνά και κοιλάδες τους διδασκάλους των Ιουδαίων, καθώς βέβαια και τους λαούς που ήταν υπό την εξουσία τους, οι οποίοι εξαιτίας της ύβρεώς τους προς τον Χριστό εκδιώχθηκαν από την ίδια τους την εξουσία· διότι έλιωσαν, και σαν κερί μπροστά στη φλόγα συγκρουόμενοι με τις συμφορές του πολέμου από τους Ρωμαίους, «Εξουθενώθηκαν και σαν νερό που διαρρέει, και σαν λιωμένο κερί αφανίστηκαν», σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού· δεν θα βγει έξω από τον ορθό σκοπό. <Για την ασέβεια του Ιακώβ έγιναν όλα αυτά, και για την αμαρτία του οίκου του Ισραήλ.> Λέγοντας ότι ο Θεός των όλων θα επιβεί στα ύψη της γης, και ότι θα σαλευτούν από αυτόν τα όρη, και ότι σαν κερί και σαν νερό θα λιώσουν και θα ρεύσουν προς τα κάτω οι κοιλάδες, προσθέτει λοιπόν: Για την ασέβεια του Ιακώβ έγιναν όλα αυτά. Δες λοιπόν πώς μιλάει για κρυμμένα μυστήρια, και δεν περιορίζει το νόημα των λεγομένων στα αισθητά πράγματα, αλλά γνωρίζει συγκαλυμμένα τις συμφορές που πρόκειται από στιγμή σε στιγμή να έρθουν σε αυτούς στη Σαμάρεια και σε αυτούς στα Ιεροσόλυμα, έχοντάς τες ήδη διηγηθεί. Διότι ποιον τρόμο θα προκαλούσε, και πώς θα καταλυπούσε αυτούς στη Σαμάρεια ίσως ή τους άλλους, ο συγκλονισμός των ορέων; Και οι κοιλάδες με ποιον τρόπο θα μπορούσαν να λιώσουν, ή πώς θα κατέβαιναν σαν νερό που ρέει σε κατωφέρεια; Αλλά γνωρίζει, όπως είπα, αφού προανήγγειλε με τον κατάλληλο τρόπο όσα πρόκειται να συμβούν σε αυτούς που προέρχονται από τον Ισραήλ.

Συνήθως, βέβαια, ο Δαβίδ χρησιμοποιεί την επανάληψη· διότι το «Απηλλοτριώθησαν» είναι ταυτόσημο με το «Επλανήθησαν», και η «μήτρα» με την «κοιλιά», ώστε το νόημα που δηλώνεται και από τα δύο να είναι το εξής: Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα και μίλησαν με ψεύδη· των οποίων ο θυμός ομοιάζει με τον πατέρα του ψεύδους, τον αρχικό όφι. Διότι άκουσε: «Ο θυμός τους είναι κατά την ομοιότητα του όφεως». <Θα εξουθενωθούν σαν το νερό που διαρρέει.> (F f. 86 b.) Το νερό που τρέχει δεν στέκεται στο ίδιο σημείο. Κατά τον ίδιο λοιπόν τρόπο και οι ασεβείς δεν παραμένουν στην ευημερία, αλλά σαν τρεχούμενο νερό, θα πορευθούν με ταχύτητα προς τον όλεθρο. <Θα τεντώσει το τόξο του.> (F f. 86 b.) Όταν όμως ακούς για τόξο αναφορικά με τον Θεό, να εννοείς τη θανατηφόρο οργή. <Σαν το κερί που λιώνει θα αφανιστούν.> [Cod. M f. 95.] Σαν το κερί που πλησιάζει στη φωτιά και λιώνει, θα διαλυθούν και θα στερηθούν τη ζωή.

Διότι αυτό σημαίνει το: «Και δεν είδαν τον ήλιο.» <Και θα πει ο άνθρωπος: Αν άρα υπάρχει καρπός για τον δίκαιο, κ.λπ.> (E f 106.) Το «άρα» σε αυτά τα λόγια δεν εκφράζει κάποιον που αμφιβάλλει, αλλά μάλλον κάποιον που έχει απόλυτη βεβαιότητα και πίστη και, τρόπον τινά, ήδη συγκατανεύει ότι λαμβάνει τον καρπό της αγάπης προς τον Θεό, καθώς και την προστασία και τη βοήθεια από Αυτόν.

«Θα τεντώσει το τόξο του μέχρις ότου εξασθενήσουν. Σαν λιωμένο κερί θα αφανιστούν· έπεσε φωτιά πάνω τους, και δεν είδαν τον ήλιο. Πριν προλάβουν τα αγκάθια σας να γίνουν ράμνος, σαν ζωντανούς, σαν σε οργή θα σας καταπιεί». Επειδή τα παραπάνω μεταφέρονται κάπως ασαφώς από τη Μετάφραση των Εβδομήκοντα, ο Σύμμαχος απέδωσε το νόημά τους με κάποιο μέτρο πιο καθαρά, ερμηνεύοντάς τα με τον εξής τρόπο: «Εκείνος που τεντώνει το τόξο του ας ταραχθεί σαν αυτά που συντρίβονται, σαν περίβλημα που διαλύθηκε, ας χαθεί σαν έκτρωμα γυναίκας, για να μην δουν τον ήλιο. Πριν αυξηθούν τα αγκάθια σας ώστε να γίνουν ράμνος, ενώ είναι ακόμη ζωντανά σαν ολόξερα θα τα αρπάξει η λαίλαπα». Το νόημα των προκειμένων εδαφίων θα ήταν το εξής: Επειδή πρόκειται να περιγραφεί ποιο θα είναι το τέλος των αμαρτωλών, μάθετε, ω υιοί των ανθρώπων, ότι αυτά τα δεινά τους περιμένουν, εκτός από εκείνα που προαναφέρθηκαν. Διότι πριν από αυτό είχε λεχθεί ότι «Ο Θεός θα συντρίψει τα δόντια τους μέσα στο στόμα τους, και τους τραπεζίτες των λεόντων θα τους θρυμματίσει ο Κύριος, και θα εξουθενωθούν σαν νερό που διαρρέει».

Διότι το μεν σώμα τους, αφού διαλυθεί όπως ακριβώς το εμβρυϊκό περίβλημα, θα παραδοθεί στη φθορά, χωρίς να έχει καμία ελπίδα για την ανάσταση μαζί με τους αγίους. Η δε ψυχή τους, η οποία είναι εγκλωβισμένη στο σώμα όπως μέσα στο εμβρυϊκό περίβλημα, θα παρομοιαστεί με την αποβολή μιας γυναίκας, χωρίς να απολαμβάνει ούτε τη ζωή, ούτε το φως, ούτε τις αχτίδες του ήλιου, αλλά θα μεταβεί από το σκοτάδι στο σκοτάδι. Και ούτε θα αναληφθεί στη χώρα των ζώντων, ούτε θα ευαρεστήσει τον Κύριο στο φως των ζώντων. Ούτε βέβαια θα πει: «Επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου, διότι ο Κύριος σε ευεργέτησε». αλλά, στερημένη από όλα αυτά, θα παραδοθεί στο σκοτάδι. Κάνοντας μνεία αυτού ο Σωτήρας, έλεγε: «Αφού του δέσετε τα πόδια και τα χέρια, ρίξτε τον στο εξώτερο σκότος· εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων». Και αυτό μεν θα είναι το τέλος των ασεβών. Τον δε καρπό τους και τις πράξεις τους, που δεν διαφέρουν σε τίποτα από τα αγκάθια, πριν προλάβουν να ολοκληρωθούν και να φτάσουν στην τελείωση της κακίας, ενώ βρίσκονται ακόμη στο ξεκίνημά τους, θα τα ξηράνει η οργή του Θεού που πρόκειται να τους καταλάβει. Αυτό ακριβώς σημαίνει ο λόγος που αναφέρει: «Πριν αυξηθούν τα αγκάθια σας, ώστε να γίνουν βάτος, ενώ είναι ακόμη ζωντανός, σαν να ήταν ολόξερος θα τον αρπάξει η λαίλαπα». Επειδή, λοιπόν, κατανοήσαμε σε ικανοποιητικό βαθμό το νόημα της μετάφρασης του Συμμάχου, είναι ώρα να προχωρήσουμε και σε αυτή των Εβδομήκοντα, και από την προαναφερθείσα αντιπαραβολή να αντιληφθούμε και το δικό τους νόημα. Λέει λοιπόν: «Θα τεντώσει το τόξο του μέχρις ότου ασθενήσουν».

Ο Κύριος, λοιπόν, που πρόκειται να συντρίψει τα δόντια τους μέσα στο στόμα τους και να σπάσει τους τραπεζίτες των λεόντων, ο ίδιος θα τεντώσει το τόξο του εναντίον τους σε τέτοιο βαθμό, χτυπώντας και τιμωρώντας τους, μέχρι να εξασθενήσουν. Όσοι δε χτυπιούνται από το πύρινο βέλος, θα διαλυθούν σαν το κερί που λιώνει από τη φωτιά. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Σαν το λιωμένο κερί θα εξολοθρευτούν, έπεσε φωτιά». Διότι, όπως ακριβώς το κερί, όταν πέσει φωτιά, διαλύεται και εξαφανίζεται, με τον ίδιο τρόπο και αυτοί που προαναφέρθηκαν θα εξολοθρευτούν από την οργή που θα τους καταλάβει, ώστε να μην αξιωθούν να δουν τον ήλιο της δικαιοσύνης με τα μάτια της ψυχής τους· αλλά και προτού μεγαλώσουν τα αγκάθια τους και γίνουν βάτοι, όσο ακόμη οι ακανθώδεις πράξεις τους είναι νεαρές, η οργή θα τις καταλάβει και θα τις καταπιεί.

Γνωρίζεις βεβαίως το αίνιγμα της διαστροφής των οφθαλμών εκείνων που δεν κοιτάζουν προς το ευθύ, και της αηδίας της αναπνοής εκείνων που χρησιμοποιούν το στόμα τους για βλασφημία και, εξαιτίας αυτού, αποκτούν συγγένεια με τη δυσωδία της αμαρτίας. Και όσα νοούνται μέσω της αναπνοής, δηλαδή ότι η σάρκα και το αίμα, τα οποία κατά κύριο λόγο τρέφουν τη φύση των λεόντων, αυτά είναι απορριπτέα από τη βασιλεία του Θεού. Διότι, κατά τον καιρό της απόδοσης τιμής στους άξιους, «Αυτοί», λέει, «θα εξουδενωθούν», καταρρέοντας μαζί με την ασταθή φύση των υλικών πραγμάτων, με τα οποία συνδέθηκαν στενά κατά τον βίο τους. «Διότι θα εξουδενωθούν», λέει, «σαν το νερό που διαρρέει». Επειδή ο πονηρός τοξότης που βάλλει κατά των ψυχών μας, ο οποίος κατευθύνει τα πεπυρωμένα βέλη της αμαρτίας εναντίον της ανθρώπινης ζωής, δεν παύει να τοξεύει εναντίον τους, μέχρις ότου παραλύσει τη δύναμή τους. «Διότι θα τεντώσει», λέει, «το τόξο του, μέχρις ότου ασθενήσουν και γίνουν σαν το κερί που λιώνει, το οποίο διαμορφώνεται εύκολα σε κάθε μορφή αμαρτωλού χαρακτήρα»· και σε αυτά προσθέτει ακόμη εκείνες τις θρηνητικές φωνές εναντίον των άθλιων, λέγοντας: «Έπεσε πυρ, και δεν είδαν τον ήλιο». Την έννοια αυτού του ρητού την αποσαφηνίζει ένας άλλος από τους ερμηνευτές, ερμηνεύοντας την άκαιρη πτώση του εκτρώματος από τη μήτρα με αυτά τα λόγια: «Έκτρωμα», λέει, «γυναίκας δεν θα αντικρίσει τον ήλιο».

Επειδή λοιπόν στην αρχή του ψαλμού λέει ότι «Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα και από την κοιλιά πλανήθηκαν», το οποίο είναι ταυτόσημο με το ότι εξαμβλώθηκαν, και ως αιτία αυτού του πάθους τους αναφέρει την εξομοίωσή τους με το φίδι και την ασπίδα, για τον λόγο αυτόν και τώρα, επαναλαμβάνοντας τον ίδιο λόγο, λέει ότι, εφόσον κατέστησαν ατελείς ως προς τον λόγο της φύσεως και έγιναν εκτρώματα εξαιτίας της κακίας, γλίστρησαν και έπεσαν οι ίδιοι από εκείνη τη νοητή μήτρα που αναφέραμε, γενόμενοι πυρ εναντίον του ίδιου τους του εαυτού διά της υλικής προαιρέσεώς τους. Γι' αυτόν τον λόγο δεν ατένισαν προς τον ήλιο. Διά του ηλίου υποδηλώνεται το αληθινό φως, προς το οποίο το ατελεσφόρητο γέννημα των Ιουδαίων δεν ατένισε. Και ο λόγος που ακολουθεί εναρμονίζεται με συνέπεια προς τα προηγούμενα. Διότι αυτό που εκεί ονόμασε κουφή ασπίδα, τώρα το μεταβάλλει και το αποκαλεί ασύνετη άκανθα· επειδή από την ακοή προέρχεται η σύνεση. Εκείνος δε που δεν δέχθηκε την ακοή, αποβάλλει οπωσδήποτε μαζί με την ακοή και τη σύνεση.

«η οποία δεν θα εισακούσει»: Διότι με το να μην έχει (να μην παρέχει) τα αυτιά της, είναι φανερό ότι δεν υπακούει σε αυτόν που την καλεί. Ούτε άλλωστε οι Ιουδαίοι υπάκουσαν σε εκείνον που έλεγε: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». «του φαρμάκου» (του γητευτή): Όπως ακριβώς η ασπίδα (το φίδι), όταν γητεύεται με τον λόγο, παραμένει κουφή, έτσι και η άκαμπτη συναγωγή, μολονότι διδασκόταν από τον Χριστό, πολλές φορές παρέμεινε κωφή εξαιτίας της απιστίας της. «Ο Θεός συνέτριψε»: [Επειδή οι δαίμονες νόμισαν ότι ο Χριστός ήταν απλός άνθρωπος, επιχείρησαν να τον καταπιούν όπως τον Αδάμ· βρίσκοντας όμως σε αυτόν τη θεότητα, σαν ισχυρή πέτρα, και προσπαθώντας να τον μασήσουν, συνέτριψαν τα ίδια τους τα δόντια.] «τους τραπεζίτες»: Του διαβόλου· διότι είναι σαν άρπαγας λέοντας. «θα εξουθενωθούν»: Διότι οι δαίμονες έγιναν βδελυροί από αυτούς που εξαπατήθηκαν, σαν το ρυπαρό νερό που ρέει και παρέρχεται. «θα τεντώσει το τόξο»: Τόξο ονομάζει τον ευαγγελικό λόγο· διότι από αυτόν εξασθένησαν οι άπιστοι και οι δαίμονες. «σαν το κερί»: Διότι οι Ιουδαίοι έλιωσαν από τον φθόνο και αφανίστηκαν, σαν το κερί στη φωτιά. «έπεσε φωτιά»: Τυφλωμένοι από τη φωτιά του φθόνου, οι Ιουδαίοι δεν μπορούν (δεν ίσχυσαν, δεν ηδυνήθησαν) να αναγνωρίσουν τον ήλιο της δικαιοσύνης. «πριν να κατανοήσουν»: Η ράμνος είναι ακανθώδες ξύλο και κάθε αγκάθι φυτρώνει σε χέρσους τόπους. Επομένως, δεν κατάλαβαν οι Ιουδαίοι ότι ο τόπος τους έγινε χέρσος και γέμισε με αγκάθια.

Εδώ όμως, δεν γνωρίζουμε αν λέει ότι έχουν συντριβεί τα δόντια των αισθητών ή των νοητών λεόντων. Νοητοί λέοντες είναι οι τύραννοι βασιλείς και η φατρία των δαιμόνων· και στις δύο περιπτώσεις, ο Χριστός ο Κύριος συνέτριψε τα δόντια τους με το ξύλο του σταυρού, «οι οποίοι και εξουθενώθηκαν σαν το νερό που διαρρέει» και εύκολα καταπατείται «μέχρι να εξασθενήσουν» και να γίνουν εντελώς ανίσχυροι. «Σαν το λιωμένο κερί θα αφανιστούν· έπεσε φωτιά» επάνω τους «και δεν είδαν τον ήλιο» της δικαιοσύνης. Αυτό δε το έπαθαν «προτού τα αγκάθια τους αντιληφθούν τη ράμνο». Η ράμνος είναι ακανθώδες φυτό που αποτελεί τύπο του σταυρού, μέσω του οποίου συνετρίβη το αγκάθι της αμαρτίας. «Σαν ζωντανούς, σαν μέσα σε οργή θα τους καταπιεί», δηλαδή τους ασύνετους και αμετανόητους η ακανθώδης αμαρτία τους κατατρώει πολύ εύκολα. «Και θα ευφρανθεί ο δίκαιος, όταν δει εκδίκηση· θα νίψει τα χέρια του στο αίμα του αμαρτωλού», δηλαδή, θα δει τον αφανισμό του μέσα από το αίμα που χύνεται. «Και θα πει ο άνθρωπος· Άρα υπάρχει καρπός για τον δίκαιο, άρα υπάρχει ο Θεός που τους κρίνει στη γη».