Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 59:1

Αλλά ο μεν καιρός της στηλογραφίας ήταν η εποχή των κατορθωμάτων· η δε δύναμη των γραμμένων έχει την αναφορά της στο τέλος· και ως τέλος εννοεί αυτό που πρόκειται να συμβεί κατά τη συντέλεια των αιώνων. Γι' αυτό και λέει ότι ο ψαλμός γράφτηκε για όσους πρόκειται να αλλοιωθούν. Μπορεί δε να εννοηθεί γενικώς για όλο το γένος των ανθρώπων, καθώς η ωφέλεια από τον ψαλμό επεκτείνεται σε όλους. Διότι εκείνοι που αλλοιώνονται και πρόκειται να αλλοιωθούν είναι όσοι ούτε την ίδια σωματική κατάσταση διατηρούν, ούτε παραμένουν πάντοτε σταθεροί στην ίδια γνώμη, αλλά ως προς μεν το σώμα αλλοιώνονται σύμφωνα με τις μεταβολές των ηλικιών, ως προς δε τη διάνοια μεταβάλλονται ανάλογα με την ποικιλία των περιστάσεων.

Εάν κάποιος πει, λοιπόν, ότι ο ψαλμός γράφτηκε για εμάς, δεν θα έσφαλλε ως προς την αλήθεια. Γι' αυτό και τα θεία λόγια είναι δικά μας, και αναγινώσκονται στην Εκκλησία του Θεού σε κάθε σύναξη ως θεόσταλτα δώρα, σαν μια τροφή των ψυχών που χορηγείται μέσω του Πνεύματος. Αλλά ο ψαλμός έχει γραφτεί και ως στηλογραφία· δηλαδή, η ακρόασή του ας μην αποτελεί ένα απλό πάρεργο. Ούτε, όπως αυτά που γράφονται σε φθαρτή ύλη υφίστανται γρήγορα τον αφανισμό, έτσι και εσύ, αφού τα χαράξεις για λίγο στη διάνοιά σου, έπειτα να επιτρέψεις να συγχυστούν και να εξαφανιστούν από τη μνήμη σου· αντίθετα, να τα έχεις χαραγμένα σαν σε στήλη μέσα στην ψυχή σου, δηλαδή να είναι ακλόνητα και σταθερά ριζωμένα στη μνήμη για πάντα. Εάν πάλι ο Ιουδαίος μας απωθεί ως ξένους προς τα γεγραμμένα, ας τον ελέγξουμε από τα ίδια τα γεγραμμένα, καταδεικνύοντας τον πανανθρώπινο και μεικτό χαρακτήρα της κλήσεως· το πώς δηλαδή συνενώνει τα χωρισμένα, προσκαλεί όσους βρίσκονται μακριά, και κάνει τους πολλούς ένα, μέσω της πίστεως στον Χριστό. Δικός μου είναι, λέει, ο Γαλαάδ· και δικός μου είναι ο Μανασσής. Και ανέφερε τον Εφραίμ, και προσέλαβε τον Ιούδα· και συγκαταρίθμησε τον Μωάβ. Και απειλεί ότι θα επιβληθεί πάνω στην Ιδουμαία· και ευαγγελίζεται την υποταγή όλων ομού λέγοντας: Σε εμένα υποτάχθηκαν οι αλλόφυλοι.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΓΙΑ ΕΚΕΙΝΟΥΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ ΝΑ ΑΛΛΟΙΩΘΟΥΝ, ΣΕ ΣΤΗΛΟΓΡΑΦΙΑ, ΣΤΟΝ ΔΑΒΙΔ ΓΙΑ ΔΙΔΑΧΗ, ΟΤΑΝ ΠΥΡΠΟΛΗΣΕ ΤΗ ΜΕΣΟΠΟΤΑΜΙΑ ΤΗΣ ΣΥΡΙΑΣ, ΚΑΙ ΤΗ ΣΥΡΙΑ ΣΩΒΑΛ, ΚΑΙ ΕΠΕΣΤΡΕΨΕ Ο ΙΩΑΒ ΚΑΙ ΠΑΤΑΞΕ ΣΤΗ ΦΑΡΑΓΓΑ ΤΩΝ ΑΛΩΝ ΔΩΔΕΚΑ ΧΙΛΙΑΔΕΣ, ΝΘʹ. «Θεέ, μας απώθησες και μας κατέβαλες, οργίστηκες και μας σπλαχνίστηκες.» Και ο παρών λόγος βέβαια αποτελεί στηλογραφία, όμως δεν έχει ειπωθεί κατά τους ίδιους χρόνους με τις προηγούμενες. Διότι εκείνες ελέχθησαν ενώ ζούσε ακόμη ο Σαούλ και πριν βασιλεύσει ο Δαβίδ· η μεν πρώτη, «όταν τον συνέλαβαν οι Αλλόφυλοι στη Γεθ»· η δε δεύτερη, «όταν δραπέτευε από το πρόσωπο του Σαούλ στο σπήλαιο»· και η τελευταία, «όταν έστειλε ανθρώπους ο Σαούλ και φρουρούσε τον οίκο του, για να τον θανατώσει». Την προκείμενη όμως την συντάσσει ο Δαβίδ μετά τον θάνατο του Σαούλ, ενώ ήδη ασκούσε τη βασιλική εξουσία και έχοντας διανύσει πολύ χρόνο σε αυτήν.

«Και το άκουσε ο Δαβίδ, και απέστειλε τον στρατό, τους δυνατούς πολεμιστές. Και εξήλθαν οι υιοί Αμμών και παρατάχθηκαν για πόλεμο παρά τη θύρα της πύλης της Συρίας Σωβά και του Ροώβ και του Ειστώβ. Και είδε ο Ιωάβ ότι το μέτωπο του πολέμου ήταν στραμμένο εναντίον του κατά πρόσωπο· και επέλεξε από όλους τους νέους του Ισραήλ, και παρατάχθηκαν απέναντι από τη Συρία», και τα εξής. Μετά από αυτά προστίθεται: «Και είδαν οι δούλοι του Αδραζάρ ότι ηττήθηκαν ενώπιον του Ισραήλ, και συνθηκολόγησαν με τον Ισραήλ και έγιναν δούλοι τους.» Μέσω αυτών η ιστορία μνημόνευσε και τον Ευφράτη και τη Σωβάλ και τη Συρία και τον Ιωάβ, καθώς και τις δώδεκα χιλιάδες, και το πώς ο Δαβίδ έγινε κυρίαρχος όλων των εχθρών· και το πώς ο αρχιστράτηγός του, ο Ιωάβ, αφού παρατάχθηκε εναντίον των αλλοφύλων, τους υπέταξε. Αυτούς ακριβώς τους καιρούς, κατά τους οποίους συνέβαιναν αυτά, υποδηλώνει η προκείμενη στηλογραφία. Κατά δε τον Σύμμαχο, το περιεχόμενο της επιγραφής έχει ως εξής: «Επινίκιον υπέρ των ανθών του ταπεινόφρονος και αμώμου του Δαβίδ, για διαδοχή, όταν, αφού πυρπόλησε τη Συρία της Μεσοποταμίας και τη Συρία Σωβάλ, επέστρεψε ο Ιωάβ και επάταξε τον Εδώμ στην κοιλάδα του Άλατος, δώδεκα χιλιάδες».

Ο χρόνος φανερώνει ότι τα προκείμενα ελέχθησαν όταν ο Δαβίδ, ως βασιλιάς, διέπρεπε και κατόρθωνε σπουδαία έργα, πριν από την ιστορία με τη Βηρσαβεέ, τότε που τα πράγματα πήγαιναν πολύ καλά για αυτόν, καθώς ήταν ευάρεστος στον Θεό και σε όλους· ώστε να μαρτυρείται ότι έπραττε κρίση και δικαιοσύνη στον Ισραήλ. Αλλά, βεβαίως, αξίζει στο σημείο αυτό να απορήσει κανείς, πώς, ενώ βρισκόταν σε μια τέτοια κατάσταση, αρχίζοντας τη στηλογραφία λέει: «Ο Θεός, μας απέρριψες και μας κατέβαλες». Και όμως, έστηνε τρόπαια εναντίον των εχθρών και είχε πετύχει νίκες κατά των πολεμίων· θα έπρεπε, λοιπόν, εξαιτίας αυτών να ψάλλει επινίκιες ωδές και να προσφέρει ευχαριστήριες θυσίες στον Θεό. Αυτός όμως δεν πράττει τίποτε από αυτά, αλλά αντίθετα θρηνεί λέγοντας: «Ο Θεός, μας απέρριψες και μας κατέβαλες, οργίστηκες και μας σπλαγχνίστηκες». Αντί όμως της φράσης «και μας σπλαγχνίστηκες», ο Σύμμαχος μετέφρασε «και μας περιέφερες»· η δε πέμπτη έκδοση «και μας περικύκλωσαν»· και ο Ακύλας «θύμωσες και στράφηκες εναντίον μας». Έπειτα προσθέτει στη συνέχεια: «Έδειξες στον λαό σου σκληρά [πράγματα]· μας πότισες οίνο κατανύξεως». Αυτά όμως θα μπορούσαν να θεωρηθούν ακατάλληλα και ανάρμοστα σε σχέση με όσα δηλώνονται στην επιγραφή του ψαλμού. Αλλά θεωρώ ότι η επιγραφή δεν μας παραπέμπει άσκοπα στο τέλος, ούτε φέρει άσκοπα τον τίτλο «τοῖς ἀλλοιωθησομένοις», ούτε αποκαλεί άσκοπα τους λόγους στηλογραφία. «

Το μεν «Εις το τέλος», έχει ειπωθεί επειδή τα προφητευόμενα επρόκειτο να εκπληρωθούν κατά τη συντέλεια των αιώνων· προστίθεται δε αναγκαστικά το «τοις αλλοιωθησομένοις» (για εκείνους που θα μεταβληθούν), εξαιτίας της αλλοίωσης που επρόκειτο να διαδεχθεί την κατάσταση των πραγμάτων εκείνης της εποχής. Διότι, όταν λέγονταν αυτά, ο Ισραήλ επικρατούσε των αλλοφύλων και αποδεικνυόταν ισχυρότερος από τους εχθρούς. Επρόκειτο, όμως, σε κάποιον καιρό να υποστεί αλλοίωση και να βρεθεί υπό την εξουσία των εχθρών. Γι' αυτό η επιγραφή αναφέρει: «Εις το τέλος τοις αλλοιωθησομένοις»· ο δε Σύμμαχος (μεταφράζει), «Υπέρ των ανθών»· και ο Ακύλας, «Επί κρίνων». Διότι, όπως τα κρίνα του αγρού και το χορτάρι φαίνονται μεν για λίγο όμορφα, πολύ σύντομα όμως μεταβάλλονται και φθείρονται, έτσι και η κατάσταση του λαού, που τότε άνθιζε, επρόκειτο πολύ σύντομα να μεταβληθεί. Γι' αυτό και ο Σωτήρας στις διδασκαλίες του έλεγε: «Παρατηρήστε τα κρίνα του αγρού»· και πάλι: «Αν όμως το χορτάρι του αγρού, που σήμερα υπάρχει και αύριο ρίχνεται στον κλίβανο»· αλλά και, «Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα της σαν άνθος του χορταριού. Ξεράθηκε το χορτάρι, και το άνθος έπεσε· ο δε λόγος του Κυρίου μένει στον αιώνα»· στα οποία ο Προφήτης, σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές, προσθέτει λέγοντας: «Αληθινά χορτάρι είναι ο λαός· ξεράθηκε το χορτάρι, έπεσε το άνθος», υποδηλώνοντας απροκάλυπτα το έθνος των Ιουδαίων.

Ακριβώς αυτά, λοιπόν, μαρτυρεί και τώρα το Άγιο Πνεύμα μέσω του Δαβίδ, προαναγγέλλοντας τη μέλλουσα αλλοίωση και μεταβολή του λαού. Γι' αυτό, σύμφωνα με τον Ακύλα έχει ειπωθεί: «Επί κρίνων μαρτυρίας»· σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Υπέρ των ανθών μαρτυρία»· σύμφωνα δε με τους Εβδομήκοντα: «Τοις αλλοιωθησομένοις εις στηλογραφίαν». Αυτό, εξάλλου, θα παρουσίαζε μεγάλη συνάφεια με όσα ειπώθηκαν προηγουμένως.

Παρατήρησε δε πώς κατά την εποχή εκείνη ο Ισραήλ, υπό τη βασιλεία του Δαβίδ, κυριαρχούσε μέχρι τη Μεσοποταμία και λάμβανε φόρους από τα γύρω έθνη, καθώς η επαγγελία του Θεού προς τον Αβραάμ γινόταν πράξη· μέσω αυτής του είχε υποσχεθεί να δώσει στους απογόνους του όλη τη γη από τον ποταμό της Αιγύπτου μέχρι τον ποταμό Ευφράτη· πράγματα τα οποία, κατά τη βασιλεία του Δαβίδ, εκπληρώνονταν εμπράκτως. Αυτό, άλλωστε, μαρτυρούσε και η παρατεθείσα ιστορία από το βιβλίο των Βασιλειών. Όμως, ο προφήτης, έχοντας φωτιστεί από το Άγιο Πνεύμα, προφητεύει όσα πρόκειται να συμβούν στους μελλοντικούς χρόνους. Το ποια ήταν αυτά, το διδάσκει λέγοντας: «Εις το τέλος, για εκείνους που πρόκειται να αλλοιωθούν». Έπειτα, προχωρώντας παρακάτω, προσθέτει: «Θεέ, μας απώθησες και μας κατέστρεψες», και τα εξής· στα οποία, μετά από άλλα, λέγει: «Ο Θεός μίλησε στο άγιό Του· θα αγαλλιάσω και θα διαμοιράσω τα Σίκιμα, και θα καταμετρήσω την κοιλάδα των σκηνών», και τα εξής. Με αυτά υποδηλώνει τη συνδιαλλαγή του Θεού με τους αλλοφύλους.

Αλλά το πού αποσκοπεί το αίνιγμα της ιστορικής μνήμης, θεωρώ ότι είναι προτιμότερο να το εκθέσουμε με λίγα λόγια, ώστε η στηλογραφία αυτή να αποτελέσει για εμάς διδαχή για τη ζωή μας. Τι είναι, λοιπόν, αυτό που λέω; Ονόμασε ολόκληρο το έθνος Συρία, αλλά το χωρίζει σε δύο τμήματα, επισημαίνοντας το καθένα από αυτά με τα δικά του γνωρίσματα· διότι το μεν ένα από αυτά λέγεται Μεσοποταμία της Συρίας, ενώ το άλλο κατονομάζεται Συρία του Σωβά· και κατακαίγεται και η μία και η άλλη. Και μετά από αυτό, κατά την επιστροφή του αρχιστρατήγου, η φάραγγα των αλών καταδικάζεται στον θάνατο με δώδεκα χιλιάδες νεκρούς· ας κατανοήσουμε, λοιπόν, ότι η μορφή της Συρίας είναι διπλή. Διότι κάποιοι μεν από αυτούς είναι κυκλωμένοι ολόγυρα από ποτάμια ρεύματα· και αυτοί θα πρέπει να είναι εκείνοι που κατακλύζονται πανταχόθεν από τα πάθη.

Αυτοί δε εναντιώνονται στον Σωβά, επειδή διά του ονόματος αυτού ο λόγος υποδηλώνει την τυραννία της αντικειμένης δυνάμεως. Επομένως, αυτή θα μπορούσε να γίνει για εμάς η οδός της προς το κρείττον αλλοιώσεως, εάν με το καθάρσιο πυρ εξαφανιστεί αυτό το διπλό έθνος της κακίας. Διότι, όπως η αρετή χαρακτηρίζεται από τον βίο και τη διάνοια, έτσι και η κακία θεωρείται σε αυτά τα δύο: και η μεν αταξία του βίου, μέσω της οποίας τα ρεύματα των παθών κυκλώνουν και καταλαμβάνουν την ψυχή, ονομάζεται «ενδιάμεση των ποταμών» (Μεσοποταμία), εκείνη δε η οποία διά των πονηρών δογμάτων είναι αφιερωμένη στον άρχοντα του κόσμου, ονομάζεται Σωβά της Συρίας. Αφού αυτά καταναλωθούν από τον καυστικό και καθάρσιο λόγο, ακολουθεί το να παταχθεί από το πλήγμα του αρχιστρατήγου η άγονη και αλμυρώδης γη, η οποία αποτελεί στρατόπεδο των αντικειμένων δυνάμεων. Διότι δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί από εμάς η νίκη εναντίον των εχθρών, εάν ο άρχοντας των στρατιών δεν υπερίσχυε με το χέρι του. Στην εξολόθρευση δε των πολεμίων έπεται, κατά φυσική ακολουθία, η ειρήνη. Και αυτό είναι το επακόλουθο της νίκης, προς το οποίο αποβλέποντας η επιγραφή χαράσσει στις μνήμες μας την καθοδήγηση προς την αλλοίωση, υποδεικνύοντας την απαλλαγή από τα πάθη μέσω των ιστορικών υποδειγμάτων. Το δίδαγμα δε σχετικά με την αλλοίωση θα γινόταν σε εμάς περισσότερο φανερό, εάν ακολουθούσαμε τους υπόλοιπους ερμηνευτές, εκ των οποίων ο ένας, αντί της «αλλοιώσεως», προσέγραψε στο κείμενο το «Υπέρ των ανθών» και ο άλλος το «Υπέρ των κρίνων».

Εις το τέλος· για εκείνους που πρόκειται να αλλοιωθούν... όταν... Σχετικά με την έκπτωση του ιουδαϊκού λαού, η προφητεία στο τέλος υποδηλώνει ότι κατακάηκαν, επειδή υπερηφανεύτηκαν εναντίον του Θεού. Ο Θεός, απώθησες. Ο εβραϊκός λαός κραυγάζει, βλέποντας τα έθνη να πιστεύουν και να εισέρχονται, ενώ οι ίδιοι αποβάλλονται. Οργίστηκες. Διότι πολλοί από αυτούς πίστεψαν και σώθηκαν. Συγκλόνισες. Όταν ο Χριστός έπασχε (έπαθε) πάνω στον σταυρό, η γη, μη αντέχοντας [να βλέπει] την αυθάδεια των Ιουδαίων, ταραζόταν και σειόταν από τον φόβο. Θεράπευσε. Διότι η γη, αφού κλονίστηκε, στερεώθηκε και πάλι· παρομοίως και η νοητή γη, που είναι ο άνθρωπος <ο Αδάμ>, αφού συνετρίβη από την αμαρτία, αναπλάστηκε <και πάλι>. Έδειξες. Στον ιουδαϊκό λαό· διότι τους φάνηκε σκληρό που τα έθνη σώζονταν ενώ οι ίδιοι έπεφταν. Πότισες. Τον θυμό, για τον οποίο μιλάει ο Ησαΐας: αλίμονο σε εκείνους που μεθούν χωρίς κρασί. Διότι, όπως ακριβώς από πολύ κρασί, έτσι εξάφθηκαν οι Ιουδαίοι κατά του Σωτήρα. Έδωσες. Στον πιστό λαό το να ονομάζονται χριστιανοί και να φέρουν πάντοτε τον σταυρό στο μέτωπο. Διότι μέσω αυτού ξεφεύγουμε από τα βέλη του πονηρού.

Προς διδαχή σε εμάς, οι οποίοι αλλοιωνόμαστε και πρόκειται να αλλοιωθούμε, εννοώντας φυσικά την επαινετή και θεία αλλοίωση, ο ψαλμός έχει επιγραφεί από τον νοητό Δαβίδ, εννοώ δηλαδή τον Χριστό τον Θεό. Διότι μόνο Αυτός, όντας ο αληθινός βασιλιάς του Ισραήλ και εκείνου που βλέπει τον Θεό, ως αναιρετής κάθε κακίας και αγνωσίας και νικητής κάθε χρόνου και φύσεως, μέσω των οποίων η κακία από τη φύση της συνιστάται μέσα μας, «πυρπόλησε τη Μεσοποταμία», έχοντας συναναστραφεί μαζί μας εν σαρκί, δηλαδή την έξη της κακίας που κατακλύζεται από τα παρά φύση πάθη της σάρκας, και τη «Συρία Σωβά», δηλαδή τη διάθεση που έχει υποδουλωθεί στον χρόνο ή μάλλον που έχει εξαπατηθεί από τούτον τον αιώνα· διότι η λέξη Σωβά ερμηνεύεται ως «επτά», και αυτό δηλώνει σαφώς τη χρονική ιδιότητα· διότι ο χρόνος είναι εβδομαδικός.

Έχει επιγραφεί, λοιπόν, ο παρών ψαλμός αφενός για εμάς «που πρόκειται να αλλοιωθούμε», «προς διδαχήν» των αγαθών που μας προσφέρθηκαν από τον νοητό Δαβίδ, αφετέρου δε «ως στηλογραφία» για τον Δαβίδ, δηλαδή προς ανακήρυξη των θείων και σωτηρίων κατορθωμάτων του υπέρ ημών· διότι η λέξη στηλογραφία δηλώνει την ανακήρυξη κατορθωμάτων, σύμφωνα με τους εξηγητές που είναι ειδήμονες σε τέτοιου είδους ονόματα.