Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 59:13

Δώσε μας βοήθεια από τις θλίψεις, και είναι μάταιη η σωτηρία από άνθρωπο. Δεν ελπίζουμε, λέγει, να ελευθερωθούμε από τις θλίψεις που πρόκειται να μας επέλθουν μέσω κάποιας ανθρώπινης συμμαχίας, παρά μόνο μέσω της δικής σου αποκλειστικά επικουρίας. Και είναι μάταιη η σωτηρία από άνθρωπο. Διότι καθένας που ελπίζει σε σωτηρία προερχόμενη από άνθρωπο, ήλπισε σε μία μάταιη ελπίδα. Πιο σαφώς το ερμήνευσε ο Σύμμαχος, προσθέτοντας τον σύνδεσμο και λέγοντας: Δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη· διότι είναι μάταιη η σωτηρία από άνθρωπο.

ΣΤΟΝ ΝΘʹ ΨΑΛΜΟ. Βλέποντας την προθυμία σας να ακούσετε και την αδυναμία της δικής μου δυνάμεως, μου ήλθε στο νου μια εικόνα ενός κάπως μεγάλου παιδιού, που όμως δεν έχει ακόμη απογαλακτιστεί, το οποίο ενοχλεί τον μητρικό μαστό που έχει παγώσει από την αρρώστια. Και η μητέρα, παρότι αισθάνεται ότι οι πηγές του γάλακτος έχουν στερέψει, καθώς εκείνο την τραβά και την ταλαιπωρεί, του προσφέρει τον μαστό· όχι για να θρέψει το νήπιο, αλλά για να το κάνει να σταματήσει το κλάμα. Έτσι λοιπόν, αν και τα δικά μου αποθέματα έχουν στερέψει από αυτή τη μακρά και ποικίλη αρρώστια του σώματος, ωστόσο προσφέρονται σε εσάς, παρέχοντας όχι κάποια αξιόλογη απόλαυση, αλλά μια κάποια βεβαιότητα, διότι η υπερβολική σας αγάπη αρκείται έστω και μόνο στη φωνή για να καταπραΰνει τον πόθο που έχετε για εμάς. Ας απευθύνουμε λοιπόν τον λόγο στην Εκκλησία του Θεού και ας την διδάξουμε να λέει αυτό που μόλις λέγαμε: «Δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη, και μάταιη είναι η σωτηρία του ανθρώπου». Ώστε ίσως ούτε το να προφασιζόμαστε αρρώστια μάς το συγχωρεί το νόημα του ψαλμού, εφόσον η θλίψη γίνεται πρόξενος βοήθειας, και δεν αποτελεί αφορμή αδυναμίας. Σε αυτούς λοιπόν που έχουν απορριφθεί εξαιτίας των αμαρτιών τους, και έπειτα από φιλανθρωπία του Θεού έχουν γίνει πάλι δεκτοί, ταιριάζει να λένε: «Θεέ, μας απέρριψες και μας κατέβαλες· οργίστηκες και μας σπλαχνίστηκες». Μάλλον όμως, επειδή ο λόγος εισήλθε πλέον στην ακολουθία του νοήματος του ψαλμού, ελάτε να καταπιαστούμε με μέτρο με την ερμηνεία του.

Ποιος, λοιπόν, θα μου δώσει τη χάρη να δω αυτό το μεγάλο θέαμα, τον Θεό να επιδημεί ανάμεσα στους ανθρώπους; Αυτό είναι εκείνο που έχει ειπωθεί από τον Κύριο: ότι «Πολλοί προφήτες και δίκαιοι επιθύμησαν να δουν αυτά που βλέπετε, και δεν τα είδαν». Δώσε μας βοήθεια εκ θλίψεως. Ας μη ζητήσουμε τη βοήθεια από την ισχύ· ούτε από την καλοπέραση της σάρκας· από κανένα από εκείνα που θεωρούνται λαμπρά στους ανθρώπους ας μην αξιώσουμε να επιτύχουμε την προστασία. Δεν κατορθώνεται η επικράτηση με την αφθονία των χρημάτων, ούτε με τον όγκο της δύναμης, ούτε με το ύψος της δόξας, αλλά μέσα από την υπερβολική θλίψη ο Κύριος χαρίζει τη βοήθεια σε όσους τον εκζητούν.

Τέτοιος ήταν και ο Παύλος, ο οποίος θεωρούσε τις θλίψεις του καυχήματα. Γι' αυτό και μπορούσε να λέει: «Όταν ασθενώ, τότε είμαι δυνατός». Δώσε μας, λοιπόν, Κύριε, βοήθεια για να λυτρωθούμε από τη θλίψη· επειδή η θλίψη κατεργάζεται την υπομονή, η υπομονή τη δοκιμή, η δοκιμή την ελπίδα, και η ελπίδα δεν καταισχύνει. Βλέπεις πού σε ανυψώνει η θλίψη; Στην αδιάψευστη ελπίδα. Ασθενείς; Να έχεις θάρρος, διότι όποιον αγαπά ο Κύριος, τον παιδεύει. Είσαι φτωχός; Να ευφραίνεσαι, διότι θα ακολουθήσουν για σένα τα αγαθά του Λαζάρου. Ατιμάζεσαι για το όνομα του Χριστού;

Επειδή δε ήρθαν οι εχθροί, και ο φόβος της καταστροφής βρισκόταν στην ακμή του, και είδαν ήδη τις φάλαγγες των Ασσυρίων να περικυκλώνουν τη χώρα, δηλαδή την άγια πόλη, τράπηκαν σε φυγή οι αξιωματούχοι και όσοι κατείχαν τα ανώτατα αξιώματα. Όπως από ένα πλοίο που βυθίζεται, απομακρύνονταν κολυμπώντας για να σώσουν τον εαυτό τους, έχοντας σχεδόν αποχαιρετήσει όσους είχαν εναποθέσει τις ελπίδες τους σε αυτούς. Διέφυγαν, λοιπόν, όλοι, λέει, εκείνοι που παλιά υπόσχονταν να σε σώσουν, και που θεωρούνταν ότι έχουν ακαταμάχητο χέρι. Όσοι δε πιάστηκαν, είναι σκληρά δεμένοι. Διότι συνελήφθη ο Σεδεκίας μαζί με τα παιδιά του. Και τα μεν παιδιά τα έσφαξαν οι Βαβυλώνιοι, τον δε Σεδεκία, αφού του έβγαλαν τα μάτια, τον μετέφεραν στη χώρα τους. «Μάταιη λοιπόν η σωτηρία από τους ανθρώπους», σύμφωνα με το γραμμένο. Πρέπει, λοιπόν, να προσηλωνόμαστε μόνο στον Θεό, ανακράζοντας εκείνο το σοφό: «Δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει.» Διότι σώζει μόνο ο Κύριος των δυνάμεων αυτούς που τον αγαπούν, και τους λυτρώνει από κάθε κακό, ώστε με χαρά να λένε: «Διότι μας έσωσες από εκείνους που μας θλίβουν, και καταντρόπιασες αυτούς που μας μισούν.» <Γι' αυτό είπα: Αφήστε με, θα κλάψω πικρά. Μην επιμένετε να με παρηγορείτε για τον συντριμμό της θυγατέρας του γένους μου, διότι είναι ημέρα ταραχής και απώλειας και καταπάτησης από τον Κύριο Σαβαώθ, στη φάραγγα της Σιών.> Αυτή είναι η φωνή του προφήτη που σχεδόν κλαίει και θρηνεί για τις συμφορές του γένους του.

Αλλά ίσως πεις: Αν και φαίνεται μεν ότι εγώ το ζήτησα, εσύ όμως και έδωσες και έχρισες στην αρχή τον Σαούλ. Ναι, λέει, αλλά με οργή έδωσα τον άρχοντα, και είχα μέσα στον θυμό μου αγανάκτηση για την αδικία, επειδή αδικήθηκα από εσένα, λέει. Και επειδή σχεδόν απωθήθηκα από τον θρόνο της βασιλείας, τουλάχιστον ως προς αυτό που φάνηκε καλό σε εσένα, οργίστηκα πάρα πολύ. Όμως τον ανέδειξα, λέει, αν και γνώριζα ότι το πράγμα δεν ήταν αναγκαίο για την ωφέλειά σας, αλλά για να σας πληροφορήσει καλά η ίδια η πείρα των πραγμάτων ότι και σε αυτό σκεφτήκατε διεστραμμένα και ανώφελα. Διότι πού είναι τώρα, ή ποια ωφέλεια θα μπορούσε πλέον να προέλθει από αυτόν για εκείνους που δέχονται πόλεμο; Αλλά αν ήσουν και πάλι υπό τη δική μου προστασία και το δικό μου χέρι, οπωσδήποτε θα φαινόσουν ανώτερος από τους εχθρούς. Επομένως, είναι «μάταιη η σωτηρία που προέρχεται από άνθρωπο» σύμφωνα με το γεγραμμένο, και «ψεύτικο το άλογο για τη σωτηρία», καθώς και η ελπίδα στους άρχοντες. Αλλά ο Θεός λυτρώνει και μάλιστα πολύ εύκολα εκείνους που επιλέγει, και εκείνους που βλέπει να στηρίζουν έμπρακτα την ελπίδα τους σε αυτόν. <Ο Εφραΐμ, η αμαρτία του είναι κρυμμένη· πόνοι σαν της γυναίκας που γεννά θα έρθουν σε αυτόν. Αυτός είναι ο φρόνιμος γιος σου, διότι δεν θα αντέξει στη συντριβή των τέκνων.> Αυτό νομίζω ότι σημαίνει το «Συνέλαβε πόνο, και γέννησε ανομία». Διότι στην αρχή ο Ιεροβοάμ, για να μην εκπέσει από την εξουσία, επειδή ο Ισραήλ ήθελε να προσφέρει τις θυσίες σύμφωνα με τον νόμο, και για την αιτία αυτή ανέβαινε στα Ιεροσόλυμα, επινόησε τις χρυσές δαμαλίδες.

Δεν υπάρχει λοιπόν για εμάς άλλη ελπίδα για να δούμε τις επαγγελίες σου, παρά μόνο εάν εσύ ο ίδιος το θελήσεις. Διότι, εάν εσύ το θελήσεις, είναι δυνατόν σε εμάς τους προφήτες σου να συγκαταλεχθούμε στην περιτειχισμένη σου πόλη και να οδηγηθούμε έως την Ιδουμαία που έχει υποδειχθεί. «Δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη, διότι μάταιη είναι η σωτηρία των ανθρώπων. Με τον Θεό θα αποκτήσουμε δύναμη, και αυτός θα εξουδενώσει εκείνους που μας θλίβουν.» Όσοι έχουν καταξιωθεί των επαγγελιών διδάσκονται μέσα από τα προκείμενα λόγια να νήφουν και να γρηγορούν, να προετοιμάζονται για τις θλίψεις και μέσω προσευχών να λέγουν στον βασιλέα τους: «Δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη»· διότι μάταιη είναι κάθε ελπίδα που προέρχεται από τους ανθρώπους. Έπειτα, αφού προσευχηθούν με αυτά τα λόγια, επιδεικνύουν την αγαθή προθυμία τους λέγοντας: «Με τον Θεό θα αποκτήσουμε δύναμη, και αυτός θα εξουδενώσει εκείνους που μας θλίβουν.» Τέτοιος ήταν ο Παύλος όταν έλεγε: «Όλα τα μπορώ μέσω εκείνου που με ενδυναμώνει»· και πάλι: «Όχι εγώ», λέγει, «αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου.» Αυτά δε εκπαιδεύονται να λέγουν όσοι έχουν προσέλθει με τη χάρη του Θεού από την Ιδουμαία και από τα αλλόφυλα έθνη. Εάν όμως αυτά λέγονται εκ μέρους του προφητικού χορού, θα ταίριαζε σε αυτούς, αφού θρηνήσουν την αποπομπή και την καθαίρεση του παλαιού λαού, να αναπέμψουν προσευχή υπέρ του κοινού σώματος όλων αυτών, και να πουν προς τον Θεό τα προκείμενα λόγια.

Πάνω στην Ιδουμαία θα ρίξω το υπόδημά μου· σε εμένα οι αλλόφυλοι υποτάχθηκαν. Ποιος θα με φέρει σε πόλη οχυρωμένη ή ποιος θα με οδηγήσει έως την Ιδουμαία; Μήπως όχι εσύ, ο Θεός, που μας απώθησες, και δεν θα εκστρατεύσεις, ω Θεέ, μαζί με τις δυνάμεις μας; Δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη, διότι μάταιη είναι η σωτηρία που προέρχεται από άνθρωπο.

Αλλά το πώς ακριβώς πρέπει να είναι προετοιμασμένος ο ιερωμένος, μας το υπέδειξε επαρκώς ο λόγος μέσα από όσα ήδη εξετάστηκαν· απομένει, λοιπόν, να εξετάσουμε την ίδια την αίτηση που παρήγγειλε να αναπέμπει στον Θεό εκείνος που έχει εισέλθει στα άδυτα. Διότι δεν νομίζω ότι τα λόγια της προσευχής, έτσι απλώς διατυπωμένα, μας παρέχουν πρόχειρη και εύκολα κατανοητή τη σημασία τους. «Αγιασθήτω», λέει, «το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου». Τι σχέση έχουν αυτά με τη δική μου ανάγκη; θα μπορούσε να πει κάποιος άνθρωπος, ο οποίος είτε μαστιγώνει τον εαυτό του μέσω της μετάνοιας για τις αμαρτίες του, είτε, προκειμένου να ξεφύγει από την αμαρτία που τον καταδυναστεύει, καλεί τον Θεό ως σύμμαχο, έχοντας διαρκώς μπροστά στα μάτια του εκείνον που τον πολεμά μέσω των πειρασμών. Από τη μια, οι θυμοί εκτρέπουν τον λογισμό από την ορθή του κατάσταση· από την άλλη, οι άτοπες επιθυμίες παραλύουν την ευρωστία της ψυχής· και από αλλού, η πλεονεξία προκαλεί τύφλωση στο διορατικό μάτι της καρδιάς, ενώ η αλαζονεία, η υπερηφάνεια, το μίσος και ο υπόλοιπος κατάλογος των παθών που μας πολεμούν, σαν ένα στίφος πολεμίων που μας έχει περικυκλώσει, επιφέρουν στην ψυχή τον έσχατο κίνδυνο. Έπειτα, αυτός που επιδιώκει να διαφύγει από αυτά τα κακά μέσω της ανώτερης συμμαχίας, ποια λόγια θα χρησιμοποιούσε ως καταλληλότερα; Δεν θα χρησιμοποιούσε άραγε εκείνα του μεγάλου Δαβίδ, που λέει: «Ας λυτρωθώ από εκείνους που με μισούν», και «Ας στραφούν προς τα πίσω οι εχθροί μου», και «Δώσε μας βοήθεια στη θλίψη», και όσα παρόμοια, διά των οποίων είναι δυνατόν να κινητοποιήσει κανείς τη συμμαχία του Θεού εναντίον των αντιπάλων;

Δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη που μας κυριεύει· λύτρωσέ μας από την πίεση που υφιστάμεθα· σύντριψε τους εχθρούς μας· φύλαξε την ευσέβεια· διατήρησε την Εκκλησία· ενίσχυσε τους ορθόδοξους βασιλείς μας. Αξίωσέ μας της μέλλουσας μεταμορφώσεως· κατάταξέ μας στη δόξα μαζί με τους τέλειους αγίους· ανάδειξε συμμέτοχους εκείνης της στάσεως και τάξεως, από αγαθότητα, και εμάς τους ανάξιους, όταν θα σταθείς ανάμεσα σε πολλούς θεούς και βασιλείς, θεαρχικότατε Κύριε, και, όπως ανάμεσα σε πολλούς αγίους σαν ήλιους και δικαίους σαν αστέρια, θα λάμψεις στο μέσον τους ως Ήλιος της Δικαιοσύνης, και διακρίνοντας τον καθένα ανάλογα με την αξία του, θα τον καταυγάσεις, θα τον θεουργήσεις και θα τον φωτίσεις, όπως είναι φυσικό, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία σου, του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων».

Ιούδας: Όσοι εξομολογούνται θα δεχθούν τη βασιλεία του Θεού· διότι το όνομα Ιούδας ερμηνεύεται εξομολόγηση. Μωάβ λέβης: Το Μωάβ ερμηνεύεται πατέρας· και ο λέβητας είναι το σκεύος στο οποίο κρατείται το νερό. Αναφέρεται λοιπόν στο βάπτισμα, όπως ακριβώς δόθηκε στον Υιό η φωνή του Πατέρα όταν εκείνος βαπτιζόταν. «Ελπίδα», δηλαδή για τον άνθρωπο. Στην Ιδουμαία: Ιδουμαία ερμηνεύεται αυτή που εκλείπει, κάνοντας φανερό ότι, καθώς ο άνθρωπος εξέλειπε, ήλθε στη γη ο Χριστός, για να σώσει το ανθρώπινο γένος. Σε μένα οι αλλόφυλοι: Τα έθνη, καταπατούμενα από τους δαίμονες, υποτάχθηκαν στην πίστη· διότι αλλόφυλοι ερμηνεύονται οι καταπατούμενοι. Ποιος θα οδηγήσει: Υπαινίσσεται τη νέα Ιερουσαλήμ, η οποία ονομάζεται πόλη του μεγάλου Βασιλιά. Ποιος θα καθοδηγήσει: Δηλαδή, ποιος έκανε τον Λόγο να έλθει στη γη που εξέλειπε, αν όχι ο Πατέρας; Διότι Ιδουμαία ερμηνεύεται αυτή που εκλείπει. Δεν είσαι εσύ, ο Θεός: Τα έθνη λένε στον Θεό: [Μας απέρριψες] εξαιτίας της ειδωλολατρίας, αλλά επειδή πιστέψαμε σωθήκαμε. Και δεν θα εξέλθεις: Διότι ούτε με τη δική μας δύναμη ούτε με τη δικαιοσύνη μας εξέλεξες, λένε τα έθνη, αλλά ως Θεός με τη χάρη σου μας έσωσες. Δώσε μας: Κράζουν τα έθνη, για να λυτρωθούν από τη μανία των ειδώλων. Και μάταιη: Διότι ούτε οι προφήτες ούτε οι πατριάρχες μπόρεσαν να σώσουν τον άνθρωπο, αλλά ο Θεός Λόγος με την έλευσή Του τον έσωσε. Και με τον Θεό: Τα έθνη, επιδεικνύοντας την πίστη, εξουθενώνουν τους δαίμονες· διότι αυτοί θλίβουν πάντοτε τον άνθρωπο.

Διότι η Ιδουμαία ερμηνεύεται ως «εκλείπουσα». «Όχι εσύ»: Εσύ ο ίδιος μας απέρριψες εξαιτίας της ασέβειάς μας, αλλά μας ανακάλεσες εξαιτίας της ευσπλαχνίας σου. «Και όχι»: Διότι ο Θεός δεν έχει ανάγκη από τη δική μας δύναμη ή συμμαχία· επειδή ο Θεός είναι ανενδεής στα πάντα. «Δώσε μας»: Δηλαδή, βοήθησέ μας μέσα στη θλίψη. «Και μάταιη»: Διότι άνθρωπος δεν μπορεί να σώσει άνθρωπο. Αλλά και αν σώζει, σώζει μόνο προσωρινά. Εσύ, λοιπόν, δώσε μας βοήθεια ως συμπαθής Θεός. «Στον Θεό»: Διότι το να έχει κανείς θάρρος στον Θεό είναι ασφαλές και βέβαιο και σωτήριο και αψευδές. «Και αυτός»: Ο Θεός εξουθένωσε τους δαίμονες με το να σώσει τον άνθρωπο. Διότι αυτοί έθλιψαν τον άνθρωπο από την αρχή, ως εχθροί του.

Ονομάζει δε την ίδια και Ιδουμαία. Αποτέλεσε έργο μόνο του Χριστού να οδηγήσει τον Ισραήλ προς την Εκκλησία, ο οποίος απέρριψε τους Ιουδαίους επειδή δεν πίστεψαν σε αυτόν· αλλά όχι όλους· ούτε εξήλθε μαζί με τις δυνάμεις τους· δηλαδή, τους δυνατούς ανάμεσά τους, που σημαίνει όσους δεν πίστεψαν, δεν τους απέβαλε εξαιτίας όσων πίστεψαν. «Δος ημίν βοήθειαν εκ θλίψεως.» Ως βοήθεια από τη θλίψη για τον λαό των Ιουδαίων, πρεσβεύει την πίστη έπειτα από την απιστία. Ως σωτηρία δε ανθρώπου να εννοήσεις αυτήν που προσδοκάται από ανθρώπινη διδασκαλία· τέτοια ήταν η διδασκαλία των Ιουδαίων. Διότι γινόταν σύμφωνα με ό,τι φαινόταν σωστό σε αυτούς.

Όσοι νικιέστε από τη μέθη και με τη δική σας θέληση αποκόπτετε τους εαυτούς σας από την άφθαρτη βασιλεία των ουρανών, ακούστε τον προφήτη που κηρύττει: Αλίμονο σε αυτούς που μεθούν· και τον Απόστολο που λέει, ότι οι μέθυσοι δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού· και πάλι που παραγγέλλει: Μη μεθάτε με κρασί, στο οποίο υπάρχει ασωτία· και εγκαταλείποντας το κρασί, ή μάλλον τη μέθη που σας αποκλείει έξω από τη βασιλεία, ποθήστε εκείνο το κρασί που ο Θεός μάς κέρασε μέσα από τις άγιες Γραφές, σύμφωνα με τον προφήτη, κρασί κατανύξεως· το οποίο αφού το πιείτε, μετανοήστε με κατάνυξη και δάκρυα· διότι είναι γλυκά τα λόγια του Κυρίου. Όσοι έχετε εναποθέσει την εμπιστοσύνη σας στη σάρκα και στη δική σας ματαιότητα, ακούστε τον Θεό που βοά διά στόματος των αγίων: Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου είναι σαν άνθος χορταριού· και πάλι, σε αυτόν που κάνει τη σάρκα στήριγμα του βραχίονά του, να γνωρίζει ότι είναι μάταιη η σωτηρία που προέρχεται από άνθρωπο.

Όμως και τότε, όταν με τη δική σου δύναμη θα έχουν αποβληθεί άλλοι, εμείς θα ανήκουμε στη μακάρια μερίδα, ενδυναμωνόμενοι από εσένα. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Και δεν θα εκστρατεύσεις, ω Θεέ, μαζί με τις δυνάμεις μας;». Ο δε Σύμμαχος αναφέρει: «Και δεν θα προπορευθείς, Θεέ, με τα στρατεύματά μας;». Διότι ποτέ δεν ηττηθήκαμε όταν εσύ ήσουν στρατηγός και οδηγούσες την παράταξη. «Δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη, Κύριε· διότι μάταιη είναι η σωτηρία που προέρχεται από τον άνθρωπο. Με τον Θεό θα κατορθώσουμε σπουδαία έργα, και αυτός θα εξουδενώσει τους εχθρούς μας». Σταμάτησε, λοιπόν, τα λυπηρά και πρόσφερέ μας τη δική σου συνδρομή· διότι από πουθενά αλλού δεν είναι δυνατόν να επιτύχουμε κάτι τέτοιο.

«Για να επιφέρει ο Κύριος τα κακά επί του Αβεσσαλώμ.» «Εισήλθαν τέσσερις λεπροί και, με την ευδοκία του Θεού, φόβισαν ολόκληρο το στρατόπεδο της Συρίας.» «Ενδυναμώθηκε ο Εζεκίας και ανοικοδόμησε το γκρεμισμένο τείχος, και μίλησε στην καρδιά (του λαού) λέγοντας: Να έχετε δύναμη και θάρρος, μην πτοηθείτε μπροστά στον βασιλιά των Ασσυρίων και στο μεγάλο (του) έθνος, διότι μαζί μας είναι περισσότεροι από όσους είναι μαζί του. Μαζί του υπάρχουν σάρκινοι βραχίονες, ενώ μαζί μας είναι ο Κύριος ο Θεός μας· και ο λαός πήρε θάρρος.» «Ο Κύριος είναι ο φωτισμός μου και ο σωτήρας μου, ποιον να φοβηθώ;» και τα λοιπά. «Δεν θα σωθεί βασιλιάς εξαιτίας της πολλής του δύναμης, ούτε ο γίγαντας,» και τα λοιπά. «Όλα μου τα οστά θα πουν: Κύριε, Κύριε, ποιος είναι όμοιός σου;» και τα λοιπά. «Δώσε μας βοήθεια στη θλίψη, διότι είναι μάταιη η σωτηρία που προέρχεται από άνθρωπο.» «Εάν δεν ήταν ο Κύριος μαζί μας· ας το πει τώρα ο Ισραήλ· εάν δεν ήταν ο Κύριος,» και τα λοιπά. «Φώναξα μέσα στη θλίψη μου προς τον Κύριο τον Θεό μου, και με εισάκουσε.» «Θα γίνω γι' αυτήν πύργος ολόγυρα, και θα γίνω η δόξα της.» «Και θα επιφέρω εκδίκηση σε όλους όσους τους ατιμάζουν.» «Μαζί μας είναι ο Θεός· μάθετέ το, έθνη, και ηττηθείτε, και ακούστε έως τα πέρατα της γης.» «Ο Κύριος έγινε βοηθός μου, γι' αυτό δεν ντράπηκα, αλλά έκανα το πρόσωπό μου σαν σκληρή πέτρα, και γνώριζα ότι δεν επρόκειτο να καταντροπιαστώ.» «Ο Κύριος είναι μαζί μου σαν ισχυρός μαχητής.» «

Ας πείσουμε τους εαυτούς μας, αδελφοί, σε καιρό πειρασμού να μην καταφεύγουμε σε ανθρώπινες ελπίδες και να αναζητούμε για εμάς βοήθεια, αλλά με δάκρυα και στεναγμούς, με φιλόπονη προσευχή και με έντονη αγρυπνία να κάνουμε τις δεήσεις μας. Διότι έτσι λαμβάνει βοήθεια από τη θλίψη εκείνος που περιφρονεί την ανθρώπινη βοήθεια ως μάταιη.

Δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη· και είναι μάταιη η ανθρώπινη σωτηρία. Ικετευτικά παρακαλεί τον Θεό και Σωτήρα ο προφήτης, εκ μέρους της κοινής μας φύσης, να μας δοθεί βοήθεια από τη θλίψη, δηλαδή από εκείνη που κατέκλυσε τη φύση εξαιτίας της αμαρτίας και την καταπίεσε μέχρι τις πύλες του άδη. Διότι θλίψη, κατά τη γνώμη μου, είναι η τυραννία και η κυριαρχία του θανάτου και της φθοράς, ενώ βοήθεια είναι η βέβαιη ελπίδα της αναστάσεως διά της χάριτος, προς την οποία ατενίζοντας οι ευσεβείς υπομένουν χωρίς λύπη την κατήφεια του θανάτου. Ή πάλι, θλίψη είναι ο κόπος υπέρ της αρετής, και βοήθεια η απάθεια που τον διαδέχεται κατά τη χάρη του Θεού, συγκρινόμενη με την οποία κάθε ανθρώπινη σωτηρία είναι ματαιότητα και παντελής ανυπαρξία· διότι αυτό είναι ορθό να νοείται ως ματαιότητα.

«Εσύ που μας απώθησες» δίκαια εξαιτίας της αμαρτίας και πάλι μας σπλαγχνίστηκες, «δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη» και δεν θα χρειαστούμε βοήθεια ανθρώπου, αλλά «με τον Θεό θα δείξουμε δύναμη», δηλαδή, νίκη κατά των εχθρών, «και αυτός θα εξουθενώσει εκείνους που μας θλίβουν».

Διότι πράγματι υποτάχθηκαν στον Χριστό πολυάριθμα πλήθη αλλοεθνών που πίστεψαν σε αυτόν. «Ποιος θα με οδηγήσει σε πόλη οχυρωμένη;», δηλαδή, σε πόλη πολιορκημένη; «Ποιος θα με οδηγήσει έως την Ιδουμαία;», δηλαδή, καθώς η οικουμένη πολιορκείται από τις δαιμονικές λατρείες, ποιος θα τον ελευθερώσει από αυτήν τη φοβερή πολιορκία; «Δεν θα το κάνεις εσύ, Θεέ, που μας απέρριψες; Και δεν θα εκστρατεύσεις, Θεέ, μαζί με τα στρατεύματά μας; Δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη, διότι μάταιη είναι η σωτηρία που προέρχεται από τους ανθρώπους».

Εάν, λέει, αξιωθούμε τη δική σου βοήθεια, θα θεωρήσουμε μάταιη τη βοήθεια των ανθρώπων. «Με τον Θεό θα δείξουμε δύναμη και αυτός θα εξουθενώσει τους εχθρούς μας». Αυτά τα έλεγε βέβαια ο Δαβίδ μαζί με τους Ιουδαίους, αλλά είχαν δύναμη και ως λεγόμενα εκ μέρους της Εκκλησίας του Θεού.

Ίσως όμως να βρισκόταν πιο κοντά στην αλήθεια η θεώρηση, έστω κι αν δεν εξυψώνεται σε υψηλότερα νοήματα, αν το «οργίστηκες και εμείς αμαρτήσαμε» μεταφραζόταν ως «οργίστηκες διότι εμείς αμαρτήσαμε», και επειδή αμαρτήσαμε δεν συγκράτησες την οργή σου εναντίον μας. Διότι αυτόν που συνδέει ρήματα και νοήματα διαφορετικής διανοίας, δηλαδή τον σύνδεσμο «και», τόσο τα ιερά μας λόγια όσο και η αττικίζουσα μελέτη συχνά τον εκλαμβάνουν με αιτιολογική σημασία· και τα παραδείγματα είναι σε όλους γνωστά. Ωστόσο, δεν έχω χρόνο να απαριθμήσω τις κοσμικές ελληνικές χρήσεις, αλλά, αφού αναφέρω δύο από τα δικά μας, αφήνω σε εσένα τη φιλοτιμία να συλλέξεις τα υπόλοιπα, αν αυτό είναι της αρεσκείας σου. Λέει λοιπόν ο ιεροψάλτης και θεοπάτωρ Δαβίδ: «δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη, και μάταιη η σωτηρία του ανθρώπου»· διότι εδώ το «και», αντί για αναρίθμητα άλλα παραδείγματα, αρκεί για να δείξει ότι αποδίδεται αιτιολογικά· δηλαδή, «δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη, διότι μάταιη είναι η σωτηρία του ανθρώπου». Και ο ίδιος ο Ησαΐας (διότι θα ήταν πιο οικείο να αποδείξουμε τη μετατροπή του συνδέσμου «και» σε αιτιολογικό μέσα από την ίδια φωνή και το ίδιο κείμενο) λέει: «αλίμονο σε όσους κάνουν σχέδια στα κρυφά, και θα είναι στο σκοτάδι τα έργα τους»· διότι κανείς δεν θα μπορούσε να αμφισβητήσει ότι το «και θα είναι» έχει ειπωθεί αιτιολογικά, γι' αυτό και τους απευθύνεται το «αλίμονο».

Διότι είναι ευλογημένος ο καρπός της κοιλίας σου, δηλαδή, Θεός είναι ο καρπός της κοιλίας σου, επειδή μόνο ο Θεός είναι ευλογημένος· όπως λέει και ο Δαβίδ: «Ευλογημένος ο ερχόμενος»· διότι η Γραφή συνηθίζει να χρησιμοποιεί τον σύνδεσμο «και» αντί του «γαρ» (διότι)· όπως στο χωρίο: «Δώσε μας βοήθεια, και μάταιη είναι η σωτηρία από άνθρωπο», αντί του, «διότι μάταιη είναι η σωτηρία από άνθρωπο»· και πάλι, «Εσύ οργίστηκες, και εμείς αμαρτήσαμε», αντί του, «διότι εμείς αμαρτήσαμε». Αποκάλεσε δε τον Κύριο καρπό της κοιλίας της Θεοτόκου, διότι η κύηση έγινε χωρίς άνδρα· διότι τα άλλα παιδιά είναι καρποί των πατέρων, ενώ ο Χριστός είναι καρπός μόνο της κοιλίας της Θεοτόκου· επειδή μόνο αυτή τον κυοφόρησε. «Και από πού μου δόθηκε αυτή η τιμή, να έλθει η Μητέρα του Κυρίου μου σε εμένα; Διότι, ιδού, μόλις έφτασε η φωνή του χαιρετισμού σου στα αυτιά μου, σκίρτησε το βρέφος με αγαλλίαση στην κοιλιά μου. Και μακάρια είναι εκείνη που πίστεψε ότι θα εκπληρωθούν όσα της ειπώθηκαν από τον Κύριο». Όπως αργότερα, όταν ο Χριστός ήλθε για να βαπτιστεί, ο Ιωάννης τον εμπόδιζε από ευλάβεια, λέγοντας: «Δεν είμαι άξιος», έτσι και τώρα ομιλεί μέσω της μητέρας του: «Από πού μου δόθηκε αυτή η τιμή, να έλθει η Μητέρα του Κυρίου μου σε εμένα;», ονομάζοντας την κυοφορούσα «μητέρα», πριν ακόμη γεννήσει τον Κύριο. Διότι για τις άλλες γυναίκες, πριν γεννήσουν, δεν πρέπει να ονομάζονται μητέρες εξαιτίας του φόβου της άμβλωσης, δηλαδή της αποβολής. Στην περίπτωση όμως της Παρθένου, δεν υπήρχε καμία τέτοια υποψία.

Κάποιοι όμως κατανοούν ως εξής το: «Τηρώ τον λόγο του»· δηλαδή, γι' αυτό τον γνωρίζω, επειδή έχω μέσα μου απαράλλακτο τον λόγο της ουσίας του, δηλαδή τον ορισμό· και όποιον λόγο φύσεως έχει ο Πατέρας, τέτοιον λόγο έχω κι εγώ· διότι είναι η ίδια φύση και ο ίδιος λόγος της ουσίας στον Πατέρα και στον Υιό· ώστε γνωρίζω τον Πατέρα, διότι διατηρώ απαράλλακτο τον λόγο της ουσίας του. Αυτό το σχήμα λόγου είναι συνηθισμένο στην Αγία Γραφή, όπως το: «Δώσε μας βοήθεια από τη θλίψη, και μάταιη είναι η σωτηρία που προέρχεται από άνθρωπο». Διότι εδώ το «και» μπαίνει αντί του «διότι»· ώστε αυτό που λέγεται είναι το εξής: «Δώσε μας βοήθεια, διότι είναι μάταιη η ανθρώπινη σωτηρία». Έτσι και εδώ: «Τον γνωρίζω, και τον λόγο του τηρώ»· διότι το «και» μπαίνει αντί του «διότι». «Διότι τον λόγο του», λέει, «τηρώ». «Ο Αβραάμ ο πατέρας σας αγαλλίασε για να δει την ημέρα τη δική μου· και την είδε, και χάρηκε. Είπαν λοιπόν οι Ιουδαίοι προς αυτόν: Πενήντα έτη δεν έχεις ακόμη και έχεις δει τον Αβραάμ; Είπε λοιπόν σε αυτούς: Αμήν, αμήν σας λέω, πριν να υπάρξει ο Αβραάμ, εγώ είμαι. Πήραν λοιπόν πέτρες για να τις ρίξουν πάνω του. Ο Ιησούς όμως κρύφτηκε και εξήλθε από το ιερό, περνώντας ανάμεσά τους, και πέρασε έτσι». Εδώ αποδεικνύει ότι είναι ανώτερος από τον Αβραάμ. Επειδή δηλαδή εκείνοι του πρόβαλαν: «Μήπως εσύ είσαι ανώτερος από τον πατέρα μας τον Αβραάμ;», λέει εδώ ότι Ναι, είμαι ανώτερος. «