Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 59:9

Εάν κάποιος πει, λοιπόν, ότι ο ψαλμός γράφτηκε για εμάς, δεν θα έσφαλλε ως προς την αλήθεια. Γι' αυτό και τα θεία λόγια είναι δικά μας, και αναγινώσκονται στην Εκκλησία του Θεού σε κάθε σύναξη ως θεόσταλτα δώρα, σαν μια τροφή των ψυχών που χορηγείται μέσω του Πνεύματος. Αλλά ο ψαλμός έχει γραφτεί και ως στηλογραφία· δηλαδή, η ακρόασή του ας μην αποτελεί ένα απλό πάρεργο. Ούτε, όπως αυτά που γράφονται σε φθαρτή ύλη υφίστανται γρήγορα τον αφανισμό, έτσι και εσύ, αφού τα χαράξεις για λίγο στη διάνοιά σου, έπειτα να επιτρέψεις να συγχυστούν και να εξαφανιστούν από τη μνήμη σου· αντίθετα, να τα έχεις χαραγμένα σαν σε στήλη μέσα στην ψυχή σου, δηλαδή να είναι ακλόνητα και σταθερά ριζωμένα στη μνήμη για πάντα. Εάν πάλι ο Ιουδαίος μας απωθεί ως ξένους προς τα γεγραμμένα, ας τον ελέγξουμε από τα ίδια τα γεγραμμένα, καταδεικνύοντας τον πανανθρώπινο και μεικτό χαρακτήρα της κλήσεως· το πώς δηλαδή συνενώνει τα χωρισμένα, προσκαλεί όσους βρίσκονται μακριά, και κάνει τους πολλούς ένα, μέσω της πίστεως στον Χριστό. Δικός μου είναι, λέει, ο Γαλαάδ· και δικός μου είναι ο Μανασσής. Και ανέφερε τον Εφραίμ, και προσέλαβε τον Ιούδα· και συγκαταρίθμησε τον Μωάβ. Και απειλεί ότι θα επιβληθεί πάνω στην Ιδουμαία· και ευαγγελίζεται την υποταγή όλων ομού λέγοντας: Σε εμένα υποτάχθηκαν οι αλλόφυλοι.

Αλίμονό μου, αδελφοί, τι με έχει καταλάβει! Κλάψτε με οδυρμούς για τη συντριβή μου. Διότι πλησίασαν στο δεσμωτήριο αυτοί που με βγάζουν από το σκήνωμά μου και με αποκαθιστούν στη χώρα που περιμένει τους θνητούς όλων των αιώνων. Ο μεγαλόφωνος Ωσηέ με τρομάζει πάρα πολύ· διότι με αυστηρότητα φωνάζει δυνατά και μου λέει: «Άσπρισαν τα μαλλιά του Εφραίμ, και δεν ντράπηκε». Και πάλι: «Ο Εφραίμ είναι δαμάλα που οιστρηλατείται, μαθημένη να αγαπά τη φιλονικία». Αν και ίσως πει κάποιος, ότι ο προφήτης λέει αυτά για τον Εφραίμ, τον γιο του Ιωσήφ, εγώ όμως πιστεύω ότι, όταν ο προφήτης εξέφερε αυτόν τον θρήνο, δεν διαχώρισε τον έναν Εφραίμ από τον άλλον. Ο Δαβίδ πάλι από την άλλη πλευρά λέει: «Ο Εφραίμ είναι το στήριγμα της κεφαλής μου». Αυτό βέβαια δεν το λέω παρασυρόμενος από αλαζονεία· μακριά από εμένα· διότι μάρτυρας των λόγων μου είναι ο Κύριος.

Διότι ο Θεός, λέγει, μίλησε, και αφού μίλησε στο άγιό του στον Γαλαάδ και στον Μανασσή, και στον Εφραίμ και στον Ιούδα, συμπεριλαμβάνει τον Μωάβ και την Ιδουμαία και όλους τους υπόλοιπους αλλοφύλους. «Διότι ο Μωάβ», λέγει, «είναι ο λέβητας της ελπίδας μου»· αντί του οποίου ο Σύμμαχος απέδωσε, «Ο Μωάβ είναι ο λέβητας της αμεριμνησίας μου»· ενώ ο Ακύλας, «Ο Μωάβ είναι ο λέβητας του λουτρού μου». Έπειτα, σχετικά με την Ιδουμαία ο ίδιος εξαγγέλλει λέγοντας: «Πάνω στην Ιδουμαία θα εκτείνω το υπόδημά μου»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Πάνω στην Ιδουμαία θα πατήσω με το υπόδημά μου». Και τέτοια μεν εξαγγέλλει για τον Μωάβ και την Ιδουμαία.

Κάποιος άλλος θα μπορούσε να πει ότι, επειδή παλαιά μεν ο τόπος ανήκε στους Ιουδαίους, τώρα όμως, μετά την ανάληψη του Σωτήρος ημών, έχει παραδοθεί στους Έλληνες και στους Σαμαρείτες, γι' αυτόν τον λόγο έχει ειπωθεί το: «Θα υψωθώ και θα διαμοιράσω τα Σίκιμα»· αλλά και «την κοιλάδα των σκηνών θα καταμετρήσω». Κοιλάδα δε συνηθίζει να ονομάζει ο προφητικός λόγος το οικητήριο όλων των ανθρώπων· γι' αυτό έχει λεχθεί αλλού: «Το έθεσε στην κοιλάδα του κλαυθμώνος». Αυτό λοιπόν το οικητήριο όλων των ανθρώπων, και αυτήν την κοιλάδα, λέει, θα τη γεμίσω με δικές μου εκκλησίες· πράγμα που ακριβώς υπονοεί λέγοντας: «Θα καταμετρήσω σκηνές». Και ο Ακύλας κατά τον εξής τρόπο το ερμήνευσε: «Κοιλάδα συσκιασμών θα καταμετρήσω». Έπειτα, όπως, λέει, δικός μου έγινε ο Γαλαάδ, και δικός μου έγινε κάποτε ο Μανασσής, και ο Εφραίμ ήταν κάποτε, όταν υπήρχε, «κραταίωση της κεφαλής μου», ή, κατά τον Σύμμαχο, «ισχύς της αρχής μου»· και ομοίως, όπως ακριβώς ήταν κάποτε «ο Ιούδας ο βασιλιάς μου», ή, κατά τον Ακύλα, «Ιούδας ο ακριβαστής μου»· με τον ίδιο τρόπο θα είναι και η χώρα των αλλοφύλων και η πόλη που ονομάζεται Μωάβ· διότι θα γίνει «λέβητας της ελπίδας μου», ή, κατά τον Ακύλα: «λέβητας του λουτρού μου»· ή «λέβητας της αμεριμνίας μου», κατά τον Σύμμαχο. Τον δε Εφραίμ τον ονόμασε κραταίωση της κεφαλής του, ή ισχύ της αρχής του· επειδή ακριβώς εκείνοι από τη φυλή του Εφραίμ που βασίλευσαν, κυβέρνησαν κάποτε στη Σαμάρεια τις εννιάμισι φυλές του Ισραήλ.

Επειδή ο Ιωσήφ απέκτησε δύο παιδιά, τον Εφραίμ και τον Μανασσή, οι απόγονοι του Εφραίμ, αφού αποσχίστηκαν από την Ιερουσαλήμ, ίδρυσαν το βασίλειό τους στη Σαμάρεια και στην προαναφερθείσα Συχέμ, που ονομάζεται και Σίκιμα· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Ο Εφραίμ είναι η κραταίωση της κεφαλής μου», ή, «η δύναμη της εξουσίας μου»· ενώ εκείνοι που προήλθαν από τον Μανασσή κατείχαν τη Γαλαάδ· γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Δική μου είναι η Γαλαάδ, και δικός μου είναι ο Μανασσής». Διότι ο μεν τόπος υποδηλωνόταν από τη Γαλαάδ, ενώ οι κάτοικοι από τον Μανασσή. Όπως λοιπόν αυτοί, λέει, έγιναν δικοί μου, δηλαδή και οι γιοι του Μανασσή που κατοίκησαν τη Γαλαάδ, και οι γιοι του Εφραίμ που εξουσίασαν τον λαό στα Σίκιμα· αλλά και όπως στην ίδια την Ιερουσαλήμ εκείνοι που βασίλευσαν από τη φυλή του Ιούδα ήταν δικοί μου, και βασιλιάδες της δικής μου μερίδας· έτσι θα γίνουν κάποτε δικά μου και τα έθνη των αλλοφύλων. Και υποδηλώνει όλους τους αλλοφύλους μέσω του Μωάβ και μέσω της Ιδουμαίας, συμπεριλαμβάνοντας μέσω αυτών των δύο εθνών, στα οποία είχε απαγορευτεί να εισέρχονται στην Εκκλησία του Θεού, και όλα τα υπόλοιπα.

Σύμφωνα δε με άλλη εκδοχή, ο Θεός, αφού μίλησε στο άγιό του, προσκάλεσε στη δική του χάρη όλους ανεξαιρέτως, Ιουδαίους και Έλληνες, καθώς και τα έθνη όλης της οικουμένης. Γι' αυτό απαρίθμησε τη Σίκιμα και τον Γαλαάδ, τον Μανασσή και τον Εφραίμ, τον Ιούδα και τον Μωάβ, την Ιδουμαία και όλους τους αλλοφύλους, αξιώνοντας ισότιμα με την ίδια κλήση ολόκληρο το γένος των ανθρώπων· ωστόσο, καλεί πρώτους εκείνους από τον Ισραήλ. Διότι έπρεπε τα πρωτεία και οι απαρχές του ευαγγελικού κηρύγματος να απονεμηθούν πρώτα σε αυτούς, εξαιτίας των υποσχέσεων προς τους πατέρες τους, για τις οποίες και ο ίδιος ο Σωτήρας κήρυττε το Ευαγγέλιο πρώτα σε αυτούς, δίνοντας μαρτυρία και λέγοντας: «Δεν ήλθα παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ». Και τους αποστόλους του προέτρεπε να κηρύξουν το Ευαγγέλιο πρώτα σε αυτούς, λέγοντας: «Σε δρόμο εθνών μην πάτε, και σε πόλη Σαμαρειτών μην εισέλθετε· αλλά μάλλον να πορεύεστε προς τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ». Έπειτα, μετά από αυτούς, πρόσταξε τους μαθητές του να ευαγγελιστούν όλα τα έθνη στο όνομά του.

Διάψαλμα: εναλλαγή της προφητείας (του λόγου). «Όπως αν ρυσθώσιν»: Οι δίκαιοι, έχοντας πάντοτε τη σφραγίδα στο μέτωπό τους, και όλοι οι πιστοί διασώζονται από κάθε κακό. «Σώσον τη δεξιά»: Δεξιά του Πατρός είναι ο Υιός, μέσω του οποίου σώθηκε το ανθρώπινο γένος. «Ο Θεός ελαλήσατο»: Ο Πατέρας εν τω Υιώ, <και ο Υιός εν τω Πατρί>. «Αγαλλιάσομαι»: Τα Σίκιμα ερμηνεύονται ως «ωμίασις» (ανάληψη στους ώμους)· τους δε ώμους των ισχυρών δαιμόνων τους διαμοίρασε ο Κύριος, δηλαδή τους δίχασε, ώστε να μην μπορούν να επιβληθούν κατά του ανθρώπου. «Και την κοιλάδα»: Εννοεί την κοιλάδα του κλαυθμώνος, καθώς σε αυτήν πρόκειται να κατασκηνώσει ο Κύριος όλα τα έθνη. Το δε «διαμετρήσω», σημαίνει ότι σε αυτήν πρόκειται να διαμετρήσει [και να κανονίσει] τα έργα όλων (των ανθρώπων). «Εμός εστιν»: Η Γαλαάδ ερμηνεύεται «μετοικεσία μαρτυρίας», ενώ ο Μανασσής «αυτός που ανθίσταται». Το να λέει «δικός μου είναι», σημαίνει ότι η μετοικεσία του Χριστού, δηλαδή Εκείνου που αναστήθηκε εκ νεκρών, έγινε μαρτυρία για όλη την κτίση. Διότι μετοίκησαν [πάλι] στα πατρικά τους. «Και Εφραίμ»: Ο Εφραίμ ερμηνεύεται «καρποφορία». Διότι ο καρπός του Πνεύματος είναι η κραταίωση του χριστιανισμού, που αποτελεί την κεφαλή του Χριστού.

Ιούδας: Όσοι εξομολογούνται θα δεχθούν τη βασιλεία του Θεού· διότι το όνομα Ιούδας ερμηνεύεται εξομολόγηση. Μωάβ λέβης: Το Μωάβ ερμηνεύεται πατέρας· και ο λέβητας είναι το σκεύος στο οποίο κρατείται το νερό. Αναφέρεται λοιπόν στο βάπτισμα, όπως ακριβώς δόθηκε στον Υιό η φωνή του Πατέρα όταν εκείνος βαπτιζόταν. «Ελπίδα», δηλαδή για τον άνθρωπο. Στην Ιδουμαία: Ιδουμαία ερμηνεύεται αυτή που εκλείπει, κάνοντας φανερό ότι, καθώς ο άνθρωπος εξέλειπε, ήλθε στη γη ο Χριστός, για να σώσει το ανθρώπινο γένος. Σε μένα οι αλλόφυλοι: Τα έθνη, καταπατούμενα από τους δαίμονες, υποτάχθηκαν στην πίστη· διότι αλλόφυλοι ερμηνεύονται οι καταπατούμενοι. Ποιος θα οδηγήσει: Υπαινίσσεται τη νέα Ιερουσαλήμ, η οποία ονομάζεται πόλη του μεγάλου Βασιλιά. Ποιος θα καθοδηγήσει: Δηλαδή, ποιος έκανε τον Λόγο να έλθει στη γη που εξέλειπε, αν όχι ο Πατέρας; Διότι Ιδουμαία ερμηνεύεται αυτή που εκλείπει. Δεν είσαι εσύ, ο Θεός: Τα έθνη λένε στον Θεό: [Μας απέρριψες] εξαιτίας της ειδωλολατρίας, αλλά επειδή πιστέψαμε σωθήκαμε. Και δεν θα εξέλθεις: Διότι ούτε με τη δική μας δύναμη ούτε με τη δικαιοσύνη μας εξέλεξες, λένε τα έθνη, αλλά ως Θεός με τη χάρη σου μας έσωσες. Δώσε μας: Κράζουν τα έθνη, για να λυτρωθούν από τη μανία των ειδώλων. Και μάταιη: Διότι ούτε οι προφήτες ούτε οι πατριάρχες μπόρεσαν να σώσουν τον άνθρωπο, αλλά ο Θεός Λόγος με την έλευσή Του τον έσωσε. Και με τον Θεό: Τα έθνη, επιδεικνύοντας την πίστη, εξουθενώνουν τους δαίμονες· διότι αυτοί θλίβουν πάντοτε τον άνθρωπο.

«Θα υψωθώ». Διότι υψώθηκε επί του σταυρού και μοίρασε στον καθένα από τους πιστούς τη δύναμη. Διότι το Σίκιμα ερμηνεύεται ως «ωμίασις», που είναι η δύναμη. «Και την κοιλάδα». Ονομάζει κοιλάδα τη συγκατάβαση του Χριστού, η οποία κατασκήνωσε ανάμεσα στους ανθρώπους· και αυτήν, αφού την οριοθέτησε (διακόνησε), τη μέτρησε. Αυτή δε είναι η Εκκλησία. «Δικός μου είναι». Δική μου μαρτυρία, λέει, είναι ο Χριστός επί του σταυρού.

Η λέξη Γαλαάδ ερμηνεύεται ως μαρτυρία. Οδυνήθηκε πάνω στον σταυρό για τον άνθρωπο, θέλοντας να προκαλέσει τη λήθη της αμαρτίας. Διότι το όνομα Μανασσής ερμηνεύεται ως λήθη, λέγεται όμως και οδύνη. Και το όνομα Εφραίμ. Διότι κραταιώθηκε η κεφαλή των πιστών με το να καρποφορήσει την πίστη (μέσω της πίστης).

Διότι ο Εφραίμ ερμηνεύεται ως καρποφορία. Ιούδας: Διότι αυτοί που εξομολογούνται επιτυγχάνουν τη βασιλεία. Επειδή ο Ιούδας ερμηνεύεται ως εξομολόγηση. Μωάβ: Ο πατέρας του υιού είναι πλήρωμα ελπίδας. Διότι ως «λέβητα» εννοεί το βάπτισμα, στο οποίο εναποτίθεται η ελπίδα των πιστών. Επειδή ο Μωάβ ερμηνεύεται ως πατέρας. «Επί την Ιδουμαίαν»: Σε αυτούς που απομακρύνθηκαν από τον Θεό· διότι η Ιδουμαία ερμηνεύεται ως «εκλείπουσα». Εκεί θα απλώσω το ευαγγελικό κήρυγμα· διότι ως υπόδημα του Θεού νοείται το Ευαγγέλιο, ως ασφάλεια, επειδή σε αυτό ασφαλίστηκαν τα πόδια των πιστών. «Εμοί»: Αυτοί που πέφτουν (ή ξεπέφτουν) στην αμαρτία υποτάχθηκαν στον Θεό διά της μετανοίας. Διότι οι αλλόφυλοι ερμηνεύονται ως «πίπτοντες». «Τις απάξει»: Η Γραφή ονομάζει την Ιερουσαλήμ περιοχή, καθώς περιβάλλεται από τους προφήτες και όλες τις δυνάμεις. Υπαινίσσεται δε την άνω Ιερουσαλήμ, αυτήν στους ουρανούς, στην οποία σπεύδουν όλοι οι άγιοι. «Τις οδηγήσει»: Δηλαδή, ποιος θα με οδηγήσει προς τον Θεό, λέγει ο άνθρωπος, εμένα που χάνομαι εξαιτίας της αμαρτίας;

«Δικός μου είναι ο Γαλαάδ και δικός μου είναι ο Μανασσής, και ο Εφραίμ είναι η κραταίωση της κεφαλής μου». Ο 〈Γαλαάδ〉, σύμφωνα με μία από τις ερμηνείες που αποδίδονται σε αυτό το όνομα, σημαίνει αποκάλυψη, ενώ ο 〈Μανασσής〉 ερμηνεύεται ως λήθη. Η αποκάλυψη και η λήθη ευλόγως συμβαίνουν στον δίκαιο, ο οποίος λαμβάνει αφενός τη μύηση στα απόρρητα μέσω της θεωρίας, και αφετέρου τη λήθη των κόπων της αρετής, εξαιτίας της ευφροσύνης της πνευματικής θεωρίας που διαδέχεται τους κόπους των αρετών. Ο 〈Εφραίμ〉 ερμηνεύεται ως πλατυσμός, δηλαδή η αδιάπτωτη ελπίδα που βασίζεται στην πίστη για τα μελλοντικά αγαθά, η οποία αποτελεί αντίληψη (στήριγμα) 〈της κεφαλής〉 του δικαίου, τουτέστιν της πίστεως. Διότι κεφαλή κάθε δικαίου και κάθε αγαθού έργου είναι η πίστη, και ασφαλής 〈κραταίωση〉 (ενίσχυση) αυτής έχει καταστεί η αδιάπτωτη ελπίδα των μελλοντικών αγαθών. Σύμφωνα με αυτήν, θεωρώντας τα μέλλοντα ως παρόντα, αποκτούμε πλατυσμό μέσα στις θλίψεις, παραμένοντας ακατάπτωτοι στους πειρασμούς.

«Ιούδας ο βασιλιάς μου, Μωάβ ο λέβητας της ελπίδας μου». Το όνομα «Ιούδας» ερμηνεύεται ως εξομολόγηση· διότι η εξομολόγηση διά των προσευχών αποτελεί την αρχή κάθε αγαθού μεταξύ των αγίων. Δύναται όμως να εννοηθεί ως «Ιούδας» και ο Κύριος, ο οποίος είναι ο αληθινός «βασιλιάς» του πνευματικού Ισραήλ, αυτού δηλαδή που βλέπει τον Θεό, Εκείνος που για χάρη μας, όταν έγινε άνθρωπος, εξομολογείτο προς τον Πατέρα και έλεγε: «Εξομολογούμαι σε εσένα, Πάτερ άγιε». Το δε όνομα «Μωάβ» ερμηνεύεται ως έντερο (σπλάχνο) του πατέρα, και νοείται ως το δικό μας σώμα, μέσω του οποίου, κατά την πρακτική φιλοσοφία, δίκην λουτρού —όπως ακριβώς δηλώνει σαφώς η λέξη λέβητας— επιτελείται η κάθαρση των αμαρτημάτων· διότι η κάθαρση είναι ο «λέβητας της ελπίδας», δηλαδή η ετοιμότητα που αποκτάται διά του βίου κατά την κάθαρση για την κληρονομιά των αγαθών που έχουν αποταμιευθεί για εμάς σύμφωνα με τις ελπίδες μας. Δύναται δε πάλι ο «Μωάβ» να εννοηθεί και ως η σάρκωση του Κυρίου· διότι ο αληθινός «λέβητας της ελπίδας» μας, δηλαδή αυτός που απορρύπτει και καθαρίζει τις δικές μας κηλίδες και τους μολυσμούς από την αμαρτία, έγινε για εμάς Υιός ανθρώπου και ονομάστηκε έτσι.