Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 6:1

Αλλά επειδή με τη νηστεία ο Δαβίδ απέπλυνε τη μοιχεία και με δάκρυα εξάλειψε τους σπίλους των αιμάτων, και κάθε νύχτα έλουζε την κλίνη του με δάκρυα επειδή άκαιρα είδε γυναίκα να λούζεται, γι' αυτό «εις το τέλος εν ύμνοις». Στην αρχή με ψόγους, «εις το τέλος εν ύμνοις»· στην αρχή οφθαλμός που ανέβλυζε επιθυμία, «εις το τέλος» οφθαλμός που έχυνε πηγές δακρύων. Το «Εις το τέλος εν ύμνοις. Ψαλμός τω Δαβίδ» είναι η πράξη της μετάνοιας, ο καρπός της σωτηρίας. Και επειδή «όπου επλεόνασε η αμαρτία, εκεί περίσσευσε η δικαιοσύνη», γι' αυτό έλεγε: «Όταν τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Διότι, επειδή απέρριψα την αμαρτία ως τυραννία, και ενδύθηκα τη δικαιοσύνη ως βασιλεία, «εισήκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Διότι, επειδή ήταν δίκαιο πράγμα, αφού πλανήθηκα να επιστρέψω, και αφού έπεσα να ανορθωθώ, όπως είναι γεγραμμένο: «Επτά φορές θα πέσει ο δίκαιος και θα σηκωθεί» — επειδή, λοιπόν, έπεσα αδίκως, αλλά μετανόησα δικαίως, «εισήκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Διότι ως «δικαιοσύνη» του, τώρα ο Δαβίδ εννοεί τη μετάνοια.

Επειδή, λοιπόν, αφού πλανήθηκα επέστρεψα, και αφού αμάρτησα μετανόησα, αλλά δεν φέρθηκα με αναίδεια όπως ο Κάιν —Εκείνος, όταν ρωτήθηκε: «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;», είπε: «Δεν γνωρίζω». Εγώ είπα: «Διότι την ανομία μου εγώ την γνωρίζω—Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου», ώστε, αφού τύχω φιλανθρωπίας, να γίνω και για άλλους οδός μετανοίας, «για να διδάξω στους ανόμους τις οδούς σου, και οι ασεβείς θα επιστρέψουν σε εσένα». Γιατί όμως επιγράφηκε ο ψαλμός «υπέρ της ογδόης»; «Εις το τέλος, εν ύμνοις υπέρ της ογδόης· ψαλμός του Δαβίδ». Ως ογδόη, η μεν Παλαιά Διαθήκη γνωρίζει την περιτομή, η δε Καινή την εκ νεκρών ανάσταση, στην οποία περιτέμνεται ο θάνατος.

Και όταν, εξαιτίας ετερόδοξου πατέρα ή μητέρας, το βρέφος βαπτίστηκε, και δεν βαπτίστηκε, αλλά βυθίστηκε σε αίρεση, δεν πρόλαβε να πλεύσει στη ζωή και ήδη ναυάγησε. Πριν από το υλικό ένδυμα, ντύσε το βρέφος με το βασιλικό ένδυμα του Χριστού, για να καυχηθείς ότι το παιδί σου γεννήθηκε σαν βασιλιάς μέσα στην πορφύρα. Εκείνος που δεν περιτεμνόταν υπό τον νόμο την όγδοη ημέρα, ήταν επικατάρατος· εκείνος που δεν βαπτίζεται υπό τη χάρη, είναι ξένος και αλλότριος προς τη βασιλεία των ουρανών. Διότι εκείνος που είπε στον νόμο: «Επικατάρατο κάθε αρσενικό που δεν θα περιτμηθεί την όγδοη ημέρα, η ψυχή εκείνη θα εξολοθρευτεί από τον λαό», ο ίδιος είπε με όρκο υπό τη χάρη: «Αλήθεια, αλήθεια σου λέω, αν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και Πνεύμα, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού. Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης. Εις το τέλος», γιατί; Επειδή στην αρχή είπε: «Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου», σαν να ρωτούσαν κάποιοι: Άραγε εισακούστηκε; Πού μπορούμε να βρούμε ότι, αφού προσευχήθηκε, εισακούστηκε;

Απαντά: «Εις το τέλος». Διάβασε το τέλος του ψαλμού και θα βρεις να λέει: «Απομακρυνθείτε από εμένα, όλοι εσείς που εργάζεστε την ανομία, διότι εισάκουσε ο Κύριος τη φωνή του κλάματός μου», πρόσεξε τη δέησή μου. Πότε; «Εις το τέλος. Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης». Γιατί όμως αναστήθηκε ο Κύριος κατά την όγδοη ημέρα; Επειδή η πρώτη οκτάδα ανθρώπων επί του Νώε, μετά τον θάνατο του παλαιού κόσμου, ανέστησε έναν νέο κόσμο για το ανθρώπινο γένος. Διότι, όταν ο κόσμος, αφού κυριεύθηκε από τον πυρετό της πορνείας, πέθανε από την αμαρτία και τάφηκε στα ύδατα του κατακλυσμού, τότε μια οκτάδα ανθρώπων, που διαφυλάχθηκε μέσα στην κιβωτό, ανέστησε τον κόσμο μέσω της τεκνογονίας. Και το ότι η τεκνογονία ονομάζεται ανάσταση, άκουσέ το από τη μητέρα Εύα, η οποία λέει όταν γέννησε τον Σηθ: «Διότι μου ανέστησε ο Θεός άλλο σπέρμα αντί του Άβελ, τον οποίο σκότωσε ο Κάιν». Και ο νόμος αναφέρει: «Εάν κάποιος πεθάνει άτεκνος, ο αδελφός του θα λάβει τη γυναίκα του και θα αναστήσει σπέρμα για τον αδελφό του». Και αυτή η εξανάσταση αποτελούσε την ανανέωση ενός γένους που έσβηνε και πέθαινε.

Διότι, όπως ακριβώς οι γιορτές των αμαρτωλών μεταβάλλονται σε πένθος και οι ωδές σε θρήνο, καθώς έλεγε ο Θεός: «Και θα μετατρέψω τις γιορτές σας σε πένθος και τις ωδές σας σε θρήνο», έτσι πάλι οι θρήνοι όσων μετανόησαν μεταβάλλονται σε ύμνους. «Εις το τέλος εν ύμνοις· ψαλμός τω Δαυίδ». Αγαθή πράξη και καρπός μετάνοιας υπάρχει και για τον προφήτη και για καθέναν που έχει τη δυνατότητα στα χέρια του: «Κάντε λοιπόν καρπούς άξιους της μετάνοιας», ώστε καθένας που μετανόησε και προσέφερε καρπούς στον Θεό και στους φτωχούς να λέει: «Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου». Πες μου, Δαυίδ, απορρίπτεις εντελώς τον έλεγχο και την παιδαγωγία; Όπως φαίνεται, αποφεύγεις τον μακαρισμό. Διότι το ότι ο έλεγχος του Θεού είναι πρόξενος μακαρισμού, είναι γραμμένο στο βιβλίο του Ιώβ: «Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο ήλεγξε ο Κύριος πάνω στη γη». Και το ότι το να παιδαγωγείται κανείς από τον Κύριο είναι μακάριο, εσύ ο ίδιος το είπες: «Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδαγωγήσεις, Κύριε». Δεν αποφεύγω τον έλεγχο, λέει, αλλά φοβάμαι τον έλεγχο που γίνεται με θυμό· ούτε αποστρέφομαι την παιδαγωγία, αλλά τρέμω την παιδαγωγία που γίνεται με οργή.

Στον Ψαλμό 6, 1-2, του Αστερίου. Και επειδή γνώριζε στον προηγούμενο ψαλμό για τους κληρονόμους ότι «θα ευφρανθούν όλοι όσοι ελπίζουν στον Θεό και εις τον αιώνα θα αγαλλιάσουν», ενώ για τους αποκληρωμένους έλεγε: «δεν θα κατοικήσει μαζί σου ο πονηρός, ούτε θα σταθούν παράνομοι απέναντι από τα μάτια σου», και ότι «άνδρα αιμάτων και δόλιο βδελύσσεται ο Κύριος» –ο ίδιος δε με δόλο σκότωσε τον Ουρία– και ότι «κάθε πόρνος ή ακάθαρτος δεν έχει κληρονομία στη βασιλεία του Χριστού και Θεού», για να μην γίνει αποκληρωμένος εξαιτίας του μιάσματος, ψάλλοντας τον ψαλμό «υπέρ της ογδόης» και της ανάστασης των νεκρών, παρακαλούσε. Επειδή η μοιχεία και ο φόνος με εκβάλλουν από την κληρονομία, «Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου και μη με παιδεύσεις με την οργή σου». Αν παραιτείσαι από τον έλεγχο και την παιδαγωγία, όπως φαίνεται, αποφεύγεις τον μακαρισμό. Διότι έχει γραφτεί στο βιβλίο του Ιώβ: «Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο ήλεγξε ο Κύριος πάνω στη γη», και «Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδεύσεις, Κύριε», εσύ ο ίδιος το είπες. Αλλά δεν αποφεύγω τον έλεγχο, λέει, παρά μόνο αυτόν που γίνεται με θυμό· ούτε αποστρέφομαι την παιδαγωγία, παρά μόνο αυτήν που γίνεται με οργή. Διότι αυτά επιφυλάσσονται για εκείνους που αμάρτησαν ανίατα και αθεράπευτα εξαιτίας της αμετανόητης καρδιάς τους κατά τον παρόντα βίο. Αλλά εγώ, λέει, δεν είμαι άξιος αυτών. Και προχωρώντας παραθέτει την αιτία, τιμωρώντας τον εαυτό του και δαμάζοντάς τον μέσω της εξομολόγησης και της μετάνοιας.

Εις το τέλος, εν ύμνοις, υπέρ της ογδόης, Ψαλμός του Δαβίδ. 6ος. Υπόθεση. Και ποια άλλη θα μπορούσε να είναι η όγδοη, παρά η αναστάσιμη ημέρα του Χριστού, κατά την οποία θα λάβουμε τους καρπούς των κόπων μας; Όταν δηλαδή οι εχθροί θα στραφούν προς τα πίσω, με αισχύνη προφανώς και ταραχή. Ψάλλει δε τον ψαλμό έχοντας παραμείνει μακρό χρόνο στη μετάνοια, την οποία προσέφερε υπέρ της αμαρτίας.

Και πάλι, για αυτούς που φέρουν την επιγραφή «Εἰς τὸ τέλος Ψαλμὸς τῷ Δαβὶδ», υπάρχει η εξής υποδιαίρεση: διότι κάποιοι μεν επιγράφονται «Ψαλμὸς ᾠδῆς», όπως ο 4ος και ο 64ος· άλλοι δε φέρουν μόνο τη λέξη «Ψαλμός», όπως οι 5ος, 8ος, 9ος, 10ος, 11ος, 12ος, 13ος, 18ος, 19ος, 20ός, 21ος, 30ός, 39ος, 40ός, 50ός, 63ος, 108ος, 138ος, 139ος· ένας δε επιγράφεται «Ἐν ὕμνοις», ο 6ος ψαλμός· και άλλοι «Ψαλμοὶ ᾠδῆς», ο 29ος και ο 63ος. Υπάρχουν και άλλοι που φέρουν μεν την επιγραφή «Εἰς τὸ τέλος τῷ Δαβὶδ», χωρίς όμως τη λέξη Ψαλμός, αλλά έχουν κάποια διαφορετική επιγραφή, και είναι οι εξής: 17ος, 35ος, 51ος, 52ος, 53ος, 54ος, 55ος, 56ος, 57ος, 58ος, 59ος, 60ός, 68ος, 69ος. Από αυτούς, λοιπόν, που έχουν διαφορετική επιγραφή, ένας έχει την επιγραφή «Λόγοι ᾠδῆς», ο 17ος· άλλοι φέρουν μόνο το «Τῷ Δαβὶδ», οι 35ος, 68ος, 69ος· άλλοι το «Συνέσεως», οι 51ος, 52ος· άλλοι το «Ἐν ὕμνοις συνέσεως», οι 53ος, 54ος· άλλοι το «Εἰς στηλογραφίαν», οι 55ος, 56ος, 57ος, 58ος, 59ος· και ένας το «Ἐν ὕμνοις», ο 60ός. Ενώ από όσους φέρουν την επιγραφή «Ψαλμὸς τῷ Δαβὶδ», χωρίς το «Εἰς τὸ τέλος», φέρει την επιγραφή «Ὠδὴ ψαλμοῦ» μόνον ο 107ος.

Κοινοί βεβαίως είναι συνολικά στο βιβλίο αυτό: μόνο «Ψαλμοί», δʹ, εʹ, ϛʹ, ηʹ, θʹ, ιʹ, ιαʹ, ιβʹ, ιγʹ, ιδʹ, ιηʹ, ιθʹ, κʹ, καʹ, κθʹ, λʹ, λθʹ, μʹ, νʹ, ξʹ, ξαʹ, ξγʹ, ξδʹ, ξεʹ, ξϛʹ, ξζʹ, οβʹ, οηʹ, παʹ, ρηʹ, ρληʹ, ρλθʹ· «Ψαλμός ωδή», δʹ, ξδʹ· «Ψαλμοί ωδής», κθʹ, μζʹ, ξζʹ, πϛʹ, πζʹ· μόνο «Ωδή», ληʹ, οϛʹ, ϟεʹ, ριθʹ, ρκʹ, ρκαʹ, ρκβʹ, ρκγʹ, ρκδʹ, ρκεʹ, ρκϛʹ, ρκζʹ, ρκηʹ, ρκθʹ, ρλʹ, ρλαʹ, ρλβʹ, ρλγʹ· «Ωδή Ψαλμού», ξεʹ, πβʹ, ρζʹ· «Λόγοι ωδής», ιζʹ· «Αίνος ωδής», ϟʹ, ϟβʹ, ϟδʹ· «Αίνεσις», ρμδʹ· «Εν ύμνοις», ξʹ, οεʹ. «Εν ύμνοις συνέσεως», νγʹ, νδʹ· «Εν ύμνοις Ψαλμός», ϛʹ, ξϛʹ· «Συνέσεως», λαʹ, ναʹ, νβʹ, ογʹ, οζʹ, πηʹ, ρʹ, ρμαʹ· «Εις στηλογραφίαν», ιεʹ, νεʹ, νϛʹ, νζʹ, νηʹ, νθʹ· «Προσευχή», ιϛʹ, πεʹ, πθʹ, ραʹ· «Προσευχή του Μωυσή, ανθρώπου του Θεού», πθʹ· «Εις Σαλομώντα», οαʹ· ανώνυμοι, θʹ, ξεʹ, ξϛʹ, ϟαʹ, ϟθʹ, ραʹ· «Αλληλούια», ρδʹ, ρεʹ, ρϛʹ, ριʹ, ριαʹ, ριβʹ, ριγʹ, ριδʹ, ριϛʹ, ριζʹ, ριηʹ, ρλδʹ, ρλεʹ, ρμεʹ, ρμϛʹ, ρμζʹ, ρμηʹ, ρμθʹ, ρνʹ. Απλώς «Τω Δαυίδ», λβʹ, λδʹ, λεʹ, ϟϛʹ, ρβʹ, ργʹ, ρλϛʹ, ρλζʹ.

Ο α΄ και ο β΄ είναι ανεπίγραφοι· ο δε τρίτος, «Όταν διέφευγε από το πρόσωπο του Αβεσαλώμ του υιού του»· ο ρμβ΄, «Όταν ο υιός του τον καταδίωκε»· ο ε΄, «Υπέρ της κληρονομούσης»· ο ς΄ και ο ια΄, «Υπέρ της ογδόης»· ο ζ΄, «Υπέρ των λόγων του Χουσί, υιού του Ιεμενή»· οι η΄, π΄ και πγ΄, «Υπέρ των ληνών»· ο θ΄, «Υπέρ των κρυφίων του υιού»· ο με΄, «Υπέρ των κρυφίων»· ο ιε΄, «Εις στηλογραφίαν»· οι ις΄ και πε΄, «Προσευχή»· ο ιζ΄, «Όταν τον έσωσε ο Κύριος από το χέρι όλων των εχθρών του»· ο κα΄, «Υπέρ της εωθινής αντιλήψεως»· ο κγ΄, «Της μιας Σαββάτων»· ο κς΄, «Πριν από το χρίσμα»· ο κη΄, «Εξοδίου σκηνής»· ο κθ΄, «Του εγκαινισμού του οίκου»· ο λ΄, «Εκστάσεως»· ο λα΄, «Συνέσεως»· ο λγ΄, «Όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ»· ο λε΄, «Στον δούλο του Κυρίου, τον Δαβίδ»· ο λζ΄, «Εις ανάμνηση περί του Σαββάτου»· ο μδ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, στους υιούς Κορέ, εις σύνεσιν, ωδή υπέρ του αγαπητού»· ο ξη΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· ο οθ΄, «Υπέρ των αλλοιωθησομένων, μαρτύριο υπέρ του Ασσυρίου»· ο ν΄, «Όταν ήλθε προς αυτόν ο Ναθάν ο προφήτης, αφού είχε εισέλθει στη Βερσαβεέ»· ο να΄, «Όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμελέχ»· ο νβ΄, «Υπέρ Μαελέθ»· ο νγ΄, «Όταν ήλθαν οι Ζιφαίοι και είπαν στον Σαούλ: Δεν κρύβεται ο Δαβίδ σε εμάς;».

«Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, και μην με παιδεύσεις με την οργή σου». Με αυτά τα λόγια και τις συλλαβές αρχίζει παρόμοια και ο έκτος ψαλμός, και τα υπόλοιπα μέρη του έκτου τυγχάνουν συγγενή με όσα αναφέρονται στον προκείμενο ψαλμό. Διότι έλεγε στον έκτο ψαλμό ότι τα οστά του ταπεινώθηκαν και η ψυχή του κόπιασε μέσα στους στεναγμούς του, και πρόσθετε λέγοντας: «Κάθε νύχτα θα λούζω την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου», και τα όσα συνάπτονται με αυτά. Παρόμοια όμως με εκείνα είναι και τα του προκείμενου ψαλμού, μέσω των οποίων έχει λεχθεί: «Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου, και δεν υπάρχει ειρήνη στα οστά μου εξαιτίας των αμαρτιών μου· διότι οι ανομίες μου υψώθηκαν πάνω από το κεφάλι μου», και όσα ακολουθούν αυτά σε ολόκληρο τον ψαλμό, στα οποία θρηνεί τη δική του ταλαιπωρία. Διότι και ο ίδιος αυτή τη λέξη χρησιμοποίησε, λέγοντας: «Ταλαιπωρήθηκα και κυρτώθηκα πάρα πολύ έως το τέλος· όλη την ημέρα πορευόμουν σκυθρωπός». Αλλά στον έκτο ψαλμό η επιγραφή ανέφερε: «Εις το τέλος εν ύμνοις υπέρ της ογδόης ψαλμός τω Δαυίδ»· ενώ στον παρόντα δεν υπάρχει τίποτε από αυτά, παρά έχει λεχθεί μόνον: «Ψαλμός τω Δαυίδ εις ανάμνησιν». Η προσθήκη, βέβαια, «εις ανάμνησιν», φαίνεται να μας παραπέμπει στην επιγραφή του έκτου ψαλμού· ώστε τα παρόντα να σημαίνουν: «Εις το τέλος, και εν ύμνοις υπέρ της ογδόης». Διότι το «Εις ανάμνησιν» θα μπορούσε να είναι ενδεικτικό όλων αυτών.

Τα λόγια βέβαια του έκτου ψαλμού τυγχάνουν συγγενικά με αυτά που παρατίθενται στον προκείμενο. Αλλά στον έκτο η επιγραφή ανέφερε: «εις το τέλος, εν ύμνοις, υπέρ της ογδόης»· ενώ στον παρόντα δεν υπάρχει τίποτα από αυτά, παρά μόνο έχει επιγραφεί «Ψαλμός τω Δαυίδ εις ανάμνησιν». Και φαίνεται πως η προσθήκη μας παραπέμπει σε ανάμνηση της επιγραφής που υπάρχει στον έκτο, ώστε να είναι και τα παρόντα, εις τέλος και εν ύμνοις υπέρ της ογδόης. Μου φαίνεται δε, ότι ο Δαυίδ, έχοντας εξομολογηθεί ποικιλοτρόπως σε πολλά σημεία για το σφάλμα που διέπραξε, ξεχώρισε ειδικά τον παρόντα ψαλμό ως ανάμνηση, ώστε να τον έχει πάντοτε στο στόμα του, και να τον χρησιμοποιεί αντί για επωδή προς θεραπεία της δικής του ψυχής. Αναπέμπει, λοιπόν, ικεσία στον Θεό, μέσω της οποίας αφενός αποτρέπει την οργή που επικρέμαται σε όλους όσους αμαρτάνουν, αφετέρου εξευμενίζει τον αγαθό Κύριο με τις φωνές της υπερβάλλουσας εξομολόγησης. <Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου, μήτε να με παιδεύσεις με την οργή σου.> (A f. 204 b, B f. 133 b) Σαν να έλεγε κάποιος σε ιατρό που προσφέρει βοήθεια με καυτηριασμό, με νυστέρι και με πικρά αντίδοτα για τη θεραπεία μιας πάθησης: μη με θεραπεύσεις με φωτιά, μήτε με καυτηριασμό και τομές, αλλά με ήπια και πραότερα φάρμακα. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν αρνείται τη θεραπεία, αλλά τον πόνο των ιατρικών μέσων. Ώστε, νομίζω, πως καθένας θα θαύμαζε πολύ δικαιολογημένα την επιείκεια της ψυχής των αγίων.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ ΣΤ΄. Εις το τέλος, εν ύμνοις, υπέρ της ογδόης. Ογδόη είναι η αναστάσιμη ημέρα του Σωτήρος, η σωτήρια Κυριακή, κατά την οποία πιστεύουμε ότι συντελείται ο καθαρισμός όλων των αμαρτημάτων· κατά την οποία συμβολικώς μεν περιτεμνόταν κάθε βρέφος, αληθινά δε καθαρίζεται μέσω της αναγεννήσεως κάθε ψυχή που γεννιέται εν Θεώ. Τόσο πολύ δε ανώτερη είναι αυτή από την εβδόμη, ώστε εξαιτίας της να λύεται η νομοθεσία περί του Σαββάτου, εάν τυχόν συνέπιπτε με αυτό η όγδοη ημέρα του βρέφους· διότι ο άνθρωπος περιτέμνεται την ημέρα του Σαββάτου.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ ΛΖʹ. Εις ανάμνησιν. Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου. Με τις ίδιες λέξεις και τις ίδιες συλλαβές αρχίζει παρομοίως και ο έκτος ψαλμός, και τα υπόλοιπα μέρη του έκτου τυγχάνουν συγγενή προς όσα αναφέρονται στον προκείμενο. Αλλά στον μεν έκτο ψαλμό η επιγραφή περιελάμβανε: «Εἰς τὸ τέλος, ἐν ὕμνοις, ὑπὲρ τῆς ὀγδόης· ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ»· ενώ στον παρόντα δεν υπάρχει τίποτε από αυτά, παρά μόνο δηλώνεται: Ψαλμός του Δαβίδ εις ανάμνησιν. Όμως η προσθήκη «εις ανάμνησιν» φαίνεται να μας παραπέμπει στην επιγραφή του έκτου ψαλμού, ώστε και τα παρόντα να νοούνται «εις το τέλος», και «εν ύμνοις», και «υπέρ της ογδόης»· διότι η έκφραση «εις ανάμνησιν» θα μπορούσε να υποδηλώνει όλα αυτά.

Πάλι, σε άλλους ψαλμούς, μαζί με αυτά συνεπιγράφονται και κάποια άλλα, έχοντας ως επί το πλείστον τοποθετηθεί στην αρχή το «εις το τέλος», ενώ μαζί με αυτή τη φράση συντάσσονται ποικίλα και διάφορα. Διότι προσγράφει είτε «υπέρ των αλλοιωθησομένων», είτε «υπέρ των κρυφίων», είτε «υπέρ της κληρονομούσης», είτε «υπέρ της ογδόης», είτε «υπέρ των ληνών», είτε «υπέρ της αντιλήψεως της εωθινής», είτε «υπέρ Μαελέθ», είτε «υπέρ του λαού του από των αγίων μεμακρυμμένου», είτε «μη διαφθείρης», είτε «εις στηλογραφίαν», είτε και τα δύο αυτά, είτε «εις Σολομώντα», είτε «ωδή υπέρ του αγαπητού», είτε «υπέρ των κρυφίων του υιού», είτε «εις εξομολόγησιν», είτε κάποια ιστορική περίσταση· όπως όταν βρισκόταν στο σπήλαιο, ή όταν ήταν στην έρημο, ή όταν ο Σαούλ έστειλε ανθρώπους για να τον θανατώσουν, ή υπέρ των λόγων του Χουσί, ή όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ, ή κατά την έλευση των Ζιφαίων, ή κατά την έλευση του Δωήκ του Ιδουμαίου και την αναγγελία του στον Σαούλ, ή κατά τις ημέρες που ο Κύριος τον διέσωσε από το χέρι όλων των εχθρών του και από το χέρι του Σαούλ, ή όταν επέστρεψε ο Ιωάβ και πάταξε δώδεκα χιλιάδες άνδρες στη φάραγγα των αλών, ή όταν προσήλθε σε αυτόν ο Νάθαν ο προφήτης, αφότου εκείνος είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ. Σε ορισμένους ψαλμούς υπάρχει ως επιγραφή το εβραϊκό «αλληλούια», αναγραφόμενο είτε δύο φορές το ίδιο είτε μία φορά, ενώ σε άλλους αναγράφονται στην ίδια επιγραφή κατά συζυγίαν και τα ονόματα κάποιων προφητών, όπως «αλληλούια Αγγαίου και Ζαχαρίου», και «αλληλούια Ιερεμίου και Ιεζεκιήλ».

Και η ερμηνεία της λέξεως Μαελέθ διεγείρει τον αθλητή σε μεγαλύτερη προθυμία, σημαίνοντας τη χοροστασία που μας περιμένει μετά το πέρας των κόπων· διότι έτσι έχει αποσαφηνιστεί αυτή η λέξη από τους υπολοίπους, ερμηνεύοντας το Μαελέθ ως «μέσα από χορεία». Και το να βλέπει κανείς προς τα κρύφια και να συνθέτει την ωδή «υπέρ του αγαπητού» και να ψάλλει «υπέρ της εωθινής αντιλήψεως» και να έχει προ οφθαλμών την ογδόη και να αποβλέπει προς εκείνην που κληρονομεί και το πώς θα μπορούσαμε να βρεθούμε έξω από τη συγγένεια προς τον Κορέ, καθώς και εκείνη η μεγάλη φωνή του Δαβίδ, το «Μη διαφθείρης», την οποία απηύθυνε προς τον υπασπιστή του όταν εκείνος όρμησε να φονεύσει τον Σαούλ, ο λόγος συμβάλλει στο να χαραχθούν όλα αυτά ανεξίτηλα στην ψυχή του καθενός ως υπόδειγμα μακροθυμίας. Και αν κανείς τα εξετάσει όλα τα παρόμοια με ακρίβεια, θα διαπιστώσει ότι αποτελούν κάποιες αθλητικές προτροπές που γίνονται από τον παιδοτρίβη προς τους αθλητές, ώστε να μπορέσει κανείς να φθάσει στο τέλος της νίκης. Ομοίως, ακόμη και αν κάποιο ιστορικό στοιχείο έχει αναγραφεί δίπλα στη φράση «Εις το τέλος», σε αυτό ακριβώς αποβλέπει: στο να ενδυναμωθούμε περισσότερο για τους πνευματικούς αγώνες μέσα από τα ιστορικά υποδείγματα. Αυτό είναι το νόημα της επιγραφής «Εις το τέλος».

Γρηγορίου Επισκόπου Νύσσης, Εις τον έκτον ψαλμόν, περί της ογδόης. Όσοι πορεύονται από δύναμη σε δύναμη, σύμφωνα με την προφητική ευλογία, και ετοιμάζουν τις καλές αναβάσεις μέσα στις ίδιες τους τις καρδιές, όταν συλλάβουν κάποιο αγαθό νόημα, καθοδηγούνται από αυτό προς ένα υψηλότερο νόημα, μέσω του οποίου συντελείται στην ψυχή η ανάβαση προς τα ύψη. Και έτσι, επεκτεινόμενος κανείς πάντοτε προς τα εμπρός, δεν θα παύσει ποτέ την αγαθή άνοδο, οδηγούμενος διαρκώς μέσω των υψηλών νοημάτων προς την κατανόηση των υπερκείμενων πραγμάτων. Αυτά σας τα είπα, αδελφοί, στρέφοντας τη διάνοιά μου στον έκτο ψαλμό και βλέποντας την αναγκαία ακολουθία της τάξεως, πώς δηλαδή μετά τον ψαλμό υπέρ της «κληρονομούσης» προστέθηκε σε εμάς ο λόγος περί της ογδόης. Εξάλλου, ασφαλώς δεν αγνοείτε το μυστήριο της ογδόης. Διότι βέβαια δεν είναι επόμενο να παρασύρεται η διάνοια κάποιων σε ιουδαϊκές αντιλήψεις· εκείνων οι οποίοι, υποβιβάζοντας το μεγαλείο του μυστηρίου της ογδόης στα άπρεπα μέρη του σώματός μας, ισχυρίζονται ότι με τον αριθμό οκτώ υποδηλώνεται ο νόμος της περιτομής, ο καθαρμός μετά τον τοκετό και τα παρόμοια.

Διότι, αμέσως μόλις προσέφερε στον Θεό τους λόγους υπέρ της μετάνοιας, και αφού απέκτησε συναίσθηση της ευμένειας του Θεού προς αυτόν, δημοσιοποιεί τη χάρη και αγάλλεται για τη δωρεά, λέγοντας: «Εισάκουσε ο Κύριος τη φωνή της δέησής μου· ο Κύριος αποδέχθηκε την προσευχή μου». Προκειμένου, λοιπόν, να του παραμείνει διαρκώς το αγαθό που απέκτησε από τη μετάνοια και για να μην έχει η ζωή του ανάγκη από μια δεύτερη πάλι μετάνοια, παρακαλεί να τραπούν σε φυγή οι εχθροί του, μαστιζόμενοι από την αισχύνη. Διότι εκείνος που αισθάνθηκε ντροπή για την επιχείρηση του κακού, χρησιμοποιώντας την αισχύνη ως παιδαγωγό ώστε να μην εμπλακεί ξανά στα ίδια σφάλματα, θα απέχει στο μέλλον από την πείρα παρόμοιων πράξεων. Αυτή, επομένως, είναι η ακολουθία της αγαθής αναβάσεως: ο τέταρτος ψαλμός διέκρινε το άυλο αγαθό από το σωματικό και πιο σαρκικό· ο πέμπτος ευχήθηκε την κληρονομία αυτού του αγαθού· ο έκτος υπέδειξε τον καιρό της κληρονομίας, κάνοντας μνεία της ογδόης· η ογδόη φανέρωσε τον φόβο της κρίσεως· η κρίση συμβούλεψε τους αμαρτωλούς σαν και εμάς να προλάβουν με τη μετάνοια τα φοβερά γεγονότα· έπειτα, η μετάνοια, η οποία προσφέρθηκε στον Θεό με τον πρέποντα τρόπο, ευαγγελίστηκε το κέρδος που προκύπτει από αυτήν για εμάς, λέγοντας ότι: «Εισάκουσε ο Κύριος τη φωνή εκείνου που επιστρέφει προς Αυτόν με δάκρυα».

«Εις το τέλος εν ύμνοις» Στη συντέλεια των αιώνων (του αιώνος) υπέρ του μέλλοντος αιώνος· διότι έβδομος (εβδόμη) είναι ο παρών αιώνας, όγδοος (ογδόη) δε ο μέλλων· περί (υπέρ) αυτού ελέχθη η προφητεία, δηλαδή υπέρ της κρίσεως, και αυτό δηλώνει ο ψαλμός. «Κύριε μη τω θυμώ» Τότε (τούτο) έκαστος των πιστών, κατεχόμενος (συνεχόμενος) από φόβο, παρακαλεί και λέγει: Κύριε, μην ερευνήσεις τις πράξεις μου (μας) με θυμό ούτε με οργή, αλλά ως αγαθός Θεός με ευσπλαχνία κάνε μας την κρίση. «Ελέησόν με» Διότι γνωρίζεις την ασθένεια της ψυχής και του σώματος του καθενός, ως πλάστης του καθενός. «Ίασαί με» Διότι η αμαρτία συνέτριψε μαζί με την ψυχή και το σώμα και έχω ταραχθεί σφόδρα από τον φόβο, λέγει ο Αδάμ, που είναι ο άνθρωπος. Και η ψυχή μου [Έως πότε ανέχεσαι, Κύριε, και δεν με αρπάζεις από την κατοικία του θηρίου]. «Επίστρεψον» Έως πότε Κύριε, (λέγει), μακροθυμείς και αποστρέφεσαι από εμένα; δηλαδή ο Αδάμ. Αλλά επίστρεψε, δηλαδή μεταμελήσου για εμένα νιώθοντας ευσπλαχνία και ελευθέρωσέ με (εκ) της αμαρτίας μου και σώσε με, ως ελεήμων Θεός. «Ότι ουκ έστιν» Διότι την ώρα του θανάτου από τη συνοχή του φόβου ο άνθρωπος δεν θυμάται ούτε Θεό, ούτε γενιά (συγγενή), ούτε φίλο, άλλωστε (αλλά ότι) και η μετάνοια τότε δεν ωφελεί. «Εν δε τω άδη» Διότι μετά την αποδημία από εδώ ούτε η μετάνοια, ούτε η εξομολόγηση ωφελεί τότε τον άνθρωπο.

Ποια είναι λοιπόν η επιγραφή; «Υπέρ της ογδόης», λέει. Και ποια είναι η ογδόη, παρά η ημέρα του Κυρίου η μεγάλη και επιφανής, η οποία καίει σαν κλίβανος, η οποία κάνει ακόμη και τις άνω δυνάμεις να τρέμουν (διότι θα σειστούν, λέει, και οι δυνάμεις των ουρανών), η οποία εμφανίζει πυρ να προπορεύεται τότε εκείνου του Βασιλέως; Την ονόμασε δε ογδόη, φανερώνοντας τη μεταβολή της καταστάσεως και την ανανέωση της μέλλουσας ζωής. Διότι ο παρών βίος δεν είναι τίποτε άλλο, παρά μόνο μία εβδομάδα, η οποία αρχίζει από την πρώτη ημέρα και τελειώνει στην έβδομη, και ανακυκλώνεται πάλι στα ίδια χρονικά διαστήματα, ανεβαίνοντας στην ίδια αρχή και καταβαίνοντας στο ίδιο τέλος. Γι' αυτό κανείς δεν θα ονόμαζε ποτέ την Κυριακή όγδοη ημέρα, αλλά πρώτη· διότι ο κύκλος της εβδομάδας δεν εκτείνεται μέχρι τον όγδοο αριθμό.

Αφού είπε αυτά, ερμηνεύει στη συνέχεια τους λόγους και τις αιτίες ορισμένων μυστικών άγραφων εθίμων, όπως για παράδειγμα ότι για αυτόν τον λόγο προσευχόμαστε στραμμένοι προς την ανατολή, επειδή αναζητούμε την πατρίδα μας, τον Παράδεισο δηλαδή που φυτεύτηκε στην ανατολή. Επίσης, ότι για αυτόν τον λόγο προσευχόμαστε όρθιοι την Κυριακή, όχι μόνο επειδή αναστηθήκαμε μαζί με τον Χριστό μέσω της πίστεως και οφείλουμε να αναζητούμε τα άνω και τα επουράνια, αλλά και επειδή η ημέρα της Κυριακής φαίνεται κατά κάποιον τρόπο πως είναι εικόνα και τύπος του μέλλοντος αιώνος, στον οποίο δηλαδή όλοι πρόκειται να βρεθούν αναστημένοι. Γι' αυτόν τον λόγο, αν και αυτή είναι η αρχή των ημερών, δεν ονομάστηκε «πρώτη» αλλά «μία» από τον Μωυσή, η οποία είναι και όγδοη σε σχέση με τις προηγούμενές της ημέρες, κατά τον Θεολόγο, φανερώνοντας την όντως όγδοη εκείνη ημέρα, την ανέσπερη και αδιάδοχη, η οποία πρόκειται να επέλθει μετά την ολοκλήρωση αυτού του εβδομαδιαίου αιώνος, την οποία και ο Δαβίδ αναφέρει σε μερικές επιγραφές των Ψαλμών, δηλαδή του στ΄ και του ια΄, έχοντας θέσει σε αυτούς την επιγραφή «υπέρ της ογδόης». Αναφέρει επίσης ότι και ολόκληρη η Πεντηκοστή είναι υπενθύμιση της ελπιζόμενης αναστάσεως στον μέλλοντα αιώνα, επειδή, όπως ακριβώς η περιφέρεια του κύκλου στο ίδιο σημείο όπου αρχίζει, σε αυτό το ίδιο πάλι τελειώνει, και για αυτόν τον λόγο ο κύκλος φαίνεται ως άναρχος και ατελεύτητος, έτσι και η Πεντηκοστή αρχίζει από την Κυριακή (δηλαδή την λαμπροφόρο).