Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 6:3

Πες, ω Δαβίδ: δίνεις προσταγές στον Θεό; Με νόμους και διατάγματα περιτειχίζεις την απόφαση του Θεού; Με χαλινάρια περιορίζεις τα λόγια του Δημιουργού; Αποκρίνεται: Δεν τα λέω αυτά διατάζοντας, αλλά επιθυμώντας να απολαύσω το έλεός Του: «Ελέησόν με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής». Ώ της ευλαβείας! Ο βασιλιάς προβάλλει τις κραυγές ενός μαστιζόμενου δούλου. Επειδή παρακάλεσε να μην ελεγχθεί με θυμό ούτε να τιμωρηθεί με οργή, καθώς του ζητείται ως χρεώστη και υπεύθυνου η παρακαταθήκη και το δάνειο της ψυχής και του σώματος, και επειδή δεν έχει να αποδώσει ακέραια τα κεφάλαια της φύσεως, παρακαλούσε: «Ελέησόν με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής». Διότι ως ασθένεια τώρα λέγει, όχι την αρρώστια του σώματος, αλλά την εκούσια ατονία της πίστεως. Ότι δε υπάρχει ασθένεια πίστεως, το λέγει ο Απόστολος: «Αυτόν που ασθενεί στην πίστη, να τον δέχεστε». Και αλλού περί του Αβραάμ: «Και μη έχοντας ασθενήσει στην πίστη, δεν θεώρησε το σώμα του νεκρωμένο», ως προς την όψιμη τεκνογονία.

Επειδή, λοιπόν, ο Δαβίδ, αφού τον έπιασε ο πυρετός της επιθυμίας, αρρώστησε με την πράξη του, όταν μετά τον πυρετό ίδρωσε με δάκρυα, διότι τα δάκρυα έγιναν ιδρώτας για αυτόν που είχε πυρετό, και με τον ιδρώτα των δακρύων έβρεξε την κλίνη του σαν κλινήρης —«Θα λούζω κάθε νύχτα την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου»— τότε, όταν του ζητήθηκαν πίσω οι παρακαταθήκες της ψυχής και του σώματος, προέβαλε την ασθένεια των λογισμών του για να ελεηθεί, λέγοντας: «Ελέησόν με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής». Ασφάλισε, ω φίλε, την παρακαταθήκη και το χρέος της ψυχής και του σώματος. Φρόντισε με σπουδή να αποδώσεις όσα έλαβες· είτε απόδωσε καλύτερα από αυτά που έλαβες, είτε τουλάχιστον τέτοια όπως τα έλαβες. Έλαβες την ψυχή και το σώμα ως παρακαταθήκη σαν χρυσό και άργυρο. Διότι, αν εσύ, όταν δανείζεις χρυσάφι, προσδοκάς να λάβεις πίσω το κεφάλαιο με τόκους και πλεονάσματα, και αν σου επιστραφεί το κεφάλαιο σώο αλλά χωρίς τόκους, αγανακτείς, οργίζεσαι, δυσανασχετείς, και αν μάλιστα ζημιωθείς το κεφάλαιο, ρίχνεις τον υπεύθυνο στα δικαστήρια και στα βασανιστήρια, τότε τι θα κάνει ο Θεός, ο δανειστής της ψυχής και του σώματος; Εάν μεν του προσφέρεις με τόκους και πλεονάσματα τα δύο τάλαντα της ψυχής και του σώματος, λέγοντας: «Κύριε, δύο τάλαντα μου παρέδωσες», δηλαδή το σώμα και την ψυχή· «ιδού άλλα δύο τάλαντα κέρδισα», σώζοντας έναν άλλον άνθρωπο ως προς την ψυχή και το σώμα... Εάν όμως του προσφέρεις μόνο το ίδιο το κεφάλαιο, λέγοντας: «Ιδού, έχεις το δικό σου», αγανακτεί και οργίζεται.

Εάν όμως δεν προσφέρεις ούτε καν αυτό που έλαβες ακέραιο, τότε σε παραδίδει στους βασανιστές έως ότου αποδώσεις όλο το οφειλόμενο. Εάν, πέφτοντας, προσκυνήσεις μετανοώντας και λέγοντας: «Κύριε, δείξε μακροθυμία σε εμένα και θα σου τα αποδώσω», τότε υπολογίζει την εξομολόγησή σου και τη μετάνοιά σου ως καταβολή του κεφαλαίου. Διότι, εάν ο χρεοφειλέτης των μυρίων ταλάντων, επικαλούμενος τη μακροθυμία του Θεού, κατέστησε το χρεόγραφο άκυρο, και εάν αυτός από τον οποίο απαιτείται λόγος για μύριες ψυχές, ως αρχιερέας ή δάσκαλος, κέρδισε με την ικεσία την ευσπλαχνία του Θεού, και ο κύριός του τον σπλαχνίστηκε και του χάρισε όλο το οφειλόμενο, πολύ περισσότερο ο καθένας από εμάς θα εξευμενίσει τον Θεό, μετανοώντας για όσα αμάρτησε και προσευχόμενος και εξομολογούμενος και λέγοντας: «Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής». Ασθενώ και ατονώ για την απόδοση του χρέους· «ελέησέ με, Κύριε», και μην με παραδώσεις στους βασανιστές αγγέλους ως εκτελεστές, αλλά κρύψε τον δανειστή και δείξε τον ιατρό και με το έλεός σου ανάλαβε εμένα που ασθένησα. «Γιάτρεψέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου.» Και γιατί είπε: «Γιάτρεψέ με, Κύριε»; Παρακάλεσε Εκείνον που τον παιδαγώγησε και τον μαστίγωσε λόγω της αμαρτίας, να γίνει σε αυτόν και ιατρός λόγω της μετάνοιάς του.

Και ο Δαβίδ, επειδή, αν και άκουσε «Ου μοιχεύσεις, ου φονεύσεις», παράκουσε, γι' αυτό παιδαγωγήθηκε και ασθένησε. «Διότι βρώμισαν και σάπισαν οι πληγές μου», λέει, «εξαιτίας της αφροσύνης μου». Επειδή, λοιπόν, αυτόν που παιδαγωγείται από ανθρώπους μπορεί να τον γιατρέψει ο Θεός, ενώ αυτόν που παιδαγωγείται από τον Θεό ούτε άνθρωπος ούτε άγγελος, αλλά μόνο ο Θεός τον γιατρεύει και τον θεραπεύει -«διότι εάν αμαρτήσει άνθρωπος σε άνθρωπο, θα προσευχηθούν γι' αυτόν στον Κύριο», και εάν ένας άρχοντας βγάλει θανατική απόφαση, ο βασιλιάς ανατρέπει την απόφαση, αλλά εάν ο βασιλιάς αποφανθεί, κανείς δεν μπορεί να την ανατρέψει- ο Δαβίδ παρακαλεί τον Δεσπότη που τον μαστίγωσε να γίνει γιατρός του: «Γιάτρεψέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου». Οστά, όμως, δεν εννοεί τα οστά του σώματος, αλλά τις ισχυρές δυνάμεις των λογισμών, οι οποίες ταράχτηκαν σαν τα κύματα, κλυδωνιζόμενες από το πνεύμα της πορνείας. Διότι, όπως ακριβώς στη θάλασσα η αρχή και η προετοιμασία των ναυαγίων είναι η ταραχή των κυμάτων, έτσι και στην ψυχή η αρχή της μοιχείας, της πορνείας και της αμαρτίας είναι η βορβορώδης ταραχή των λογισμών της διανοίας. Επειδή πρώτα η ψυχή γεμίζει βόρβορο από τις αισχρές επιθυμίες, και έπειτα περιπίπτει στο ναυάγιο της πορνείας. Από τη μία βλέπει τις ηδονές των παθών, και από την άλλη τις απειλές του Θεού.

Αλλ' όπως ακριβώς οι ναύτες και οι κυβερνήτες, όταν δουν τη θάλασσα να αρχίζει να ταράζεται από αντίθετους ανέμους, γρήγορα και χωρίς αναβολή κατευθύνονται προς τα λιμάνια και αποφεύγουν τον κίνδυνο, ενώ αν παραμείνουν έξω κινδυνεύουν, έτσι κι εσύ, όταν τα οστά των λογισμών σου ταράζονται από τους ανέμους της φιληδονίας, τρέξε γρήγορα στο λιμάνι της εκκλησίας, για να ακούσεις περί σωφροσύνης και αγνείας από τις Γραφές και τους δασκάλους ότι «πόρνους και μοιχούς θα κρίνει ο Θεός», ότι «είναι τίμιος ο γάμος», ότι λέει στους αγάμους και στις χήρες ο απόστολος: «Καλό είναι γι' αυτούς αν μείνουν όπως κι εγώ, διότι θα οδηγηθούν στον Βασιλιά ως παρθένες», ότι «υπάρχουν ευνούχοι οι οποίοι ευνούχισαν τους εαυτούς τους για τη βασιλεία των ουρανών». Και πριν από την πορνεία, αφού εξομολογηθείς στον Θεό τα σπέρματα της πορνείας, δηλαδή της επιθυμίας, πες: «Ελέησόν με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής», καθώς φέρεις πάνω σου την ασθένεια της φύσεως. «Γιάτρεψέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου», δηλαδή οι λογισμοί της ψυχής, που με αιχμαλωτίζουν στην ασέλγεια και την αμαρτία· «διότι ο λογισμός του ανθρώπου θα εξομολογηθεί σε σένα». Το ότι δε δεν μιλάει για τα οστά του σώματος, το φανερώνουν τα όσα ακολουθούν.

Διότι προσθέτει: «Και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα». Για να δείξει λοιπόν ότι δεν μιλούσε για τα αισθητά οστά, αλλά για τους λογισμούς, παραλείποντας τη σάρκα μνημόνευσε την ψυχή: «Και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα». Έτσι και αλλού έλεγε: «Όλα τα οστά μου θα πουν· Κύριε, ποιος είναι όμοιός σου;» Και βεβαίως δεν μιλούσε για τα οστά του σώματος· διότι τα οστά δεν έχουν στόμα και χείλη. Και πάλι: «Σκόρος των οστών είναι η ευαίσθητη καρδιά». Και βεβαίως δεν εννοεί ότι τα οστά τρώγονται από σκόρους, αλλά ότι από οξύτατους λογισμούς μέσα σε θλίψεις κατατρώγονται οι δυνάμεις της ψυχής. Επειδή λοιπόν ο Δαβίδ συναισθάνθηκε τα όσα αμάρτησε και υπέμεινε τα βάσανα της συνειδήσεως και μαστιζόταν από τους λογισμούς σαν από αυστηρούς δήμιους —διότι τίποτα δεν αγγίζει τόσο την ψυχή όσο η συνείδηση που βασανίζει κρυφά, επιφέροντας τα βάσανα μέσα στην ψυχή— παρακαλεί να θεραπευτεί: «Γιάτρεψέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου». Αλλά η ταραχή δεν περιορίστηκε μόνο στους λογισμούς και τις σκέψεις, αλλά ταράζοντας και την ίδια την ψυχή με την πράξη τη βύθισε. «Και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα· η ψυχή μου», που δέχθηκε την προφητεία· «η ψυχή μου», η πηγή των ψαλμών· «η ψυχή μου», το ταμείο των μυστηρίων του Θεού. Εκεί όπου κατοικούσε η ειρήνη, εκεί χόρεψε εναντίον μου ο πόλεμος της αμαρτίας. «Και συ, Κύριε, έως πότε;» Δεν καθυστέρησα τη μετάνοια· μην καθυστερήσεις την πρόνοιά σου για μένα.

Στον Ψαλμό ΙΒ΄, Ομιλία Β΄. Εις τον ίδιον ψαλμό άλλως: «Έως πότε, Κύριε, θα με λησμονείς εις τέλος;» Επειδή πολλές φορές παρακάλεσε τον Θεό ο Δαβίδ ώστε να λυτρωθεί από τα κακά, άλλοτε λέγοντας: «Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν;» και τα εξής, και άλλοτε: «Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής· γιάτρεψέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα· και εσύ, Κύριε, έως πότε;». Επειδή λοιπόν είπε εκεί το «έως πότε» και παρέλειψε το τι, τώρα, κατατρυχόμενος ακόμη περισσότερο από τους πόνους, αναφέρει και τη φύση του ζητήματος: «Έως πότε, Κύριε, θα με λησμονείς εις τέλος;». Αυτό δε το έλεγε ο προφήτης, όχι τόσο για να παρηγορήσει τον εαυτό του, όσο επειδή ήθελε να μας διδάξει και να μας ωφελήσει μέσω του εαυτού του, ώστε όταν προσευχόμαστε και δεν εισακουγόμαστε, να μην ατονήσουμε ούτε να αδρανήσουμε, αλλά να προσκαρτερούμε πάντοτε στην προσευχή και τη δέηση.

Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου. Δεν αποποιείται τον έλεγχο, αλλά αυτόν που γίνεται με θυμό· ούτε την παιδαγωγία, αλλά αυτήν που γίνεται με οργή. Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής. Διότι καμία ψυχή δεν πέφτει στην αμαρτία, προτού ενδώσει η δύναμή της. [Με τον όρο ασθένεια υπονοεί αυτήν που προκαλείται από την αθυμία και τους οδυρμούς.] Και η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα. Εννοεί, προφανώς, τις δυνάμεις της ψυχής. Και εσύ, Κύριε, έως πότε;

Κύριε ο Θεός μου, έκραξα προς εσένα και με θεράπευσες. Μακάριος είναι εκείνος που γνωρίζει τη βαθιά εσωτερική του πληγή, ώστε να μπορεί να προσέλθει στον ιατρό και να πει: Θεράπευσέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου· και, Εγώ είπα, Κύριε, ελέησέ με, θεράπευσε την ψυχή μου, διότι αμάρτησα σε εσένα. Εδώ, ωστόσο, εκφράζεται ευχαριστία για τη θεραπεία που του παρασχέθηκε· διότι, λέει, Κύριε ο Θεός μου. Ο Θεός δεν είναι Θεός όλων, αλλά εκείνων που έχουν οικειωθεί μαζί Του διά της αγάπης. Διότι είναι Θεός του Αβραάμ, και Θεός του Ισαάκ, και Θεός του Ιακώβ. Εάν δε ήταν Θεός όλων ανεξαιρέτως, δεν θα μαρτυρούνταν αυτό για εκείνους ως κάτι το εξαίρετο. Και πάλι ο Ιακώβ λέει: Σε βοήθησε ο δικός μου Θεός.

Για αυτά τα οστά που αποσπώνται από την αρμονία τους και γίνονται σαν εξαρθρωμένα, λέει ο Προφήτης: Διασκορπίστηκαν τα οστά μας δίπλα στον άδη. Και αν ποτέ τα καταλάβει ταραχή και κλονισμός, προσευχόμενος λέει: Θεράπευσέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου. Όταν όμως διατηρούν την οικεία αρμονία τους, επειδή φυλάσσονται από τον Κύριο, ούτε ένα από αυτά δεν θα συντριβεί, αλλά είναι άξια να αναπέμπουν δόξα στον Θεό. Διότι, λέει, όλα τα οστά μου θα πουν: Κύριε, Κύριε, ποιος είναι όμοιός σου; Είδες τη φύση των λογικών οστών; Ίσως δε αυτό να το λέει η Εκκλησία, το «Όλα τα οστά μου θα πουν», σύμφωνα με το μυστήριο της αναστάσεως. Διότι, αναφέρει, αυτά λέει ο Κύριος προς τα οστά αυτά: Ιδού, εγώ φέρνω σε εσάς πνεύμα ζωής, και θα θέσω επάνω σας νεύρα, και θα αναδείξω επάνω σας σάρκες, και θα ζήσετε, και θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι ο Κύριος. Αυτά λοιπόν τα οστά, αφού αναλάβουν ξανά τη ζωή, ευχαριστώντας Εκείνον που τα ανέστησε, θα πουν: Κύριε, Κύριε, ποιος είναι όμοιός σου;

Αυτό λοιπόν που είπαμε: δεν παρακαλεί να μην ελεγχθεί, αλλά όχι με οργή. <Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής.> (A f. 34 b.) Δεν είπε: Ανακούφισέ με, ούτε δώσε μου παράταση, αλλά: Θεράπευσε· διότι ζητά να εξαφανιστούν τα προηγούμενα τραύματα.

Διότι τότε, καθώς βρίσκεται σαν σε θαλασσοταραχή κοσμικών ηδονών, διατρέχει δεινό κίνδυνο· επειδή, όταν η αρετή μέσα μας ατονεί, επικρατεί οπωσδήποτε η ηδονή, συγκλονίζοντάς μας προς τη φαυλότητα. Το ότι βέβαια τα οστά μπορούν να νοηθούν μεταφορικά ως οι νοερές δυνάμεις της ψυχής, σύμφωνα με τις οποίες έχει τη σύσταση και τη διαμονή της στο αγαθό, το ερμηνεύει ο ίδιος ο Δαβίδ λύνοντας το αίνιγμα του λόγου, με όσα πρόσθεσε στα προηγούμενα: ότι «Η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα». <«Ότι ταράχθηκαν τα οστά μου.»> (A φ. 35 β.) Νομίζω δε ότι υποδηλώνεται και κάτι άλλο με το να λέει ο Ψαλμωδός ότι τα οστά του υπέστησαν ταραχή. Διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία· επειδή όμως ο προπάτορας Αδάμ καταπάτησε τη δοσμένη εντολή και ολίσθησε στην παράβαση, έγινε αμέσως καταραμένος. Διότι του ειπώθηκε: «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Νομίζω, λοιπόν, ότι με αυτόν τον τρόπο έχουν ταραχθεί τα οστά όλων, εφόσον η σάρκα έχει καταδικαστεί σε διάλυση μέσω του θανάτου· διότι εισέβαλαν και στην ίδια την ψυχή θόρυβοι και τρόμοι, καθώς και η τυραννία των παθών. Διότι, από τη στιγμή που το σώμα έγινε φθαρτό, βλάστησαν μέσα του τα πάθη της φθοράς, και εισχώρησε ο νόμος της αμαρτίας, αυτός που βρίσκεται στα μέλη της σάρκας, ο οποίος αντιστρατεύεται και αιχμαλωτίζει τον νου σε κάθε λογής ατοπήματα.

Έγινε λοιπόν θεραπεία στην ανθρώπινη φύση η δύναμη της ενανθρώπησης του Μονογενούς· διότι έπαυσε τη φθορά, συγκέντρωσε τα σκορπισμένα οστά όλων· κατέστησε την ανθρώπινη φύση ελεύθερη από κάθε τρόμο και ταραχή και φόβους, και επιπλέον από τα πάθη και τη διαβολική πλεονεξία. <Και συ, Κύριε, έως πότε;> (A f. 35 b) Μάλλον δε, αν πρέπει να πούμε κάτι πιο μυστικό, ο προφήτης δεν κατακρίνει τις κρίσεις του Θεού, ούτε βέβαια κατηγορεί τον Δεσπότη των όλων ότι αργοπορεί και καθυστερεί τη βοήθεια, αλλά μάλλον ερευνά τον καιρό της ελεύσεως του Χριστού, ο οποίος αναστήθηκε στο τέλος κατά την ογδόη ημέρα.

Γι' αυτό, αδελφέ μου, αν ζητάς κάτι από Αυτόν, να επιμένεις στο αίτημά σου, αποκαλύπτοντάς το σε Αυτόν και λέγοντας: Δέσποτα, εάν είναι το θέλημά σου να γίνει αυτή η υπόθεση, εσύ κάνε την και κατεύοδωσέ την. Εάν όμως δεν είναι το θέλημά σου, μην επιτρέψεις να γίνει, Θεέ μου. Μην με παραδώσεις στη δική μου επιθυμία, διότι εσύ γνωρίζεις την αφροσύνη μου. Μην με παραδώσεις, λοιπόν, στη δική μου βουλή και στην αφροσύνη μου, αλλά εσύ, όπως γνωρίζεις, με τη δική σου επιείκεια ποίμανέ με. Και εάν προσεύχεσαι για κάποια θλίψη και για λογισμούς, λέγε: Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου. Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής. —Δες τι λέει ο Προφήτης—. Αλλά επίβλεψε, Δέσποτα, και δες, ότι είμαι χώμα και στάχτη, και δεν μπορώ να αντέξω τίποτα. Μη με παραδώσεις, Κύριε, στις αμαρτίες μου, και μη σιωπήσεις απέναντί μου, για να μην ομοιωθώ με αυτούς που κατεβαίνουν στον λάκκο.

Και αναφορικά με τα χωρία των Γραφών, τα οποία παραθέτουν οι αδελφοί μας, αυτά μπορούν να ειπωθούν. Και πρώτα-πρώτα προς όσα αναφέρονται στον Ιεζεκιήλ, εφόσον σε αυτά επιθυμούν να στηρίζονται οι πιο απλοϊκοί: σύμφωνα με αυτές τις λέξεις δεν θα υπάρξει καν ανάσταση σαρκών, αλλά μόνο οστών και δερμάτων και νεύρων. Συγχρόνως όμως πρέπει να τους υποδείξουμε ότι παρασύρονται, επειδή δεν έχουν κατανοήσει τα γεγραμμένα. Διότι, αν γίνεται λόγος για οστά, δεν πρέπει οπωσδήποτε να εννοήσουμε τα κυριολεκτικά οστά, όπως ακριβώς ούτε στο χωρίο «διασκορπίσθηκαν τα οστά μας κοντά στον Άδη», και «διασκορπίσθηκαν όλα τα οστά μου» και «θεράπευσέ με, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου», όπου είναι φανερό ότι τα οστά δεν λέγονται με την κοινή έννοια. Προστίθεται εξάλλου στον λόγο ότι «αυτοί λένε ότι τα οστά μας έγιναν ξερά». Άραγε λένε «τα οστά μας έγιναν ξερά», επειδή θέλουν να αναστηθούν αφού συγκεντρωθούν; Αλλά αυτό είναι αδύνατον. Θα το έλεγαν μάλλον: «τα οστά μας έγιναν ξερά», επειδή βρέθηκαν σε αιχμαλωσίες και απώλεσαν κάθε ζωτική ικμάδα· γι' αυτό και προσθέτουν το «χάθηκε η ελπίδα μας, έχουμε αφανιστεί». Επομένως, η επαγγελία της αναστάσεως του λαού αφορά την έγερση από την πτώση και από την οιονεί νεκρότητα, με την οποία έχουν νεκρωθεί εξαιτίας των αμαρτημάτων τους, έχοντας παραδοθεί στους εχθρούς. Και οι αμαρτωλοί εξάλλου χαρακτηρίζονται από τον Σωτήρα ως «τάφοι γεμάτοι από νεκρά οστά και από κάθε ακαθαρσία».

Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδαγωγήσεις με την οργή σου. Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής· γιάτρεψέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου. Διότι κάθε αμάρτημα προέρχεται από ασθένεια, καθώς η ψυχή πάντοτε ενδίδει στο πάθος· γι' αυτό και καταφεύγει προς τον Σωτήρα και ιατρό, τον Υιό του Θεού. Διότι, όταν ενοικεί στη λογική ψυχή, ως Λόγος του Θεού αφαιρεί την αλογία της· ως σοφία την απαλλάσσει από την αφροσύνη, και ως δικαιοσύνη από την αδικία, και ως αλήθεια την ελευθερώνει από το ψεύδος.

Υποδηλώνει δε τις νεανικές δυνάμεις της ψυχής, λέγοντας ότι έχουν ταραχθεί τα οστά του, μέσω των οποίων συνηθίζει να αντιστέκεται στα πάθη με ανδρεία· αυτό ακριβώς αποσαφηνίζοντας πρόσθεσε: «Και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα». Θεραπεία δε της ασθένειας της ψυχής είναι η δύναμη που προέρχεται από τον Θεό· όποιος την αποκτήσει, λέει: «Τα πάντα μπορώ διά του Χριστού που με ενδυναμώνει». Το ότι δε τα οστά δεν είναι απαραιτήτως τα αισθητά, το δηλώνει το: «Όλα τα οστά μου θα πουν: Κύριε, ποιος είναι όμοιος με εσένα;» Και το: «Διασκορπίστηκαν τα οστά μας δίπλα στον άδη».

Εάν, λοιπόν, η αίρεση διαβεβαιώνει ότι όσα δεν ανήκει σε κανέναν άλλον να πράξει παρά μόνον στον Θεό, αυτά ενεργούνται με τη δύναμη του Πνεύματος, τότε έχουμε ακόμη και από τους εχθρούς τη μαρτυρία υπέρ αυτών για τα οποία αγωνιζόμαστε. Πώς ο προφήτης ζητά τη θεραπεία από τον Θεό λέγοντας: «Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής· θεράπευσέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου»; Προς τον Θεό λέει ο Ησαΐας ότι «Η δρόσος που προέρχεται από εσένα είναι θεραπεία για αυτούς», και η προφητεία μαρτυρεί ότι η επιστροφή των πλανωμένων είναι έργο του Θεού: «Διότι περιπλανήθηκαν», λέει, «στην άνυδρη έρημο», και προσθέτει ότι «Και τους οδήγησε σε ευθεία οδό, για να πορευθούν σε πόλη κατοικίας»· καθώς και το «Όταν ο Κύριος επανέφερε τους αιχμαλώτους της Σιών». Ομοίως, και η παρηγοριά των θλιβομένων ανάγεται στον Θεό, όπως λέει ο Παύλος: «Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, ο οποίος μας παρηγορεί σε κάθε θλίψη μας». Και ο προφήτης, εκ μέρους του Θεού, λέει: «Στη θλίψη με επικαλέστηκες και σε ελευθέρωσα». Η δε ανόρθωση εκείνων που κλονίζονται ανάγεται με μυρίους τρόπους από την Αγία Γραφή στη δύναμη του Θεού: «Σπρώχτηκα δυνατά για να πέσω, και ο Κύριος με συγκράτησε», και «Όταν πέσει, δεν θα συντριβεί, διότι ο Κύριος στηρίζει το χέρι του», και «Ο Κύριος ανορθώνει τους συντριμμένους».

Εάν, λοιπόν, υποθέσαμε, όχι παράλογα, ότι η εξάδα των εντολών που καλλιεργήθηκε στο δεκαπλάσιο σε μία ψυχή υποδηλώνεται αινιγματικά μέσω των εξήντα βασιλισσών, ακολούθως υποστηρίζουμε ότι και μέσω των ογδόντα υποδηλώνεται με παρόμοιο αίνιγμα το μυστήριο της ογδόης ημέρας. Αποβλέποντας προς αυτήν, όσοι παιδαγωγούνται μέσω του φόβου απομακρύνονται από την κοινωνία των κακών. Διότι αυτό διδαχθήκαμε στους Ψαλμούς, στους οποίους από τη μια προτάσσεται στην επιγραφή η λέξη «ογδόη», αλλά από την άλλη οι φωνές που ακούγονται είναι καταφανώς φωνές ανθρώπων που μαστιγώνονται από τον φόβο για τα μελλοντικά δεινά, οι οποίες κάμπτουν την ακοή του Θεού προς το έλεος. Λέει, δηλαδή, προς τον φοβερό Κριτή εκείνος που ατενίζει την ογδόη: «Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό Σου, ούτε να με παιδαγωγήσεις με την οργή Σου. Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής· γιάτρεψέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου», και όλα όσα απευθύνονται στη συνέχεια προς τον αδέκαστο Κριτή μέσω της ικεσίας. Ανάμεσα σε αυτά, οδύρεται και για το ότι δεν υπάρχει μνήμη του Θεού στον θάνατο (διότι πώς θα ήταν δυνατόν να γεννηθεί η ευφροσύνη που προέρχεται από τη μνήμη του Θεού σε αυτούς που έχουν καταδικαστεί σε κλαυθμό και βρυγμό, αφού ο προφήτης λέει σε άλλο σημείο ότι η μνήμη του Θεού φέρνει ευφροσύνη;). Και αφού προβάλει και άλλα παρόμοια, εκείνος που φοβάται την ογδόη λαμβάνει την αίσθηση της μετοχής στο έλεος, λέγοντας: «Εισήκουσε ο Κύριος τη φωνή του κλαυθμού μου».

Και για τον λόγο αυτόν, σαν να βρίσκεται ήδη μέσα στους πόνους, υιοθετεί τις φωνές αυτών που οδυνώνται, στους οποίους η τιμωρία που επιβάλλεται στους ασεβείς φαίνεται να είναι θυμός και οργή. Λέει λοιπόν ότι: «Δεν περιμένω να ελεγχθώ για τα κρυφά μου αμαρτήματα από τον θυμό εκείνο μέσω των φοβερών μαστιγώσεων, αλλά προλαβαίνω με την εξομολόγηση τον καταναγκασμό που προέρχεται από την οργή εκείνη». Διότι, ό,τι προκαλεί η οδύνη σε αυτούς που μαστιγώνονται, κάνοντας φανερά παρά τη θέλησή τους τα κρυφά τους ανομήματα, αυτό το πράττει από μόνη της η ελεύθερη προαίρεση, η οποία μαστιγώνει και τιμωρεί τον εαυτό της μέσω της μετάνοιας και δημοσιοποιεί την αμαρτία που είναι καλυμμένη στα κρυφά. Αφού είπε λοιπόν: «Μήτε με τον θυμό σου να με ελέγξεις, μήτε με την οργή σου να με παιδεύσεις», στη συνέχεια καταφεύγει στο έλεος, ανάγοντας την αιτία του κακού όχι τόσο στην προαίρεση όσο στην αδυναμία της φύσεως: «Εμένα που βρέθηκα μέσα στα κακά θεράπευσέ με με το έλεος· διότι από αδυναμία έφτασα στο πάθος». Και ποια είναι η αδυναμία; «Εξαρθρώθηκαν τα οστά μου και διαλύθηκε η μεταξύ τους αρμονία». Οστά δε ονομάζει τους σώφρονες λογισμούς που στηρίζουν την ψυχή: «Γιατρέψέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου». Και ερμηνεύει το αίνιγμα του λόγου, με όσα πρόσθεσε στα προηγούμενα, λέγοντας ότι: «Η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα». Τι λοιπόν αναβάλλεις, λέει, τη θεραπεία, Εσύ Κύριε; Έως πότε δεν στέλνεις το έλεος; Δεν βλέπεις το βραχύβιο της ανθρώπινης ζωής;

Πώς, λοιπόν, περνούσε τη ζωή του πενθώντας, ας ακούσουμε και πάλι τον ίδιο να λέει: «μαστιγωνόμουν όλη την ημέρα και ο έλεγχός μου γινόταν τα πρωινά», και όλη την ημέρα «σαν κάποιος που πενθεί και είναι σκυθρωπός, έτσι ταπεινωνόμουν», και «κάθε νύχτα θα λούζω το κρεβάτι μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου», και «έγινα σαν νυχτοπούλι σε ερείπια, που μένει ολομόναχο στη στέγη, και έφαγα στάχτη σαν ψωμί και ανακάτευα το ποτό μου με κλάματα», και «τα γόνατά μου εξασθένησαν από τη νηστεία και η σάρκα μου αλλοιώθηκε από την έλλειψη ελαίου», και «ταπεινώθηκα και με έσωσε ο Κύριος». Και προς τον Κύριο τι είδους ικεσίες αναπέμπει; «Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου», και «ελέησέ με, Κύριε», και «διότι εγώ γνωρίζω την ανομία μου και η αμαρτία μου βρίσκεται συνεχώς μπροστά μου», και «Κύριε, εισάκουσε την προσευχή μου και μην έλθεις σε κρίση με τον δούλο σου».

«Εις το τέλος εν ύμνοις» Στη συντέλεια των αιώνων (του αιώνος) υπέρ του μέλλοντος αιώνος· διότι έβδομος (εβδόμη) είναι ο παρών αιώνας, όγδοος (ογδόη) δε ο μέλλων· περί (υπέρ) αυτού ελέχθη η προφητεία, δηλαδή υπέρ της κρίσεως, και αυτό δηλώνει ο ψαλμός. «Κύριε μη τω θυμώ» Τότε (τούτο) έκαστος των πιστών, κατεχόμενος (συνεχόμενος) από φόβο, παρακαλεί και λέγει: Κύριε, μην ερευνήσεις τις πράξεις μου (μας) με θυμό ούτε με οργή, αλλά ως αγαθός Θεός με ευσπλαχνία κάνε μας την κρίση. «Ελέησόν με» Διότι γνωρίζεις την ασθένεια της ψυχής και του σώματος του καθενός, ως πλάστης του καθενός. «Ίασαί με» Διότι η αμαρτία συνέτριψε μαζί με την ψυχή και το σώμα και έχω ταραχθεί σφόδρα από τον φόβο, λέγει ο Αδάμ, που είναι ο άνθρωπος. Και η ψυχή μου [Έως πότε ανέχεσαι, Κύριε, και δεν με αρπάζεις από την κατοικία του θηρίου]. «Επίστρεψον» Έως πότε Κύριε, (λέγει), μακροθυμείς και αποστρέφεσαι από εμένα; δηλαδή ο Αδάμ. Αλλά επίστρεψε, δηλαδή μεταμελήσου για εμένα νιώθοντας ευσπλαχνία και ελευθέρωσέ με (εκ) της αμαρτίας μου και σώσε με, ως ελεήμων Θεός. «Ότι ουκ έστιν» Διότι την ώρα του θανάτου από τη συνοχή του φόβου ο άνθρωπος δεν θυμάται ούτε Θεό, ούτε γενιά (συγγενή), ούτε φίλο, άλλωστε (αλλά ότι) και η μετάνοια τότε δεν ωφελεί. «Εν δε τω άδη» Διότι μετά την αποδημία από εδώ ούτε η μετάνοια, ούτε η εξομολόγηση ωφελεί τότε τον άνθρωπο.

ΨΑΛΜΟΣ ΣΤ΄. «Ελέησόν με, Κύριε.» Διδάσκει με ποιον τρόπο πρέπει να προσευχόμαστε, πώς πρέπει να ταπεινωνόμαστε, και να προσελκύουμε το έλεος του Θεού. «Ιάσαί με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου.» Αναφέρει βέβαια ότι έχουν ταραχθεί τα οστά του, και επιπροσθέτως η ψυχή του. Και ως οστά ίσως, σύμφωνα με την εν Πνεύματι θεωρία, θα μπορούσαν να νοηθούν οι λογικές δυνάμεις της ψυχής, οι οποίες και τη συγκρατούν στην πνευματική της ευρωστία. Όπως είναι η εγκράτεια, η φρόνηση, η κατά Θεόν ανδρεία, η σωφροσύνη, και η δικαιοσύνη, και με μια λέξη κάθε είδος αρετής, οι οποίες όταν δεν υπάρχουν μέσα μας χωρίς σύγχυση (δηλαδή με την πρέπουσα τάξη) εξαιτίας του ότι δεν έχουν τη δική τους ισχύ, είναι αναπόφευκτο να ταράσσεται η ψυχή, καθώς τα πάθη ατακτούν μέσα της. «Απομακρυνθείτε από εμένα όλοι.» Βλέπεις ότι, όταν απομακρυνθούμε από τους εργάτες της ανομίας (είτε πρόκειται για ανθρώπους, είτε για λογισμούς), τότε ο Θεός δέχεται πρόθυμα τις δεήσεις και την προσευχή μας.

Ο Κύριος, ο οποίος διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση, αυτός θα μας διδάξει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να νικήσουμε τον κόσμο. Ας προσέλθουμε σε αυτόν με παρρησία και ας τον ρωτήσουμε ειλικρινά· ας μιμηθούμε εκείνον τον τίμιο χορό των αποστόλων, και, όπως εκείνοι τον πλησίασαν και τον ρώτησαν για τη συντέλεια και για τα πάντα, και έμαθαν την αλήθεια από την ίδια την Αλήθεια· ας προσέλθουμε σε αυτόν και εμείς τώρα, έστω κι αν είμαστε ανάξιοι και ευτελείς, και απέχουμε πολύ από την αξία των αποστόλων. Διότι δεν βρίσκεται μακριά, ούτε απέχει από εκείνους που τον αναζητούν αληθινά, όπως λέει ο προφήτης: Ο Κύριος είναι κοντά σε όλους όσοι τον επικαλούνται εν αληθεία. Πες μας, Κύριε, πες μας, πώς πρέπει να νικήσουμε τον κόσμο· Κύριε, δίδαξέ μας να κάνουμε το θέλημά σου. Κύριε, οδήγησέ μας στην οδό σου, μήπως και μας καταπιεί ο βυθός αυτού του πονηρού αιώνα· Κύριε, Κύριε, μην μας εγκαταλείψεις· Κύριε, εκτός από εσένα άλλον δεν γνωρίζουμε· ελέησέ μας, επειδή είμαστε ασθενείς· Κύριε, μην μας αφήσεις ορφανούς· Διδάσκαλε αγαθέ, τι πρέπει να πράξουμε για να κληρονομήσουμε την αιώνια ζωή;

«Αλλά δεν λέω αυτό», λέει, «αλλά ότι έχω μαστιγωθεί περισσότερο από όσο αντέχει η ίδια μου η φύση· διότι το μέγεθος των βασάνων υπερβαίνει τη δύναμη των θνητών σωμάτων». Εσύ όμως παρατήρησε παντού πώς, παρότι βρισκόταν σε τόσο μεγάλη ανάγκη, πουθενά δεν καταδέχθηκε να προχωρήσει στη διήγηση των δικών του κατορθωμάτων, αλλά προς το παρόν τα κρύβει. Και τα μεν αμαρτήματα με πολλή παρρησία ενώπιον συνάξεως και σε λαμπρό θέατρο πολλές φορές τα διαπόμπευε, για τα δε κατορθώματα, μολονότι βλέπει τόσο μεγάλη ανάγκη, σιωπά. Διότι δεν λέει ότι «επειδή είμαι δίκαιος πάσχω τέτοια δεινά», αλλά ότι «δεν μπορώ να τα υποφέρω», όπως ακριβώς έλεγε και ο Δαβίδ: «Ελέησόν με, διότι είμαι ασθενής». Αυτός δε ο λόγος ανήκει σε εκείνους που στερούνται παρρησίας, με αποτέλεσμα να καταφεύγουν στην ασθένεια της φύσεως. Διότι το να λέει ότι «είμαι ασθενής, δεν είμαι λίθος», δεν είναι γνώρισμα ανθρώπου που αποδεικνύει ότι παιδαγωγείται αδίκως, αλλά ότι μεν παιδαγωγείται δικαίως, δεν μπορεί όμως να το αντέξει. Και για αυτόν τον λόγο αξιώνει να τύχει συγγνώμης. «Ποια είναι άλλωστε η δύναμή μου», λέει, «για να υπομείνω; Ή ποιος είναι ο χρόνος μου, για να αντέξει η ψυχή μου; Μήπως η δύναμή μου είναι δύναμη λίθων;» Τι σημαίνει: «ποιος είναι ο χρόνος μου;»; «Είμαι ολιγοχρόνιος», λέει, «μήπως έχω μεγάλη ανταπόδοση από τον χρόνο; Μήπως μπορώ να ελπίζω ότι θα ζήσω για μακρύ χρονικό διάστημα;» «Ποια είναι άλλωστε η δύναμή μου, για να υπομείνω;» Επομένως, δεν υπομένει χάρη στη δύναμή του, αλλά από ευλάβεια και φόβο Θεού.

Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής. Αυτή τη φωνή όλοι την έχουμε ανάγκη, ακόμη κι αν έχουμε κατορθώσει μύρια πράγματα μυριάδες φορές, ακόμη κι αν έχουμε φτάσει στο άκρο της δικαιοσύνης. Γι' αυτό και ο ίδιος προχωρώντας λέει πάλι: «Κανένας ζωντανός δεν θα δικαιωθεί ενώπιόν σου»· και το: «Εάν παρατηρήσεις ανομίες, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;»· και ο Παύλος: «Δεν έχω επίγνωση κανενός σφάλματος στον εαυτό μου, αλλά δεν έχω δικαιωθεί εξαιτίας αυτού»· και ένας άλλος: «Ποιος θα καυχηθεί ότι έχει αγνή την καρδιά του; Ή ποιος θα έχει την παρρησία να πει ότι είναι καθαρός από ρύπο;» Όλοι λοιπόν έχουμε ανάγκη ελέους, αλλά δεν είμαστε όλοι άξιοι να ελεηθούμε. Διότι, αν και πρόκειται για έλεος, ωστόσο αναζητεί τον άξιο· όπως ακριβώς ο Ίδιος είπε στον Μωυσή: «Θα ελεήσω εκείνον που ελεώ, και θα σπλαχνιστώ εκείνον που σπλαχνίζομαι». Εκείνος λοιπόν που έπραξε κάτι άξιο για να ελεηθεί, θα πει: «Ελέησέ με»· εκείνος όμως που απέκλεισε τον εαυτό του από το να τύχει αυτής της συγγνώμης, μάταια θα πει το: «Ελέησον». Διότι, αν το έλεος επρόκειτο να απλωθεί σε όλους ανεξαιρέτως, κανείς δεν θα είχε κολαστεί. Αλλά και αυτό εμπεριέχει κάποια κρίση, και αναζητεί τον άξιο και τον κατάλληλο, ώστε να το απολαύσει.

Διότι το να σωθεί αυτός που μετανόησε, σημαίνει να σωθεί από έλεος. Έτσι λοιπόν και αυτός παρακαλεί να σωθεί εξαιτίας αυτού, με τα δάκρυα, με τους θρήνους. Διότι λέει: «Κάθε νύχτα θα λούσω την κλίνη μου· με τα δάκρυά μου θα βρέξω το στρώμα μου». Δηλαδή, από την κατάνυξη. «Ταράχτηκαν τα οστά μου, και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα». Δεν τα λέει αυτά αμέσως, αλλά καταφεύγει στο ευόλισθο της φύσεως, λέγοντας: «Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής». Έτσι μίλησε, δείχνοντας ότι δεν αρκεί μόνο αυτό· διότι, αν αρκούσε, όλοι θα είχαμε σωθεί εξαιτίας αυτού, αφού όλοι είμαστε άνθρωποι.

Γ΄. Σε εμένα όμως, αν πρέπει να πω κάτι ακριβέστερο γι' αυτό, ίσως φαίνεται ότι δεν λέει ούτε αυτό. Αλλά υπονοεί την αδυναμία που προκαλείται από τους πειρασμούς, προβάλλοντας και αυτό ως καθόλου μικρό δικαίωμα για να τύχει ελέους και φιλανθρωπίας. Αυτό, άλλωστε, υπονόησε και παρακάτω, λέγοντας: «Πάλιωσα εξαιτίας όλων των εχθρών μου». Διότι γνωρίζει ότι και η θλίψη, όταν υπομένεται με ευχαριστία, προσφέρει αφορμή για πολλή φιλανθρωπία, και καθιστά τον Θεό ίλεω. Αυτήν, λοιπόν, μου φαίνεται ότι υπονοεί και εδώ, λέγοντας: «Θεράπευσέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου, και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα». Δεν είπε, «Ανακούφισέ με», ούτε, «Δώσε μου ανάπαυλα», αλλά «Θεράπευσέ με». Διότι ζητεί να εξαφανιστούν τα προηγούμενα τραύματα. Με τη λέξη «οστά» εδώ εννοεί όλη του τη δύναμη· και με την «ταραχή», την πληγή, το βάσανο, την τιμωρία. «Θεράπευσέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου, και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα».

Όπως ακριβώς, λοιπόν, στην περίπτωση των ιατρών υπάρχουν αυτά τα τρία, ή μάλλον τέσσερα, ή και πέντε: ο ιατρός, η τέχνη, ο ασθενής, το νόσημα, η δύναμη των φαρμάκων, και διεξάγεται μια κάποια παράταξη και μάχη· διότι εάν η προαίρεση του ασθενούς συμπαραταχθεί με τον ιατρό, την τέχνη και τα φάρμακα, τότε κατανικούν το νόσημα· εάν όμως ο ασθενής εγκαταλείψει τη συμπαράταξη με αυτούς, παραδίδει τον εαυτό του στην αρρώστια· ή αν ακόμη συμπαραταχθεί με εκείνην απέναντι στον ιατρό, τα φάρμακα και την τέχνη, οδήγησε τον εαυτό του στην απώλεια. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με εμάς· ή μάλλον όχι το ίδιο, αλλά κάτι πολύ πιο παράδοξο. Διότι, στην περίπτωση των ιατρών, πολλές φορές, ακόμη και όταν ο ασθενής βρίσκεται αντιμέτωπος με το νόσημα, έχοντας μαζί του την τέχνη και τα φάρμακα, δεν ωφελείται σε τίποτα, επειδή η φύση εξάντλησε τις δυνάμεις της, η τέχνη αποδείχθηκε ανεπαρκής και η αντοχή τον εγκατέλειψε εξαιτίας κάποιας εξωτερικής επιρροής. Στην περίπτωση του Θεού, όμως, δεν συμβαίνει αυτό, αλλά εάν σταθείς με το μέρος του Ιατρού, είναι απόλυτα βέβαιο ότι το τραύμα θα θεραπευτεί. Διότι δεν πρόκειται για ανθρώπινη τέχνη, ώστε να βρεθεί σε αδιέξοδο, αλλά για θεία δύναμη, η οποία υπερνικά και τις φύσεις και τα νοσήματα, και την πονηρία και κάθε κακία. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και αυτός, προσερχόμενος προς τον Θεό ως σε ιατρό και θρηνώντας, έλεγε: «Θεράπευσέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου». Κάποιοι, μάλιστα, υποστηρίζουν ότι εδώ ονομάζει ταραχή εκείνην η οποία προέρχεται από την αμαρτία.

«Επειδή είμαι ασθενής», λέει, «επειδή ταράχθηκαν τα οστά μου», επειδή αυτά ζητώ από τον Κύριο, «επειδή στον θάνατο δεν υπάρχει κανείς που να σε μνημονεύει»· δεν το λέει αυτό εννοώντας ότι η ύπαρξή μας περιορίζεται μόνο στο παρόν· μη γένοιτο· διότι γνωρίζει τη διδασκαλία περί της αναστάσεως· αλλά εννοεί ότι, μετά την αναχώρησή μας από τον κόσμο τούτο, δεν υπάρχει πλέον καιρός για μετάνοια. Επειδή και ο πλούσιος εξομολογούνταν και μετανοούσε, αλλά δεν ωφελήθηκε σε τίποτα, επειδή είχε παρέλθει η κατάλληλη ώρα. Και οι παρθένες επίσης θέλησαν να λάβουν έλαιο, αλλά κανείς δεν τους έδωσε. Αυτό λοιπόν ζητά και ο ίδιος, να απονίψει εδώ τα αμαρτήματά του, ώστε μπροστά στο φοβερό βήμα να απολαύσει παρρησία. Έπειτα, για να διδάξει τον ακροατή ότι μαζί με τη φιλανθρωπία του Θεού πρέπει να συντρέχουν και τα δικά μας έργα (διότι είτε προβάλλουμε την ασθένεια, είτε την ταραχή, είτε την αγαθότητα του Θεού, είτε αυτό ακριβώς που έλεγε, εάν δεν προστεθεί και η δική μας προσπάθεια, δεν έχουμε κανένα όφελος), δες τι πρόσθεσε στη συνέχεια: «Κοπίασα στους στεναγμούς μου, κάθε νύχτα θα λούζω την κλίνη μου· με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου».

Ας μην αναχωρήσω ταπεινωμένος και ντροπιασμένος, αλλά αφού αποκτήσω εκείνα που ήλπισα· και έτσι θα απέλθω χαίροντας με πλήρη βεβαιότητα στην καρδιά μου. Ελέησέ με, Θεέ, σύμφωνα με το μέγα έλεός σου, διότι σε εσένα έχει εμπιστευθεί η ψυχή μου· ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής, εσύ που είσαι ο ιατρός των ψυχών και των σωμάτων.

Η γλώσσα αποθρασύνεται από την πληθώρα των εδεσμάτων. Ανάθεσε στον Κύριο την ασθένεια της φύσεως, γνωρίζοντας απόλυτα τη δική σου αδυναμία. Μην προσεύχεσαι με επιτηδευμένα λόγια, αλλά από όλη σου την ψυχή και με ταπείνωση καρδιάς· και προπάντων να λες: «Ελέησόν με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής». Η ακλόνητη πίστη και η αγάπη προς τον Θεό περικόπτουν τις μέριμνες· ενώ η μνήμη του θανάτου απαρνείται ακόμη και το ίδιο το σώμα. Με μια μικρή φωτιά κατέκαψαν πολλή ύλη, και με μία αρετή έφυγαν όλα τα πάθη. Εσύ που αναλογίζεσαι ότι παρίστασαι ενώπιον του Θεού με αίσθηση καρδιάς, γίνε κατά την προσευχή στύλος ακλόνητος, χωρίς να εμποδίζεσαι από καμία βιωτική μέριμνα. Εάν κάποιος θέλει να παρουσιάσει αγνό το σώμα στον Χριστό και να του επιδείξει καθαρή καρδιά, ας τηρήσει την αοργησία και την εγκράτεια.

Και το ακόμη μεγαλύτερο από αυτό είναι ότι ζητά να λάβει από το έλεος και τη φιλανθρωπία του Θεού το να μην τιμωρηθεί πολύ αυστηρά, καθώς έχει πλέον εξασθενήσει· διότι λέει: «Ελέησέ με, επειδή είμαι ασθενής». Τι είναι αυτό; Εκείνος που απήλαυσε τέτοια μαρτυρία και που δεν λησμονεί τα κρίματα του Θεού (διότι λέει: «Τα κρίματά σου δεν τα λησμόνησα»), εκείνος που λάμπει πιο φωτεινά και από τον ήλιο, αυτός προφέρει τέτοια λόγια; Ναι· διότι αυτό είναι το θαυμαστό, ότι ενώ κατόρθωνε τόσο μεγάλα έργα, ποτέ δεν είπε ούτε πίστεψε κάτι σπουδαίο για τον εαυτό του, αλλά θεωρούσε τον εαυτό του ως τον έσχατο όλων, και ζητούσε να σωθεί μόνο από τη φιλανθρωπία του Θεού, σαν να έλεγε: «Είμαι βέβαια άξιος αμείλικτης τιμωρίας και αιώνιας κολάσεως· αλλά επειδή δεν μπορώ πλέον να αντέξω, παρακαλώ να λυτρωθώ από τα παρόντα δεινά. Όπως ακριβώς οι δούλοι που έχουν διαπράξει μύρια φοβερά αδικήματα, αφενός δεν θα μπορούσαν να πουν ότι δεν αμάρτησαν, αφετέρου, επειδή ο πόνος από τα μαστιγώματα είναι αφόρητος, παρακαλούν να απαλλαγούν επιτέλους από τα χτυπήματα». Εγώ, όμως, νομίζω ότι τώρα εκείνος υπαινίσσεται και μία άλλη ασθένεια. Ποια είναι αυτή; Αυτήν που του προκαλείται από την αθυμία και τους οδυρμούς. Διότι η υπερβολική λύπη, όταν μας πλήξει πολύ σφοδρά, συνηθίζει να κατατρώει όλη τη δύναμη της ψυχής.

Αυτό νομίζω ότι συνέβη και στον δίκαιο, εξαιτίας του ότι καταδίκαζε σφοδρά τον εαυτό του, και επειδή ποτέ δεν έτρεφε χρηστές ελπίδες για τον εαυτό του, αλλά πάντοτε τις αντίθετες. Αυτό άλλωστε το καθιστά σαφές και από τα εξής: «Ελέησέ με», πρόσθεσε, «διότι είμαι ασθενής· ίασέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου, και η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα», αφού προηγουμένως είχε πει: «Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου». Αν όμως αυτός, που έχει τόσο καθαρή συνείδηση, παρακαλεί να μη γίνει ακριβής εξέταση των πεπραγμένων του, τι θα κάνουμε εμείς που είμαστε εμπλεγμένοι σε τόσα κακά, και απέχουμε τόσο πολύ από τη δική του παρρησία, και δεν έχουμε επιδείξει ούτε το ελάχιστο μέρος της δικής του εξομολογήσεως; Από πού λοιπόν ο μακάριος εξομολογείτο με αυτόν τον τρόπο; Είχε διδαχθεί ότι κανένας δεν θα δικαιωθεί ενώπιον του Θεού, και ότι ακόμη και ο δίκαιος μετά βίας σώζεται. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλοτε μεν παρακαλεί λέγοντας: «Μην εισέλθεις σε κρίση με τον δούλο σου», άλλοτε δε: «Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής».

Συντρέχει σε βοήθεια εκείνων που δεν έχουν ακόμη αποκτήσει την αληθινή προσευχή της καρδιάς ο σωματικός κόπος κατά την προσευχή, εννοώ δηλαδή η έκταση των χεριών, το χτύπημα του στήθους, η ειλικρινής αναφορά του βλέμματος προς τους ουρανούς, οι δυνατοί στεναγμοί, η συνεχής κλίση των γονάτων, τα οποία συχνά δεν μπορεί κάποιος να πράξει εξαιτίας των παρευρισκομένων. Γι' αυτόν τον λόγο, τότε οι δαίμονες δοκιμάζουν να πολεμήσουν. Εκείνοι δε που δεν έχουν ακόμη τη δύναμη να αντισταθούν με τη σταθερότητα του νου και την αόρατη δύναμη της προσευχής, εξ ανάγκης ίσως υποχωρούν σε εκείνους που τους πολεμούν. Απομακρύνσου γρήγορα, αν είναι δυνατόν, κρύψου για λίγο χωρίς να γίνεις αντιληπτός. Ύψωσε το βλέμμα, εάν είναι δυνατόν το ψυχικό, αλλιώς τουλάχιστον το σωματικό. Σταύρωσε τα χέρια σου ακίνητα, ώστε μέσω του τύπου του σταυρού να καταντροπιάσεις και να νικήσεις τον Αμαλήκ. Φώναξε προς Εκείνον που έχει τη δύναμη να σώσει, όχι με περίτεχνα λόγια, αλλά προπαντός με ταπεινές λέξεις, ξεκινώντας λέγοντας: Ελέησόν με, διότι είμαι ασθενής. Τότε θα γευθείς τη δύναμη του Υψίστου, και θα εκδιώξεις αοράτως αόρατους εχθρούς με αόρατη βοήθεια. Όποιος έχει συνηθίσει να πολεμά με αυτόν τον τρόπο, γρήγορα θα αρχίσει να εκδιώκει τους εχθρούς μόνο με την ψυχή του. Διότι το δεύτερο δίνεται ως αντίδωρο από τον Θεό στους εργάτες της αρετής για το πρώτο, και πολύ δικαίως.

Ψαλμός 6ος Εις το τέλος, εν ύμνοις, υπέρ της ογδόης· ψαλμός του Δαβίδ. «Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου» κατά την ογδόη εκείνη ημέρα της μελλούσης κρίσεως, αλλά μάλιστα «ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής», ως προς την τήρηση των ιερών σου νόμων. Γι' αυτό, όσο ακόμη βρίσκομαι στη ζωή και φέρω τη σάρκα, ως ιατρός, «θεράπευσέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου και η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα· και εσύ, Κύριε, έως πότε;» με παραβλέπεις, ενώ είμαι έτσι ταραγμένος; «Επίστρεψε, Κύριε», δηλαδή επίσκεψέ με, «λύτρωσε την ψυχή μου» από τις σφαλερές πράξεις, «σώσε με», όχι εξαιτίας των έργων μου, αλλά «ένεκεν του ελέους σου. Διότι δεν υπάρχει στον θάνατο κανείς που να σε μνημονεύει, και στον άδη ποιος θα σε δοξολογήσει;» Διότι ο θάνατος διαδέχεται τη ζωή, μετά τον οποίο ούτε εργασία καλού ή κακού, ούτε καιρός για εξομολόγηση έχει απομείνει πλέον στον άδη. Και γι' αυτό: «Κοπίασα με τους στεναγμούς μου, θα λούζω κάθε νύχτα την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου». Και αυτά δεν αρμόζουν απλώς στον Δαβίδ, αλλά και σε κάθε άνθρωπο που διατηρεί τη μνήμη του θανάτου και της κρίσεως. Ούτε ας νομιστεί ότι ο Δαβίδ τα θρηνούσε αυτά για τη μοιχεία· διότι, όταν τα έγραφε αυτά, δεν είχε ακόμη υποπέσει σε εκείνο το αμάρτημα. «Ταράχθηκε από τον θυμό ο οφθαλμός μου, επάλαιωσα ανάμεσα σε όλους τους εχθρούς μου».

Διότι αυτό μας δίδαξε ο Πατέρας, αυτό και ο Υιός, ώστε να ζητούμε· και ο μεν Πατέρας, όταν λέει: «ζήτησε από εμένα και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομία σου», η προτροπή για την αίτηση δεν απευθύνεται προς την ομόθεη φύση, αλλά προς τη μορφή του δούλου· ο δε Υιός, από την άλλη, λέει: «Πατέρα, φύλαξέ με σε τούτη την ώρα», ομοίως και σε αυτό όχι ως Θεός, αλλά ως άνθρωπος αναζητά σωτηρία από τον Πατέρα, διδάσκοντάς μας σε κάθε πειρασμό, είτε αισθητό είτε νοητό, να κράζουμε προς τον Θεό δια της προσευχής και να λέμε: Κύριε βοήθησε, Κύριε, σώσε με σε τούτη την ώρα, διότι θλίβομαι από τον εχθρό και από τη χοϊκή ουσία, ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής.

«Διότι ταράχθηκαν τα οστά μου» Ως οστά εδώ εννοεί όλη τη δύναμη, και ως ταραχή την πληγή, την κόλαση, την τιμωρία. Μερικοί λένε ότι εδώ ονομάζει ταραχή αυτήν που προέρχεται από την αμαρτία. Αυτό μάλιστα συνηθίζει να συμβαίνει και στις επιθυμίες της ασελγείας, αυτό και στον θυμό και στις συμφορές· διότι όλα αυτά ταράζουν και την ψυχή και τα οστά, και οι κόρες διαστρέφονται και ούτε τα μάτια βλέπουν κανονικά, αλλά όπως ακριβώς, όταν ταραχθεί ο ηνίοχος, τα άλογα τρέχουν άτακτα, έτσι, όταν ταραχθεί ο λογισμός, τα πάντα συγχέονται, τα πάντα διαστρέφονται.