Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 6:4

Διότι προσθέτει: «Και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα». Για να δείξει λοιπόν ότι δεν μιλούσε για τα αισθητά οστά, αλλά για τους λογισμούς, παραλείποντας τη σάρκα μνημόνευσε την ψυχή: «Και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα». Έτσι και αλλού έλεγε: «Όλα τα οστά μου θα πουν· Κύριε, ποιος είναι όμοιός σου;» Και βεβαίως δεν μιλούσε για τα οστά του σώματος· διότι τα οστά δεν έχουν στόμα και χείλη. Και πάλι: «Σκόρος των οστών είναι η ευαίσθητη καρδιά». Και βεβαίως δεν εννοεί ότι τα οστά τρώγονται από σκόρους, αλλά ότι από οξύτατους λογισμούς μέσα σε θλίψεις κατατρώγονται οι δυνάμεις της ψυχής. Επειδή λοιπόν ο Δαβίδ συναισθάνθηκε τα όσα αμάρτησε και υπέμεινε τα βάσανα της συνειδήσεως και μαστιζόταν από τους λογισμούς σαν από αυστηρούς δήμιους —διότι τίποτα δεν αγγίζει τόσο την ψυχή όσο η συνείδηση που βασανίζει κρυφά, επιφέροντας τα βάσανα μέσα στην ψυχή— παρακαλεί να θεραπευτεί: «Γιάτρεψέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου». Αλλά η ταραχή δεν περιορίστηκε μόνο στους λογισμούς και τις σκέψεις, αλλά ταράζοντας και την ίδια την ψυχή με την πράξη τη βύθισε. «Και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα· η ψυχή μου», που δέχθηκε την προφητεία· «η ψυχή μου», η πηγή των ψαλμών· «η ψυχή μου», το ταμείο των μυστηρίων του Θεού. Εκεί όπου κατοικούσε η ειρήνη, εκεί χόρεψε εναντίον μου ο πόλεμος της αμαρτίας. «Και συ, Κύριε, έως πότε;» Δεν καθυστέρησα τη μετάνοια· μην καθυστερήσεις την πρόνοιά σου για μένα.

Αλλά επειδή έλαβε μεν τη συγχώρεση των αμαρτιών του, πάλευε όμως επί πολλά χρόνια με θλίψεις και πειρασμούς, και αφού υποβλήθηκε σε εγχείρηση για τη σήψη της αμαρτίας, δέχθηκε για πολύ καιρό τους καυτηριασμούς των πειρασμών και τα πικρά φάρμακα των θλίψεων, παρακαλεί τον ιατρό για την απόσυρση αυτών των πολύ πικρών φαρμάκων: «Και συ, Κύριε, έως πότε;» Ο μαθητής σου Νάθαν έκανε γρήγορα την εγχείρηση λέγοντας: «Και ο Κύριος συγχώρησε το αμάρτημά σου». Επειδή λοιπόν εκείνος δεν καθυστέρησε, ας μην καθυστερείς και εσύ με τα πολύ πικρά φάρμακα των θλίψεων: «Και συ, Κύριε, έως πότε;» Έως πότε θα με πολεμά ο Αβεσσαλώμ; Έως πότε αυτός που προήλθε από εμένα θα στρέφεται εναντίον μου; Έως πότε δεν θα με δικαιώνεις απέναντι στον Αχιτόφελ; Έως πότε τα στρατεύματα που ήταν υπό τις διαταγές μου θα εξοπλίζονται εναντίον μου στο πλευρό του τυράννου; «Επίστρεψε, Κύριε, λύτρωσε την ψυχή μου· σώσε με ένεκα του ελέους σου» ...

Στον Ψαλμό ΙΒ΄, Ομιλία Β΄. Εις τον ίδιον ψαλμό άλλως: «Έως πότε, Κύριε, θα με λησμονείς εις τέλος;» Επειδή πολλές φορές παρακάλεσε τον Θεό ο Δαβίδ ώστε να λυτρωθεί από τα κακά, άλλοτε λέγοντας: «Κύριε, γιατί πλήθυναν αυτοί που με θλίβουν;» και τα εξής, και άλλοτε: «Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής· γιάτρεψέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα· και εσύ, Κύριε, έως πότε;». Επειδή λοιπόν είπε εκεί το «έως πότε» και παρέλειψε το τι, τώρα, κατατρυχόμενος ακόμη περισσότερο από τους πόνους, αναφέρει και τη φύση του ζητήματος: «Έως πότε, Κύριε, θα με λησμονείς εις τέλος;». Αυτό δε το έλεγε ο προφήτης, όχι τόσο για να παρηγορήσει τον εαυτό του, όσο επειδή ήθελε να μας διδάξει και να μας ωφελήσει μέσω του εαυτού του, ώστε όταν προσευχόμαστε και δεν εισακουγόμαστε, να μην ατονήσουμε ούτε να αδρανήσουμε, αλλά να προσκαρτερούμε πάντοτε στην προσευχή και τη δέηση.

Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου. Δεν αποποιείται τον έλεγχο, αλλά αυτόν που γίνεται με θυμό· ούτε την παιδαγωγία, αλλά αυτήν που γίνεται με οργή. Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής. Διότι καμία ψυχή δεν πέφτει στην αμαρτία, προτού ενδώσει η δύναμή της. [Με τον όρο ασθένεια υπονοεί αυτήν που προκαλείται από την αθυμία και τους οδυρμούς.] Και η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα. Εννοεί, προφανώς, τις δυνάμεις της ψυχής. Και εσύ, Κύριε, έως πότε;

Διότι τότε, καθώς βρίσκεται σαν σε θαλασσοταραχή κοσμικών ηδονών, διατρέχει δεινό κίνδυνο· επειδή, όταν η αρετή μέσα μας ατονεί, επικρατεί οπωσδήποτε η ηδονή, συγκλονίζοντάς μας προς τη φαυλότητα. Το ότι βέβαια τα οστά μπορούν να νοηθούν μεταφορικά ως οι νοερές δυνάμεις της ψυχής, σύμφωνα με τις οποίες έχει τη σύσταση και τη διαμονή της στο αγαθό, το ερμηνεύει ο ίδιος ο Δαβίδ λύνοντας το αίνιγμα του λόγου, με όσα πρόσθεσε στα προηγούμενα: ότι «Η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα». <«Ότι ταράχθηκαν τα οστά μου.»> (A φ. 35 β.) Νομίζω δε ότι υποδηλώνεται και κάτι άλλο με το να λέει ο Ψαλμωδός ότι τα οστά του υπέστησαν ταραχή. Διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία· επειδή όμως ο προπάτορας Αδάμ καταπάτησε τη δοσμένη εντολή και ολίσθησε στην παράβαση, έγινε αμέσως καταραμένος. Διότι του ειπώθηκε: «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Νομίζω, λοιπόν, ότι με αυτόν τον τρόπο έχουν ταραχθεί τα οστά όλων, εφόσον η σάρκα έχει καταδικαστεί σε διάλυση μέσω του θανάτου· διότι εισέβαλαν και στην ίδια την ψυχή θόρυβοι και τρόμοι, καθώς και η τυραννία των παθών. Διότι, από τη στιγμή που το σώμα έγινε φθαρτό, βλάστησαν μέσα του τα πάθη της φθοράς, και εισχώρησε ο νόμος της αμαρτίας, αυτός που βρίσκεται στα μέλη της σάρκας, ο οποίος αντιστρατεύεται και αιχμαλωτίζει τον νου σε κάθε λογής ατοπήματα.

Έγινε λοιπόν θεραπεία στην ανθρώπινη φύση η δύναμη της ενανθρώπησης του Μονογενούς· διότι έπαυσε τη φθορά, συγκέντρωσε τα σκορπισμένα οστά όλων· κατέστησε την ανθρώπινη φύση ελεύθερη από κάθε τρόμο και ταραχή και φόβους, και επιπλέον από τα πάθη και τη διαβολική πλεονεξία. <Και συ, Κύριε, έως πότε;> (A f. 35 b) Μάλλον δε, αν πρέπει να πούμε κάτι πιο μυστικό, ο προφήτης δεν κατακρίνει τις κρίσεις του Θεού, ούτε βέβαια κατηγορεί τον Δεσπότη των όλων ότι αργοπορεί και καθυστερεί τη βοήθεια, αλλά μάλλον ερευνά τον καιρό της ελεύσεως του Χριστού, ο οποίος αναστήθηκε στο τέλος κατά την ογδόη ημέρα.

Διότι πότε, λέγει, θα έλθεις εσύ που μέσω της αναστάσεώς σου θα μας χαρίσεις τη θεραπεία; Το «έως πότε» είναι επίσης δηλωτικό της μακροχρόνιας μετάνοιας. <Επειδή δεν υπάρχει στον θάνατο κάποιος που να σε μνημονεύει.> (A f. 36, B f. 24, E f. 11) Διότι εκείνος που θα πιαστεί μια φορά στις θηλιές του θανάτου, θα καταστεί ανενεργός ως προς κάθε αρετή. «Δεν υπάρχει, λέγει, στον θάνατο κάποιος που να σε μνημονεύει», δηλαδή κάποιος που να μπορεί να τηρήσει τις εντολές, εφόσον δεν συμπαρίσταται η βοήθεια του Πνεύματος. [<Κοπίασα στον στεναγμό μου.> Το «Κοπίασα» το λέγει αντί του «Θα κοπιάσω». Και αυτό θα γίνει σαφές από τα όσα ακολουθούν. Διότι δεν λέγει «Έλουσα την κλίνη μου», ούτε «Έβρεξα το στρώμα μου», αλλά και για τα δύο λέγει «Θα λούσω» και «Θα βρέξω». Διότι υπόσχεται ότι θα γίνει πάρα πολύ φιλόπονος, και ότι δεν θα αγαπήσει τον χαλαρό και ανεξέλεγκτο βίο.] (A f. 87) Διδάσκει δε και εμάς ότι αυτοί που θέλουν να είναι ευάρεστοι στον Θεό, δεν πρέπει να θεωρούν τα διαστήματα των νυχτών ως καιρό αργίας, ύπνου και ραθυμίας (διότι αυτό αρμόζει στα κτήνη και είναι εντελώς παράλογο), αλλά μάλλον ως καιρό κόπου και αγρυπνίας για τα αγαθά έργα.

Υποδηλώνει δε τις νεανικές δυνάμεις της ψυχής, λέγοντας ότι έχουν ταραχθεί τα οστά του, μέσω των οποίων συνηθίζει να αντιστέκεται στα πάθη με ανδρεία· αυτό ακριβώς αποσαφηνίζοντας πρόσθεσε: «Και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα». Θεραπεία δε της ασθένειας της ψυχής είναι η δύναμη που προέρχεται από τον Θεό· όποιος την αποκτήσει, λέει: «Τα πάντα μπορώ διά του Χριστού που με ενδυναμώνει». Το ότι δε τα οστά δεν είναι απαραιτήτως τα αισθητά, το δηλώνει το: «Όλα τα οστά μου θα πουν: Κύριε, ποιος είναι όμοιος με εσένα;» Και το: «Διασκορπίστηκαν τα οστά μας δίπλα στον άδη».

«Και συ, Κύριε, έως πότε;». Φανερώνει την επί μακρό χρονικό διάστημα παράταση της μετάνοιάς του. Διότι ο σοφός ιατρός των ψυχών δεν εισακούει πάραυτα, κατά την πρώτη επιστροφή, αυτόν που τον ικετεύει, ώστε να αποκτήσει εκείνος μόνιμη έξη του αγαθού, επιδεικνύοντας βέβαιη μετάνοια. Και μετά την επαρκή καρτερία του στην εξομολόγηση λέγει: «Με έπεισες», και «σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα». Διότι σε όσους δεν τον επικαλούνται προερχόμενοι από την αμαρτία θα πει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, ιδού, είμαι παρών».

Και για τον λόγο αυτόν, σαν να βρίσκεται ήδη μέσα στους πόνους, υιοθετεί τις φωνές αυτών που οδυνώνται, στους οποίους η τιμωρία που επιβάλλεται στους ασεβείς φαίνεται να είναι θυμός και οργή. Λέει λοιπόν ότι: «Δεν περιμένω να ελεγχθώ για τα κρυφά μου αμαρτήματα από τον θυμό εκείνο μέσω των φοβερών μαστιγώσεων, αλλά προλαβαίνω με την εξομολόγηση τον καταναγκασμό που προέρχεται από την οργή εκείνη». Διότι, ό,τι προκαλεί η οδύνη σε αυτούς που μαστιγώνονται, κάνοντας φανερά παρά τη θέλησή τους τα κρυφά τους ανομήματα, αυτό το πράττει από μόνη της η ελεύθερη προαίρεση, η οποία μαστιγώνει και τιμωρεί τον εαυτό της μέσω της μετάνοιας και δημοσιοποιεί την αμαρτία που είναι καλυμμένη στα κρυφά. Αφού είπε λοιπόν: «Μήτε με τον θυμό σου να με ελέγξεις, μήτε με την οργή σου να με παιδεύσεις», στη συνέχεια καταφεύγει στο έλεος, ανάγοντας την αιτία του κακού όχι τόσο στην προαίρεση όσο στην αδυναμία της φύσεως: «Εμένα που βρέθηκα μέσα στα κακά θεράπευσέ με με το έλεος· διότι από αδυναμία έφτασα στο πάθος». Και ποια είναι η αδυναμία; «Εξαρθρώθηκαν τα οστά μου και διαλύθηκε η μεταξύ τους αρμονία». Οστά δε ονομάζει τους σώφρονες λογισμούς που στηρίζουν την ψυχή: «Γιατρέψέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου». Και ερμηνεύει το αίνιγμα του λόγου, με όσα πρόσθεσε στα προηγούμενα, λέγοντας ότι: «Η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα». Τι λοιπόν αναβάλλεις, λέει, τη θεραπεία, Εσύ Κύριε; Έως πότε δεν στέλνεις το έλεος; Δεν βλέπεις το βραχύβιο της ανθρώπινης ζωής;

«Εις το τέλος εν ύμνοις» Στη συντέλεια των αιώνων (του αιώνος) υπέρ του μέλλοντος αιώνος· διότι έβδομος (εβδόμη) είναι ο παρών αιώνας, όγδοος (ογδόη) δε ο μέλλων· περί (υπέρ) αυτού ελέχθη η προφητεία, δηλαδή υπέρ της κρίσεως, και αυτό δηλώνει ο ψαλμός. «Κύριε μη τω θυμώ» Τότε (τούτο) έκαστος των πιστών, κατεχόμενος (συνεχόμενος) από φόβο, παρακαλεί και λέγει: Κύριε, μην ερευνήσεις τις πράξεις μου (μας) με θυμό ούτε με οργή, αλλά ως αγαθός Θεός με ευσπλαχνία κάνε μας την κρίση. «Ελέησόν με» Διότι γνωρίζεις την ασθένεια της ψυχής και του σώματος του καθενός, ως πλάστης του καθενός. «Ίασαί με» Διότι η αμαρτία συνέτριψε μαζί με την ψυχή και το σώμα και έχω ταραχθεί σφόδρα από τον φόβο, λέγει ο Αδάμ, που είναι ο άνθρωπος. Και η ψυχή μου [Έως πότε ανέχεσαι, Κύριε, και δεν με αρπάζεις από την κατοικία του θηρίου]. «Επίστρεψον» Έως πότε Κύριε, (λέγει), μακροθυμείς και αποστρέφεσαι από εμένα; δηλαδή ο Αδάμ. Αλλά επίστρεψε, δηλαδή μεταμελήσου για εμένα νιώθοντας ευσπλαχνία και ελευθέρωσέ με (εκ) της αμαρτίας μου και σώσε με, ως ελεήμων Θεός. «Ότι ουκ έστιν» Διότι την ώρα του θανάτου από τη συνοχή του φόβου ο άνθρωπος δεν θυμάται ούτε Θεό, ούτε γενιά (συγγενή), ούτε φίλο, άλλωστε (αλλά ότι) και η μετάνοια τότε δεν ωφελεί. «Εν δε τω άδη» Διότι μετά την αποδημία από εδώ ούτε η μετάνοια, ούτε η εξομολόγηση ωφελεί τότε τον άνθρωπο.

Διότι το να σωθεί αυτός που μετανόησε, σημαίνει να σωθεί από έλεος. Έτσι λοιπόν και αυτός παρακαλεί να σωθεί εξαιτίας αυτού, με τα δάκρυα, με τους θρήνους. Διότι λέει: «Κάθε νύχτα θα λούσω την κλίνη μου· με τα δάκρυά μου θα βρέξω το στρώμα μου». Δηλαδή, από την κατάνυξη. «Ταράχτηκαν τα οστά μου, και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα». Δεν τα λέει αυτά αμέσως, αλλά καταφεύγει στο ευόλισθο της φύσεως, λέγοντας: «Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής». Έτσι μίλησε, δείχνοντας ότι δεν αρκεί μόνο αυτό· διότι, αν αρκούσε, όλοι θα είχαμε σωθεί εξαιτίας αυτού, αφού όλοι είμαστε άνθρωποι.

Γ΄. Σε εμένα όμως, αν πρέπει να πω κάτι ακριβέστερο γι' αυτό, ίσως φαίνεται ότι δεν λέει ούτε αυτό. Αλλά υπονοεί την αδυναμία που προκαλείται από τους πειρασμούς, προβάλλοντας και αυτό ως καθόλου μικρό δικαίωμα για να τύχει ελέους και φιλανθρωπίας. Αυτό, άλλωστε, υπονόησε και παρακάτω, λέγοντας: «Πάλιωσα εξαιτίας όλων των εχθρών μου». Διότι γνωρίζει ότι και η θλίψη, όταν υπομένεται με ευχαριστία, προσφέρει αφορμή για πολλή φιλανθρωπία, και καθιστά τον Θεό ίλεω. Αυτήν, λοιπόν, μου φαίνεται ότι υπονοεί και εδώ, λέγοντας: «Θεράπευσέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου, και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα». Δεν είπε, «Ανακούφισέ με», ούτε, «Δώσε μου ανάπαυλα», αλλά «Θεράπευσέ με». Διότι ζητεί να εξαφανιστούν τα προηγούμενα τραύματα. Με τη λέξη «οστά» εδώ εννοεί όλη του τη δύναμη· και με την «ταραχή», την πληγή, το βάσανο, την τιμωρία. «Θεράπευσέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου, και η ψυχή μου ταράχτηκε σφόδρα».

Αυτό νομίζω ότι συνέβη και στον δίκαιο, εξαιτίας του ότι καταδίκαζε σφοδρά τον εαυτό του, και επειδή ποτέ δεν έτρεφε χρηστές ελπίδες για τον εαυτό του, αλλά πάντοτε τις αντίθετες. Αυτό άλλωστε το καθιστά σαφές και από τα εξής: «Ελέησέ με», πρόσθεσε, «διότι είμαι ασθενής· ίασέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου, και η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα», αφού προηγουμένως είχε πει: «Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου». Αν όμως αυτός, που έχει τόσο καθαρή συνείδηση, παρακαλεί να μη γίνει ακριβής εξέταση των πεπραγμένων του, τι θα κάνουμε εμείς που είμαστε εμπλεγμένοι σε τόσα κακά, και απέχουμε τόσο πολύ από τη δική του παρρησία, και δεν έχουμε επιδείξει ούτε το ελάχιστο μέρος της δικής του εξομολογήσεως; Από πού λοιπόν ο μακάριος εξομολογείτο με αυτόν τον τρόπο; Είχε διδαχθεί ότι κανένας δεν θα δικαιωθεί ενώπιον του Θεού, και ότι ακόμη και ο δίκαιος μετά βίας σώζεται. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλοτε μεν παρακαλεί λέγοντας: «Μην εισέλθεις σε κρίση με τον δούλο σου», άλλοτε δε: «Ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής».

Ψαλμός 6ος Εις το τέλος, εν ύμνοις, υπέρ της ογδόης· ψαλμός του Δαβίδ. «Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου» κατά την ογδόη εκείνη ημέρα της μελλούσης κρίσεως, αλλά μάλιστα «ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής», ως προς την τήρηση των ιερών σου νόμων. Γι' αυτό, όσο ακόμη βρίσκομαι στη ζωή και φέρω τη σάρκα, ως ιατρός, «θεράπευσέ με, Κύριε, διότι ταράχθηκαν τα οστά μου και η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα· και εσύ, Κύριε, έως πότε;» με παραβλέπεις, ενώ είμαι έτσι ταραγμένος; «Επίστρεψε, Κύριε», δηλαδή επίσκεψέ με, «λύτρωσε την ψυχή μου» από τις σφαλερές πράξεις, «σώσε με», όχι εξαιτίας των έργων μου, αλλά «ένεκεν του ελέους σου. Διότι δεν υπάρχει στον θάνατο κανείς που να σε μνημονεύει, και στον άδη ποιος θα σε δοξολογήσει;» Διότι ο θάνατος διαδέχεται τη ζωή, μετά τον οποίο ούτε εργασία καλού ή κακού, ούτε καιρός για εξομολόγηση έχει απομείνει πλέον στον άδη. Και γι' αυτό: «Κοπίασα με τους στεναγμούς μου, θα λούζω κάθε νύχτα την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου». Και αυτά δεν αρμόζουν απλώς στον Δαβίδ, αλλά και σε κάθε άνθρωπο που διατηρεί τη μνήμη του θανάτου και της κρίσεως. Ούτε ας νομιστεί ότι ο Δαβίδ τα θρηνούσε αυτά για τη μοιχεία· διότι, όταν τα έγραφε αυτά, δεν είχε ακόμη υποπέσει σε εκείνο το αμάρτημα. «Ταράχθηκε από τον θυμό ο οφθαλμός μου, επάλαιωσα ανάμεσα σε όλους τους εχθρούς μου».