Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 61:12

«Μία φορά μίλησε ο Θεός, αυτά τα δύο άκουσα: ότι το κράτος ανήκει στον Θεό». Εξέφερε, λέγει, ο Θεός λόγο περί της κρίσεως, μέσω του οποίου άκουσα αυτά τα δύο: αφενός μεν, ότι σε όσους χρήζουν οργής εξαιτίας της υπερβολής των αμαρτημάτων τους, θα αποδώσει οργή· αφετέρου δε, σε όσους έπραξαν έργα άξια ελέους, θα απονείμει έλεος. Διότι το κράτος υποδηλώνει την οργή και την αυστηρότητα που εκδηλώνεται εναντίον όσων είναι άξιοι αυτής.

Έπειτα προσθέτει σε όλα όσα ειπώθηκαν μια απόφαση, όχι πλέον με δικά του λόγια, αλλά εκείνη που άκουσε από τον ίδιο τον Θεό. Διότι, λέει, μία φορά μίλησε ο Θεός, αυτά τα δύο άκουσα. Και ας μην ταράσσει κανέναν ως παράδοξο αυτό που ειπώθηκε, πώς δηλαδή ο μεν Θεός μίλησε μία φορά, ενώ ο Προφήτης άκουσε δύο. Διότι είναι δυνατόν να μιλήσει κάποιος μία φορά, αλλά μέσα σε αυτήν τη μία φορά να είναι πολλά τα όσα ειπώθηκαν.

Διότι κάποιος άνθρωπος, αφού συνάντησε κάποιον μία φορά, συζήτησε μαζί του για πολλά· και μπορεί αυτός που άκουσε τα λόγια του να πει ότι, μία φορά μου μίλησε, αλλά για πολλά έκανε λόγο. Αυτό ακριβώς εννοείται και τώρα: Η μεν εμφάνιση του Θεού έγινε σε μένα μία φορά, δύο όμως είναι τα πράγματα που ελάλησε. Δεν είπε: Ένα πράγμα ελάλησε ο Θεός, αλλά εγώ άκουσα αυτά τα δύο· διότι έτσι θα φαινόταν ότι ο λόγος εμπεριέχει κάποια αντίφαση. Ποια ήταν λοιπόν τα δύο που άκουσε; Ότι στον Θεό ανήκει το κράτος, και δικό σου, Κύριε, είναι το έλεος. Ότι δηλαδή, λέγει, δυνατός είναι ο Θεός κατά την κρίση, και ο Ίδιος είναι ελεήμων. Μην ελπίζετε, λοιπόν, στην αδικία, ούτε να προσκολλάσθε στον πλούτο, ούτε να επιλέγετε τη ματαιότητα, ούτε να περιφέρετε διεφθαρμένο το κριτήριο της ψυχής σας. Γνωρίζοντας ότι ο Δεσπότης μας είναι κραταιός, να φοβηθείτε την ισχύ Του, και να μην απελπιστείτε από τη φιλανθρωπία Του. Ως προς το να μην αδικούμε, λοιπόν, ο φόβος είναι αγαθός· ως προς εκείνον, όμως, που ολίσθησε έστω και μία φορά στην αμαρτία, προκειμένου να μην εγκαταλείψει τον εαυτό του εξαιτίας της απελπισίας, αγαθή είναι η ελπίδα του ελέους. Διότι του Θεού είναι το κράτος, και από Αυτόν προέρχεται το έλεος.

Ταυτόχρονα δε και με πιο προφητικό τρόπο προαναγγέλλει την κλήση όλων των εθνών. Διότι φανερώθηκε ο Μονογενής, όχι κάνοντας κάποια μερική κλήση, ούτε σώζοντας πλέον μόνο τον Ισραήλ όπως ακριβώς έκανε και μέσω των αγίων προφητών, αλλά απευθυνόμενος σε αυτούς που βρίσκονται σε όλη την οικουμένη και λέγοντας: «Ακούστε, όλα τα έθνη», και τα εξής. Διότι ο μεν νόμος μέσω του Μωυσή παιδαγώγησε ένα έθνος, τον Ισραήλ· η δε χάρις μέσω του Χριστού διευρύνεται σε όλη την υπ' ουρανόν. <Όμως μάταιοι είναι οι υιοί των ανθρώπων.> (F f. 91 b.) Μάταιοι δε στ' αλήθεια είναι οι υιοί των ανθρώπων, δηλαδή αυτοί που φρονούν μόνο τα επί της γης, αυτοί που είναι προσκολλημένοι στις επιθυμίες της σάρκας, και αναζητούν μόνο τα πρόσκαιρα. <Αν ρέει ο πλούτος, μην προσκολλάτε την καρδιά σας.> (B f. 255 b, H f. 88.) Μη νομίσεις ότι είναι κάτι το σπουδαίο. Διότι παρέρχεται, όπως είπα, ο πλούτος, και μόλις φανεί, φεύγει όμοια με σκιά. Ας ζητούμε δε παντού τη δικαιοσύνη του Θεού, ας ερευνούμε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο. <Μία φορά μίλησε ο Θεός, δύο πράγματα άκουσα.> (A f. 319 b.) Τι λες, ω μακάριε Δαβίδ; Ισχυρίζεσαι ότι ο Θεός των όλων μίλησε μία φορά; Τότε πώς είναι αληθινός ο λόγος; Διότι δεν έχει μιλήσει μία φορά, αλλά πάρα πολλές φορές, πολυμερώς και πολυτρόπως στους πατέρες.

Πώς λοιπόν είπες εδώ ότι ο Θεός μίλησε μία φορά; Ας κατανοήσουμε τη δύναμη του λόγου. Ο πνευματοφόρος θέλει να δηλώσει περίπου το εξής: Έστω και αν μία φορά, λέει, μίλησε ο Θεός, εφόσον αποκτώ αμέσως όλη τη γνώση του τι είναι ωφέλιμο, δεν θα χρειαστώ μακροσκελείς λόγους για τούτο. Ας μιλήσει μία φορά και εγώ πείθομαι. Και αποκομίζω μέσα μου διπλή τη διδαχή, ψυχική ταυτόχρονα και πνευματική. Διότι είναι πάντοτε, κατά κάποιον τρόπο, διττός ο τρόπος της αρετής μέσα μας, και διπλή η άσκησή μας, η οποία προσφέρεται από εμάς στον Θεό ως οσμή ευωδίας. Διότι πρέπει να είμαστε καθαροί στο σώμα και στο πνεύμα. Ή η φράση «Μία φορά μίλησε», ισοδυναμεί με το ότι παραμένει βέβαιος ο λόγος του Θεού, ο οποίος ειπώθηκε μία φορά στον Μωυσή και δεν μεταβάλλεται πλέον, ότι δηλαδή ο Κύριος ο Θεός είναι οικτίρμων και ελεήμων και διαφυλάττει τη δικαιοσύνη.

Το «άπαξ», λοιπόν, δεν το έθεσε δηλώνοντας αριθμό, αλλά αυτό που οπωσδήποτε θα γίνει. Διότι είναι αδύνατον να μη γίνει αυτό που αποφάσισε ο Θεός. Δεν θα αναβάλει την απόφασή του· όπως το «Άπαξ (μια φορά) ορκίστηκα στην αγιότητά μου», αντί του βεβαίως. Ή το «άπαξ», διότι αν και πολλές φορές μίλησε, ένας είναι ο σκοπός του μέσα από τις πολυμερείς ομιλίες του, το να γνωρίσουμε εμείς ότι ο Θεός είναι ισχυρός και φιλάνθρωπος, ώστε αφενός ως ισχυρό να τον φοβηθούμε, και αφετέρου ως φιλάνθρωπο να προστρέξουμε σε αυτόν. <Ότι η ισχύς ανήκει στον Θεό· και δικό σου, Κύριε, είναι το έλεος.> (A f. 220, B f. 256, H f. 89 b.) Ότι είναι δυνατός, λέει, ο Θεός στην κρίση, και ο ίδιος είναι και ελεήμων. Διότι εξέφερε λόγο για την κρίση, μέσα από τον οποίο άκουσα αυτά τα δύο: ένα μεν, ότι σε όσους αξίζουν οργή εξαιτίας της υπερβολής των αμαρτημάτων τους, θα αποδώσει οργή· σε όσους όμως έχουν πράξει έργα άξια ελέους, απονέμει έλεος. Διότι η «ισχύς» (κράτος) σημαίνει την οργή και την αυστηρότητα που εφαρμόζεται εναντίον όσων είναι άξιοι αυτής. Επειδή ο Θεός, που έχει την εξουσία των πάντων, κυριαρχεί στα πάντα· και με ισχυρό χέρι καταστρέφει τον αλαζόνα και τιμωρεί τον αποστάτη, ενώ ελεεί αυτούς που τον αγαπούν.

Και πάλι: «Μόνο στον Θεό να υποτάσσεσαι, ψυχή μου· διότι αυτός είναι ο Θεός μου και ο Σωτήρας μου και ο προστάτης μου» και, «Ελπίστε σε αυτόν, όλη η σύναξη του λαού.» Επομένως, εφόσον έχουμε τον μεγάλο πλούτο και τον αληθινό θησαυρό, ας μην ελπίζουμε στον μάταιο, τον ρευστό και άδικο πλούτο· διότι είναι πραγματικά μάταιοι όλοι οι υιοί των ανθρώπων που στηρίζουν την εμπιστοσύνη τους σε αυτόν. «Μία φορά μίλησε ο Θεός, αυτά τα δύο άκουσα: ότι η ισχύς ανήκει στον Θεό, και σε εσένα, Κύριε, το έλεος· διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.» Αφού ο λόγος μάς προετοίμασε παιδαγωγικά με όλα αυτά, ακολούθως υπενθυμίζει τη δικαιοκρισία του Θεού· ώστε, έχοντας αυτήν μπροστά στα μάτια μας, να μην παραδίδουμε τον εαυτό μας ούτε στην αδικία ούτε στις αρπαγές, ούτε στον πρόσκαιρο και τυφλό πλούτο.

Διότι ο Θεός δεν έδωσε παραγγελία περί της κρίσεως μόνο μία φορά, αλλά και δεύτερη. Και αυτά, λέει, εγώ ο ίδιος τα άκουσα με ακρίβεια, προσηλώνοντας τον νου μου σε αυτά τα δύο παραγγέλματα. Διότι μία φορά μίλησε ο Θεός, αλλά εγώ άκουσα αυτά τα δύο: διότι μίλησε και μέσω των προφητών, μίλησε και μέσω των αποστόλων· και τον έναν λόγο που ορίστηκε μία φορά από τον Θεό τον άκουσα και μέσω της Παλαιάς και μέσω της Καινής Διαθήκης. Και ποιος ήταν αυτός ο λόγος, παρά το «Ότι η δύναμη ανήκει στον Θεό, και σε σένα, Κύριε, το έλεος», και το, «Ότι εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του;» Έλεος, λοιπόν, λέει, και δύναμη· η μεν δύναμη για να τιμωρούνται και να ταπεινώνονται οι απειθείς, το δε έλεος για να σώζονται εκείνοι που έχουν ελπίσει σε Αυτόν. «Δες, λοιπόν, την αγαθότητα και την αυστηρότητα», λέει ο Απόστολος· σε εκείνους μεν που έπεσαν αυστηρότητα μέσω της δύναμης, σε σένα δε αγαθότητα μέσω του ελέους. Λέγοντας αυτά, αφού ύψωσε το πρόσωπό του, απευθύνεται στον Θεό λέγοντας: «Ότι εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και ο Ακύλας, εξάλλου, τα προκείμενα τα ερμήνευσε με αυτόν τον τρόπο: «Μίλησε ο Θεός, και για δεύτερη φορά άκουσα· ότι η ισχύς ανήκει στον Θεό, και σε σένα, Δέσποτα, το έλεος. Εσύ δε, απόδωσε στον κάθε άνθρωπο σύμφωνα με τα έργα του».

Στην παρούσα εορτή διδάσκει για τη μέλλουσα φρικωδέστατη κρίση του Θεού, ακολουθώντας τη σωστή τάξη και σύμφωνα με τις προφητικές φωνές: «διότι έλεος», λέει, «και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε», και «μία φορά μίλησε ο Θεός, αυτά τα δύο άκουσα, ότι η δύναμη ανήκει στον Θεό, και σε σένα, Κύριε, το έλεος, διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του».

Διάψαλμα: μεταβολή του λόγου. πλὴν μάταιοι: Όλοι όσοι πορεύονται κατά τα ανθρώπινα και δεν έχουν εναποθέσει την πεποίθησή τους στον Θεό είναι ως μάταιοι. ψευδεῖς οἱ υἱοί: Όσοι κατέχουν διπλά σταθμά και μέτρα για να αδικούν τον πλησίον· αυτοί είναι άρπαγες και πλεονέκτες, στους οποίους ο Θεός εναντιώνεται. μὴ ἐλπίζετε: Όσοι συγκεντρώνουν (αρπάζουν) τον πλούτο από αρπαγή· διότι τέτοιος πλούτος είναι μάταιος, επειδή δεν παραμένει. καὶ ἐπὶ ἁρπάγματα: Όσοι πλουτίζουν από τα ξένα και από πλεονεξία (πλεονεξίες), μην έχετε πεποίθηση στους εαυτούς σας· διότι ο Θεός (ο Κύριος) είναι ο εκδικητής των πάντων. πλοῦτος ἐὰν ῥέῃ: Διότι δεν πρέπει, λέει, να έχουμε πεποίθηση στην αβεβαιότητα του πλούτου· διότι πετάει μακριά ταχύτερα από φτερό και όσοι προσκολλώνται σε αυτόν αναχωρούν εκεί με αδειανά χέρια. ἅπαξ ἐλάλησεν: Μία φορά μίλησε ο Θεός μέσω των προφητών, δεύτερη <δε> φορά ακούσαμε μέσω των αποστόλων. ὅτι τὸ κράτος—τὸ ἔλεος: Δηλαδή το κράτος είναι η δύναμη του Πατρός [ο Χριστός]· το <δε> έλεος, επειδή βρίσκεται μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε Αυτόν, μέσω του οποίου (μέσω αυτού) ελέησε τα σύμπαντα. ὅτι σὺ ἀποδώσεις: Ο Χριστός ως δίκαιος κριτής.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΙΑΚΟΝΟ ΗΛΙΑ 1525. Το θήραμα, αγαπητέ μου, που επιθυμείς να θηρεύσεις, είναι δυσθήρευτο για τους συνετότερους και άπιαστο για τους πιο δυσκίνητους στον νου. Ρώτησες πράγματι: Τι σημαίνει το «Μία φορά μίλησε ο Θεός· δύο πράγματα άκουσα»; Νομίζω, λοιπόν —επειδή πρέπει τώρα να ανοίξουμε τις θύρες του νοήματος και να επιτρέψουμε στους συνετότερους να ατενίσουν τα άδυτα του ρητού— ότι έχει ειπωθεί με τον τρόπο που θα έλεγε κάποιος: «Ο τάδε με συνάντησε μία φορά, αλλά συζήτησε μαζί μου για διάφορα ζητήματα». Αυτή, λοιπόν, είναι η πρόχειρη ερμηνεία. Η βαθύτερη όμως και καθαρότερη είναι διάσπαρτη σε όλες τις Γραφές· θα την εκθέσω χρησιμοποιώντας ένα ή δύο παραδείγματα, μολονότι είναι δυνατόν να στρέψει κανείς τη σκέψη του προς πολλές ερμηνευτικές εκδοχές, σύμφωνες με το υψηλό φρόνημα του Μελωδού.

Δίνετε, και θα σας δοθεί. Μέτρο καλό, συμπιεσμένο, κουνημένο και ξεχειλισμένο θα δώσουν στον κόρφο σας. Διότι με το μέτρο που μετράτε, θα αντιμετρηθεί σε εσάς.» «Μην πλανάσθε· ο Θεός δεν εμπαίζεται. Διότι ό,τι σπείρει ο άνθρωπος, αυτό και θα θερίσει. Επειδή εκείνος που σπέρνει για τη σάρκα του, από τη σάρκα θα θερίσει φθορά· ενώ εκείνος που σπέρνει για το πνεύμα, από το πνεύμα θα θερίσει ζωή αιώνια.» «Καθένας, όποιο αγαθό και αν πράξει, αυτό θα λάβει από τον Κύριο, είτε είναι δούλος είτε ελεύθερος.» Αγαθό είναι η ελπίδα του ελέους. Διότι η δύναμη ανήκει στον Θεό, και από Αυτόν προέρχεται το έλεος· επειδή Εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Με το μέτρο που μετράτε, λέει, με αυτό θα μετρηθεί σε εσάς.

Και ποιος, ακούγοντας τον Δαβίδ να λέει, δεν φοβάται: «Μία φορά μίλησε ο Θεός, αυτά τα δύο άκουσα, ότι η δύναμη ανήκει στον Θεό, και σε Εσένα, Κύριε, ανήκει το έλεος· διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και πάλι τον Εκκλησιαστή να λέει: «Το τέλος του λόγου, άκουσε το παν: τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να τηρείς, διότι αυτό είναι το καθήκον κάθε ανθρώπου· επειδή κάθε έργο ο Θεός θα το φέρει σε κρίση, μαζί με καθετί το κρυφό, είτε είναι αγαθό είτε είναι πονηρό». Και ποιος, ακούγοντας τον Απόστολο να λέει παρόμοια λόγια, δεν τρέμει: «Διότι όλοι μας πρέπει να παραστούμε ενώπιον του βήματος του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε μέσω του σώματός του, είτε αγαθό είτε κακό». Ποιος, λοιπόν, δεν θα θρηνήσει για την απιστία μας και την τύφλωση της ψυχής μας, αφού, παρόλο που τα ακούμε όλα αυτά, δεν μετανοούμε και δεν κλαίμε πικρά για την τόσο μεγάλη μας αμέλεια και ραθυμία; Αυτήν ακριβώς προβλέποντας ο Ιερεμίας έλεγε: «Επικατάρατος είναι εκείνος που κάνει τα έργα του Κυρίου με αμέλεια». Διότι, εάν φροντίζαμε για τη σωτηρία των ψυχών μας, θα τρέμαμε τον λόγο του Κυρίου και θα σπεύδαμε να τηρήσουμε τις εντολές του, μέσω των οποίων και θα σωζόμασταν. Εμείς όμως, ενώ ακούμε τον Κύριο να λέει: «Εισέλθετε από τη στενή πύλη, αυτήν που οδηγεί στη ζωή», προτιμήσαμε την πλατιά και ευρύχωρη, η οποία οδηγεί στην απώλεια.

Όμως, στον Θεό υποτάξου, ψυχή μου· διότι αυτός είναι ο Θεός μου και ο σωτήρας μου. Ελπίστε σε αυτόν, όλη η σύναξη του λαού. «Ξεχειλίστε ενώπιόν του τις καρδιές σας» και όχι προς τα μάταια του βίου. «Όμως, είναι μάταιοι οι γιοι των ανθρώπων, χρησιμοποιώντας ζυγαριές για να αδικήσουν». Δηλαδή, λέει, αφού έστησαν ανισοβαρή σταθμά, εξαπατούν στις συναλλαγές, αδικούν και έχουν γίνει μάταιοι και ψεύτες, ζυγίζοντας με δόλο. Αλλά, λέει, «μην ελπίζετε στην αδικία και μην επιθυμείτε διακαώς την αρπαγή· εάν ο πλούτος ρέει, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν», αλλά να υψώνετε την επιθυμία σας προς τον άρρευστο πλούτο. «Μία φορά μίλησε ο Θεός, εγώ αυτά τα δύο άκουσα». Ποια δύο; «Ότι η δύναμη και το έλεος ανήκουν στον Θεό, και θα ανταποδώσει στον καθένα ανάλογα με τα έργα του», είτε είναι φαύλα είτε χρηστά.

Αυτό, λοιπόν, ζητά από τον άνθρωπο ο Θεός, εφόσον έχει την ελευθερία να διαλογίζεται περί της ζωής: το να αγαπήσει και να επικαλεστεί τον μόνο αληθινό ιατρό, και να μην συνθηκολογήσει με την κακία, αλλά κατά το δυνατόν να πολιτεύεται με αγαθά έργα. Αυτήν την αφορμή μόνο ζητά από τους ανθρώπους ο Θεός. Διότι το να ενδυναμώσει την ψυχή και να την ιατρεύσει από τον πυρετό της αμαρτίας και να την λυτρώσει από τη δουλεία και την ενέργεια των παθών, είναι δικό Του έργο και σε Αυτόν μόνο εναπόκειται, «διότι το κράτος», όπως λέει, «ανήκει στον Θεό, και δικό Σου, Κύριε, είναι το έλεος». Διότι Αυτός γνωρίζει καλά σε ποια κακά βρίσκεται η ψυχή και πώς εμποδίζεται από το να πράττει τα έργα της ζωής και πώς έχει ριφθεί στη βαριά νόσο των παθών της ατιμίας. Περιμένει μόνο, μέσω του νου και της αγάπης, να επιδιώξει η ψυχή να Του γίνει αρεστή. Διότι τη δύναμη Αυτός την χορηγεί «εν τάχει», όπως έχει ειπωθεί: πόσο μάλλον «θα αποδώσει δικαιοσύνη σε όσους βοούν προς Αυτόν νύχτα και ημέρα».