Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 61:13

Και προσπάθησα να το κατανοήσω αυτό, αλλά στάθηκε κόπος ενώπιόν μου. Νομίζοντας, λέει, ότι θα μπορούσα να γνωρίσω τόσο βαθιές κρίσεις, υπέβαλα τον εαυτό μου σε κόπο, αφού αυτές είναι βαθιές και ανεξερεύνητες. Όμως, εξασφάλισα για τον εαυτό μου τον κατάλληλο καιρό για τη γνώση τους· και αυτός ήταν ο καιρός του θείου δικαστηρίου, όταν θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.

Σύμφωνα δε με τον θείο Αθανάσιο, νομίζοντας, λέγει, ότι θα μπορούσα να κατανοήσω τόσο βαθιές κρίσεις, υπέβαλα τον εαυτό μου σε κόπο, εφόσον αυτές είναι ανεξερεύνητες. Πλην όμως, εξασφάλισα για τον εαυτό μου τον κατάλληλο καιρό για τη γνώση αυτών. Αυτός δε ήταν ο καιρός του δικαστηρίου, όταν θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Διότι τότε ακριβώς οι μικρόψυχοι θα γνωρίσουν ποια είναι η αρετή και ποια η κακία.

Διότι κάποιος άνθρωπος, αφού συνάντησε κάποιον μία φορά, συζήτησε μαζί του για πολλά· και μπορεί αυτός που άκουσε τα λόγια του να πει ότι, μία φορά μου μίλησε, αλλά για πολλά έκανε λόγο. Αυτό ακριβώς εννοείται και τώρα: Η μεν εμφάνιση του Θεού έγινε σε μένα μία φορά, δύο όμως είναι τα πράγματα που ελάλησε. Δεν είπε: Ένα πράγμα ελάλησε ο Θεός, αλλά εγώ άκουσα αυτά τα δύο· διότι έτσι θα φαινόταν ότι ο λόγος εμπεριέχει κάποια αντίφαση. Ποια ήταν λοιπόν τα δύο που άκουσε; Ότι στον Θεό ανήκει το κράτος, και δικό σου, Κύριε, είναι το έλεος. Ότι δηλαδή, λέγει, δυνατός είναι ο Θεός κατά την κρίση, και ο Ίδιος είναι ελεήμων. Μην ελπίζετε, λοιπόν, στην αδικία, ούτε να προσκολλάσθε στον πλούτο, ούτε να επιλέγετε τη ματαιότητα, ούτε να περιφέρετε διεφθαρμένο το κριτήριο της ψυχής σας. Γνωρίζοντας ότι ο Δεσπότης μας είναι κραταιός, να φοβηθείτε την ισχύ Του, και να μην απελπιστείτε από τη φιλανθρωπία Του. Ως προς το να μην αδικούμε, λοιπόν, ο φόβος είναι αγαθός· ως προς εκείνον, όμως, που ολίσθησε έστω και μία φορά στην αμαρτία, προκειμένου να μην εγκαταλείψει τον εαυτό του εξαιτίας της απελπισίας, αγαθή είναι η ελπίδα του ελέους. Διότι του Θεού είναι το κράτος, και από Αυτόν προέρχεται το έλεος.

Διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Διότι με όποιο μέτρο μετράτε, με το ίδιο θα αντιμετρηθεί σε εσάς. Έθλιψες τον αδελφό; Περίμενε το ίσο. Άρπαξες τα αγαθά των πιο αδυνάτων, καταδυνάστευσες φτωχούς, εξευτέλισες με λοιδορίες, συκοφάντησες, καταψεύστηκες, επιβουλεύτηκες ξένους γάμους, επιόρκησες, μετέθεσες τα όρια των πατέρων, καταπάτησες κτήματα ορφανών, κατέθλιψες χήρες, προτίμησες την παρούσα ηδονή από τα αγαθά της επαγγελίας; Περίμενε την ανταπόδοση για όλα αυτά. Διότι, ό,τι σπέρνει ο καθένας, τέτοια και θα θερίσει. Και βεβαίως, εάν έχεις πράξει κάποιο αγαθό, περίμενε και για εκείνα πολλαπλάσιες τις ανταποδόσεις. Διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Ενθυμούμενος αυτήν την απόφαση καθ' όλη τη διάρκεια του βίου σου, θα δυνηθείς να διαφύγεις τα περισσότερα από τα αμαρτήματα, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Το «άπαξ», λοιπόν, δεν το έθεσε δηλώνοντας αριθμό, αλλά αυτό που οπωσδήποτε θα γίνει. Διότι είναι αδύνατον να μη γίνει αυτό που αποφάσισε ο Θεός. Δεν θα αναβάλει την απόφασή του· όπως το «Άπαξ (μια φορά) ορκίστηκα στην αγιότητά μου», αντί του βεβαίως. Ή το «άπαξ», διότι αν και πολλές φορές μίλησε, ένας είναι ο σκοπός του μέσα από τις πολυμερείς ομιλίες του, το να γνωρίσουμε εμείς ότι ο Θεός είναι ισχυρός και φιλάνθρωπος, ώστε αφενός ως ισχυρό να τον φοβηθούμε, και αφετέρου ως φιλάνθρωπο να προστρέξουμε σε αυτόν. <Ότι η ισχύς ανήκει στον Θεό· και δικό σου, Κύριε, είναι το έλεος.> (A f. 220, B f. 256, H f. 89 b.) Ότι είναι δυνατός, λέει, ο Θεός στην κρίση, και ο ίδιος είναι και ελεήμων. Διότι εξέφερε λόγο για την κρίση, μέσα από τον οποίο άκουσα αυτά τα δύο: ένα μεν, ότι σε όσους αξίζουν οργή εξαιτίας της υπερβολής των αμαρτημάτων τους, θα αποδώσει οργή· σε όσους όμως έχουν πράξει έργα άξια ελέους, απονέμει έλεος. Διότι η «ισχύς» (κράτος) σημαίνει την οργή και την αυστηρότητα που εφαρμόζεται εναντίον όσων είναι άξιοι αυτής. Επειδή ο Θεός, που έχει την εξουσία των πάντων, κυριαρχεί στα πάντα· και με ισχυρό χέρι καταστρέφει τον αλαζόνα και τιμωρεί τον αποστάτη, ενώ ελεεί αυτούς που τον αγαπούν.

Άλλο. «Διότι όλοι μας πρέπει να φανερωθούμε», λέει, «μπροστά στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε, είτε αγαθό είτε φαύλο.» Επομένως, εάν πρόκειται να παρασταθούμε ενώπιον του Χριστού, και αυτός είναι που θα κρίνει τη γη και θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, όπως λέει ο Ψαλμωδός, άρα είναι Θεός ο Υιός, και όχι δημιούργημα. Επειδή και ο πάνσοφος Σολομών στον Εκκλησιαστή λέει κάτι τέτοιο: «Διότι κάθε έργο ο Θεός θα το φέρει σε κρίση, για καθετί το κρυφό, είτε αγαθό είναι αυτό είτε πονηρό.»

Ακούσατε, αδελφοί μου, την απόφαση. Ακούσατε τι παθαίνουν όσοι αμελούν. Ακούσατε τα περί της φοβερής εκείνης ημέρας και της πονηρής ώρας. Ας φροντίσουμε, αδελφοί, διότι εκείνη η ώρα είναι που δοκιμάζει όλο τον βίο μας. Περί αυτής της φρικτής ώρας η θεία Γραφή από ανατολών έως δυσμών στις άγιες εκκλησίες βοά και προλέγει και διαμαρτύρεται, ώστε να μην καταισχυνθούμε την ώρα εκείνη. Για αυτήν την ώρα έλεγε ο προφήτης Δαβίδ, ότι εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Για αυτήν την ώρα ο Απόστολος φώναζε: προσέχετε πώς ακριβώς πορεύεστε· είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζώντος Θεού. Για αυτήν την ώρα έλεγε ο Δεσπότης Χριστός: αγωνίζεστε να εισέλθετε από τη στενή πύλη. Έχοντας κατά νου αυτήν την ώρα οι Άγιοι, άφησαν όλα τα τερπνά του βίου: οικίες, πλούτο, πρόβατα, βόδια, άλογα, φίλους, αδελφούς, συγγενείς, τέκνα, ανέσεις, λουτρά, κτήματα, αξιώματα· αφού τα άφησαν όλα, έφυγαν στις ερήμους και στα όρη και στα σπήλαια και στις οπές της γης, υστερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, για να μην καταισχυνθούν κατά την ώρα εκείνη. Και όχι μόνο άνδρες, αλλά και γυναίκες, έχοντας ποθήσει τη στενή και τεθλιμμένη οδό, άρπαξαν τη βασιλεία των ουρανών. Διότι εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ, αλλά ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο, όπως είναι γραμμένο.

Διότι ο Θεός δεν έδωσε παραγγελία περί της κρίσεως μόνο μία φορά, αλλά και δεύτερη. Και αυτά, λέει, εγώ ο ίδιος τα άκουσα με ακρίβεια, προσηλώνοντας τον νου μου σε αυτά τα δύο παραγγέλματα. Διότι μία φορά μίλησε ο Θεός, αλλά εγώ άκουσα αυτά τα δύο: διότι μίλησε και μέσω των προφητών, μίλησε και μέσω των αποστόλων· και τον έναν λόγο που ορίστηκε μία φορά από τον Θεό τον άκουσα και μέσω της Παλαιάς και μέσω της Καινής Διαθήκης. Και ποιος ήταν αυτός ο λόγος, παρά το «Ότι η δύναμη ανήκει στον Θεό, και σε σένα, Κύριε, το έλεος», και το, «Ότι εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του;» Έλεος, λοιπόν, λέει, και δύναμη· η μεν δύναμη για να τιμωρούνται και να ταπεινώνονται οι απειθείς, το δε έλεος για να σώζονται εκείνοι που έχουν ελπίσει σε Αυτόν. «Δες, λοιπόν, την αγαθότητα και την αυστηρότητα», λέει ο Απόστολος· σε εκείνους μεν που έπεσαν αυστηρότητα μέσω της δύναμης, σε σένα δε αγαθότητα μέσω του ελέους. Λέγοντας αυτά, αφού ύψωσε το πρόσωπό του, απευθύνεται στον Θεό λέγοντας: «Ότι εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και ο Ακύλας, εξάλλου, τα προκείμενα τα ερμήνευσε με αυτόν τον τρόπο: «Μίλησε ο Θεός, και για δεύτερη φορά άκουσα· ότι η ισχύς ανήκει στον Θεό, και σε σένα, Δέσποτα, το έλεος. Εσύ δε, απόδωσε στον κάθε άνθρωπο σύμφωνα με τα έργα του».

Στην παρούσα εορτή διδάσκει για τη μέλλουσα φρικωδέστατη κρίση του Θεού, ακολουθώντας τη σωστή τάξη και σύμφωνα με τις προφητικές φωνές: «διότι έλεος», λέει, «και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε», και «μία φορά μίλησε ο Θεός, αυτά τα δύο άκουσα, ότι η δύναμη ανήκει στον Θεό, και σε σένα, Κύριε, το έλεος, διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του».

Αλλά ομολογούν με τη γλώσσα τους· πράγματι είναι ένα διπρόσωπο και δυσερμήνευτο τέρας. Όμως ο ψαλμωδός προφήτης προέλαβε και έλυσε την απορία, λέγοντας: «Θα ανταποδώσει ο Κύριος στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Ο ίδιος δε ο Κύριος απεφάνθη ότι εκείνος που ακούει και δεν εφαρμόζει τα λόγια Του είναι μωρός.

Διάψαλμα: μεταβολή του λόγου. πλὴν μάταιοι: Όλοι όσοι πορεύονται κατά τα ανθρώπινα και δεν έχουν εναποθέσει την πεποίθησή τους στον Θεό είναι ως μάταιοι. ψευδεῖς οἱ υἱοί: Όσοι κατέχουν διπλά σταθμά και μέτρα για να αδικούν τον πλησίον· αυτοί είναι άρπαγες και πλεονέκτες, στους οποίους ο Θεός εναντιώνεται. μὴ ἐλπίζετε: Όσοι συγκεντρώνουν (αρπάζουν) τον πλούτο από αρπαγή· διότι τέτοιος πλούτος είναι μάταιος, επειδή δεν παραμένει. καὶ ἐπὶ ἁρπάγματα: Όσοι πλουτίζουν από τα ξένα και από πλεονεξία (πλεονεξίες), μην έχετε πεποίθηση στους εαυτούς σας· διότι ο Θεός (ο Κύριος) είναι ο εκδικητής των πάντων. πλοῦτος ἐὰν ῥέῃ: Διότι δεν πρέπει, λέει, να έχουμε πεποίθηση στην αβεβαιότητα του πλούτου· διότι πετάει μακριά ταχύτερα από φτερό και όσοι προσκολλώνται σε αυτόν αναχωρούν εκεί με αδειανά χέρια. ἅπαξ ἐλάλησεν: Μία φορά μίλησε ο Θεός μέσω των προφητών, δεύτερη <δε> φορά ακούσαμε μέσω των αποστόλων. ὅτι τὸ κράτος—τὸ ἔλεος: Δηλαδή το κράτος είναι η δύναμη του Πατρός [ο Χριστός]· το <δε> έλεος, επειδή βρίσκεται μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε Αυτόν, μέσω του οποίου (μέσω αυτού) ελέησε τα σύμπαντα. ὅτι σὺ ἀποδώσεις: Ο Χριστός ως δίκαιος κριτής.

Σύμφωνα με τη μεγαλωσύνη του βραχίονά σου, διαφύλαξε τους υιούς των θανατωμένων. Πολλές φορές έχουμε αποδείξει ότι ο Χριστός αποκαλείται βραχίονας του Πατρός· σύμφωνα με τη μεγαλωσύνη του, δηλαδή τα μεγάλα μυστήρια της θεοφανείας του, τα οποία είναι ο σταυρός και η ανάσταση. Δεν ικετεύει τον Θεό να διαφυλάξει τους θανατωμένους, αλλά τους υιούς αυτών· και θανατωμένοι ήταν εκείνοι που δεν πίστεψαν στην παρούσα ζωή· αλλά οι υιοί αυτών σαγηνεύθηκαν από τους αποστόλους, και έγιναν πολλές μυριάδες. Ανταπόδωσε στους γείτονές μας επταπλάσια στον κόρφο τους, τον ονειδισμό τους, με τον οποίο σε ονείδισαν, Κύριε. Ούτε και τώρα αποκάλεσε γείτονες τους ανθρώπους· διότι δεν θα ευχόταν να τους ανταποδοθούν τα επταπλάσια, γνωρίζοντας ότι ο κριτής δεν το ανέχεται αυτό· ειδάλλως πώς θα έψαλλε προς αυτόν, Επειδή εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του; Επομένως, μιλάει για τους δαίμονες. Διότι αυτοί δικαίως λαμβάνουν τα επταπλάσια, καθώς, ενώ είναι ανώτερης φύσης από εμάς, αφού ρίφθηκαν από τον ουρανό, ούτε καν έγιναν πράγματι πιο σώφρονες, αλλά ταράσσουν τη γη με τις επινοήσεις τους· και δεν αμαρτάνουν μόνοι τους, αλλά ωθούν και εμάς να αμαρτάνουμε, και επιπλέον ονειδίζουν τον Θεό για την έκπτωση της εικόνας του· έπειτα, ούτε καν υποχωρούν από την ειδωλολατρία λόγω της θεοφανείας του Χριστού, αλλά επιμένουν κατ' αυτόν τον τρόπο.

Γι' αυτό παρακάλεσαν να έρθουν γρήγορα σε αυτούς οι οικτιρμοί του Θεού, μήπως, έχοντας απελπιστεί από τη σφοδρότερη φτώχεια, χαθούν. Έτσι λοιπόν χάρισέ μας τη βοήθειά σου. «Βοήθησέ μας, ο Θεός ο Σωτήρας.» Αυτά απευθύνονται ως ικεσία προς τον Χριστό· διότι αυτός δεν έχει ονομαστεί ρητά μόνο Θεός, αλλά και Σωτήρας. Αυτός είναι και η δόξα του ονόματος του Θεού, δηλαδή του Πατέρα· γι' αυτό και ο Παύλος τον ονόμασε απαύγασμα της δόξας του Πατέρα. Και για ποιον λόγο; Για το όνομα, λέει, του Θεού, δηλαδή του Χριστού, ο οποίος γι' αυτό έχει κληθεί ιλαστήριο· αυτός εξασφάλισε εξιλέωση για τις αμαρτίες των Ιουδαίων, όταν καθώς σταυρωνόταν έλεγε προς τον Πατέρα: Πατέρα, συγχώρεσέ τους· διότι δεν ξέρουν τι κάνουν. Για ποιον λόγο θέλει να γίνει γνωστή η εκδίκηση στα έθνη; Επειδή επρόκειτο να στραφεί εναντίον των δαιμόνων, οι οποίοι μέσω της ειδωλολατρίας κατέστρεψαν το αίμα (δηλαδή τις ψυχές) των δούλων του Θεού (εννοεί δε των Ιουδαίων). Και ποια ήταν αυτή η εκδίκηση; Η καταστροφή των ειδώλων, η πυρπόληση των διαβολικών ναών. «Ανταπόδωσε στους γείτονές μας επταπλάσια.» Ούτε εδώ ονόμασε γείτονες τους ανθρώπους· διότι δεν θα ευχόταν να τους συμβούν επταπλάσια δεινά, γνωρίζοντας ότι ο Κριτής δεν ανέχεται κάτι τέτοιο. Ή πώς θα του έψαλλε: Διότι εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του;

Και ότι πρέπει να ελέγχει κανείς τη λαιμαργία του, ας ακούσουν πάλι: «Και τους φόνευσε», λέει, «ανάμεσα στους πιο δυνατούς από αυτούς, ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους». Και ότι πρέπει να απέχει κανείς από τα δώρα, θα το μάθουν από το εξής: «Αν ρέει ο πλούτος», λέει, «μην προσηλώνετε την καρδιά σας». Και ότι πρέπει να κυριαρχεί στην επιθυμία της δόξας, και αυτό θα το βρουν: «Ούτε θα κατέβει μαζί του ακολουθώντας τον η δόξα του». Ότι δεν πρέπει να ζηλεύουν τους πονηρούς: «Μη ζηλεύεις όσους πράττουν την πονηρία». Ότι πρέπει να θεωρούν τις εξουσίες ως ένα τίποτα: «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρείται σαν τους κέδρους του Λιβάνου, και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια». Ότι πρέπει να θεωρούν τα παρόντα ως μηδαμινά: «Εμακάρισαν τον λαό που τα έχει αυτά· μακάριος όμως είναι ο λαός του οποίου βοηθός είναι ο Κύριος και Θεός του». Ότι δεν αμαρτάνουμε χωρίς συνέπειες, αλλά υπάρχει ανταπόδοση: «Διότι Εσύ», λέει, «θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και γιατί δεν ανταποδίδει κάθε μέρα; «Ο Θεός», λέει, «είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος». Ότι η ταπεινοφροσύνη είναι καλό πράγμα: «Κύριε», λέει, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Ότι η υπερηφάνεια είναι κακό: «Γι' αυτό», λέει, «τους κυρίευσε η υπερηφάνεια μέχρι τέλους». Και πάλι: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους». Και πάλι: «Η αδικία τους θα προέλθει σαν από το πάχος (της ευημερίας τους)». Ότι η ελεημοσύνη είναι καλό: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς· η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα». Ότι το να ελεεί κανείς είναι αξιέπαινο: «Καλός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει».

Και πού βρίσκεται, λέγει, η φιλανθρωπία, εάν πρόκειται να λάβουμε την αντάξια τιμωρία των αμαρτημάτων μας; Ότι βεβαίως θα λάβουμε αυτό που μας αξίζει, άκουσε και τον Προφήτη και τον Παύλο που το λέγουν· ο μεν λέγει ότι «Εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του», ο δε λέγει, «Ο οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με το έργο του». Το ότι όμως, ακόμη και έτσι, είναι πολλή η φιλανθρωπία του Θεού, γίνεται φανερό από το εξής: Διότι, αφού ο Θεός χώρισε τα της ζωής μας σε αυτούς τους δύο αιώνες, τον παρόντα και τον μέλλοντα βίο, και τον μεν πρώτο τον κατέστησε ως στάδιο αγώνων, τον δε δεύτερο ως τόπο στεφάνων, έδειξε και από αυτό την πολλή του φιλανθρωπία. Πώς και με ποιον τρόπο; Με το ότι, ενώ έχουμε διαπράξει πολλά και βαριά αμαρτήματα και δεν έχουμε πάψει από τη νεότητά μας μέχρι τα βαθιά γεράματα να ρυπαίνουμε την ψυχή μας με αναρίθμητα κακά, για κανένα από αυτά τα αμαρτήματα δεν μας ζήτησε ευθύνες, αλλά μας έδωσε την άφεσή τους διά του λουτρού της παλιγγενεσίας, και μας χάρισε δικαιοσύνη και αγιασμό. Τι συμβαίνει λοιπόν, λέγει, εάν κάποιος, αφού αξιωθεί των μυστηρίων από την πρώτη του ηλικία, έπειτα από αυτά διαπράξει αναρίθμητα αμαρτήματα; Ένας τέτοιος άνθρωπος πλέον είναι άξιος μεγαλύτερης κολάσεως. Διότι για τα ίδια αμαρτήματα δεν υφιστάμεθα τις ίδιες τιμωρίες, αλλά πολύ βαρύτερες, όταν σφάλλουμε μετά τη μυσταγωγία.

Και σχετικά με τη σωφροσύνη θα τον ακούσεις να λέει: «Διότι οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς»· και πάλι: «Εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα». Όσο για την ανάγκη να χαλιναγωγεί κανείς την κοιλιά του: «Και σκότωσε», λέει, «τους περισσότερους από αυτούς, ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους». Και ότι πρέπει να απέχουμε από τα δώρα: «Εάν ρέει ο πλούτος, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν». Και να μην επιθυμούμε τη δόξα: «Ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του ακολουθώντας τον». Να μη φθονούμε τους πονηρούς: «Μη φθονείς αυτούς που πράττουν την πονηρία». Να θεωρούμε ως τίποτα τις εξουσίες: «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρέται σαν τους κέδρους του Λιβάνου· και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια». Να θεωρούμε ως μηδέν τα παρόντα: «Μακάρισαν τον λαό που τα έχει αυτά· μακάριος είναι ο λαός του οποίου Κύριος είναι ο Θεός του». Ότι δεν αμαρτάνουμε χωρίς συνέπειες, αλλά υπάρχει ανταπόδοση, λέει: «Διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και γιατί δεν ανταποδίδει καθημερινά; «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος». Ότι η ταπεινοφροσύνη είναι καλό πράγμα: «Κύριε», λέει, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Και ότι η υπερηφάνεια είναι κακό: «Γι' αυτό τους κυρίευσε η υπερηφάνεια μέχρι τέλους». Και πάλι: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους». Ότι η ελεημοσύνη είναι καλό πράγμα: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς, η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνα». Ότι το να ελεεί κανείς είναι αξιέπαινο: «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει».

2. Ο όφις, λοιπόν, που σέρνεται γύρω από όλα τα καλά και θεοφιλή πράγματα και νοήματα, και ο φονικός εχθρός που εξοντώνεται, καθώς πλήττεται από τη φιλαδελφία, διαρρηγνύεται από την πίστη, νεκρώνεται από την ελπίδα και συγκλονίζεται από τη συμπάθεια, ο παράνομος αυτός ενέβαλε σε κάποιους μιαν αντίληψη έκφυλη και αλλότρια, και παντελώς αντίθετη προς τους ιερούς θεσμούς: ότι δηλαδή όλα τα θεοφιλή έργα που τελούνται μετά θάνατον δεν ωφελούν καθόλου εκείνους που έχουν προαπέλθει. «Διότι», ισχυρίζονται, «ο Θεός τους έχει αποκλείσει·» και, «Ο καθένας θα λάβει την ανταπόδοση για όσα έπραξε διά του σώματος, είτε αγαθά είτε φαύλα·» και ότι, «Στον Άδη ποιος θα σε δοξολογήσει;» και πάλι, «Διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του·» και, «Ό,τι έσπειρε ο καθένας, αυτό και θα θερίσει». Αλλά, ω σοφοί, ας τους πούμε: ερευνήστε και διδαχθείτε, ότι μπορεί μεν να είναι μεγάλος ο φόβος προς τον Δεσπότη των πάντων Θεό, είναι όμως πολύ μεγαλύτερη η αγαθότητά Του· και είναι φοβερές μεν οι απειλές Του, αλλά ακατάληπτη η φιλανθρωπία του Θεού· και είναι φρικτές πάλι οι καταδίκες, αλλά άφατο το πέλαγος των οικτιρμών Του.

η΄. Διότι το να λέγεται ότι «Εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του», και, «Καθένας θα θερίσει αυτό που έσπειρε», και τα συναφή με αυτά, έχει ειπωθεί οπωσδήποτε για την παρουσία του Κτίστου, και για τη φρικτή απόφαση εκείνου του καιρού, και για τη συντέλεια αυτού του κόσμου.

Δίνετε, και θα σας δοθεί. Μέτρο καλό, συμπιεσμένο, κουνημένο και ξεχειλισμένο θα δώσουν στον κόρφο σας. Διότι με το μέτρο που μετράτε, θα αντιμετρηθεί σε εσάς.» «Μην πλανάσθε· ο Θεός δεν εμπαίζεται. Διότι ό,τι σπείρει ο άνθρωπος, αυτό και θα θερίσει. Επειδή εκείνος που σπέρνει για τη σάρκα του, από τη σάρκα θα θερίσει φθορά· ενώ εκείνος που σπέρνει για το πνεύμα, από το πνεύμα θα θερίσει ζωή αιώνια.» «Καθένας, όποιο αγαθό και αν πράξει, αυτό θα λάβει από τον Κύριο, είτε είναι δούλος είτε ελεύθερος.» Αγαθό είναι η ελπίδα του ελέους. Διότι η δύναμη ανήκει στον Θεό, και από Αυτόν προέρχεται το έλεος· επειδή Εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Με το μέτρο που μετράτε, λέει, με αυτό θα μετρηθεί σε εσάς.

Σε συμφωνία με αυτόν, και ένας άλλος προφήτης λέει: Κοντά είναι η μεγάλη ημέρα του Κυρίου, κοντά, και έρχεται πολύ γρήγορα. Η φωνή της ημέρας του Κυρίου έχει οριστεί πικρή και σκληρή. Δυνατή ημέρα οργής είναι η ημέρα εκείνη, ημέρα θλίψης και ανάγκης, ημέρα ταλαιπωρίας και αφανισμού, ημέρα σκότους και γνόφου, ημέρα νεφέλης και ομίχλης, ημέρα σάλπιγγας και κραυγής· και θα συνθλίψω τους πονηρούς, και θα πορευθούν σαν τυφλοί, επειδή αμάρτησαν στον Κύριο· και το ασήμι τους και το χρυσάφι τους δεν θα μπορέσει να τους λυτρώσει κατά την ημέρα της οργής του Κυρίου. Διότι στη φωτιά του ζήλου Του θα καταναλωθεί όλη η γη, επειδή θα επιφέρει συντέλεια σε όλους όσοι κατοικούν τη γη. Επιπλέον, και ο Δαβίδ, ο βασιλιάς και προφήτης, αναφωνεί: Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει. Φωτιά θα καίει ενώπιόν Του, και γύρω Του σφοδρή καταιγίδα. Θα καλέσει τον ουρανό άνω και τη γη, για να κρίνει τον λαό Του. Και πάλι: Ανάστα, Θεέ, λέει, κρίνε τη γη, διότι ο λογισμός του ανθρώπου θα Σε εξομολογηθεί· και Εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Πολλά δε άλλα παρόμοια τόσο ο ψαλμωδός όσο και όλοι οι προφήτες, έχοντας μυηθεί από το θείο Πνεύμα, κήρυξαν περί της μέλλουσας κρίσης και ανταπόδοσης. Τους λόγους αυτών ο Σωτήρας επιβεβαίωσε με απόλυτη ασφάλεια, διδάσκοντάς μας να πιστεύουμε στην ανάσταση των νεκρών και στην ανταπόδοση για τα πεπραγμένα της ζωής, καθώς και στην ατελεύτητη ζωή του μέλλοντος αιώνος.

Εμείς δε, που τον γνωρίζουμε μερικώς, οφείλουμε να κατανοήσουμε ότι εάν μισήσουμε κάποιον από τους ομοπίστους μας ως κακό, και εμείς, όντας κακοί, θα μισηθούμε από τον Θεό· και εάν απορρίψουμε κάποιον από τη μετάνοια ως αμαρτωλό, και εμείς, όντας αμαρτωλοί, θα απορριφθούμε· και εάν δεν συγχωρήσουμε στον πλησίον τα αμαρτήματα, ούτε σε εμάς θα συγχωρηθούν. Αυτόν τον νόμο φανερώνοντας ο νομοθέτης Χριστός είπε: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε, μην καταδικάζετε και δεν θα καταδικαστείτε, συγχωρείτε, και θα συγχωρηθείτε.» Γνωρίζοντας αυτόν τον νόμο ο άγιος Παύλος, τον φανέρωνε λέγοντας: «Εκείνος που κρίνει τον άλλον, κατακρίνει τον εαυτό του.» Αλλά και ο προφήτης, μη αγνοώντας τον, φώναζε προς τον Θεό λέγοντας: «Διότι εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα τους.» Και άλλος προφήτης εκ προσώπου του Θεού λέει: «Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέει ο Κύριος.» Και τι τα αναφέρω ένα προς ένα, εφόσον ολόκληρη η Θεία Γραφή, Παλαιά και Καινή, και μάλιστα ο μεγάλος ψαλμός μάς υποδεικνύει σαφέστερα αυτόν τον νόμο, έτσι ώστε, αφού τον θεωρήσουμε πνευματικό και νιώσουμε δέος, καθώς είναι μυστικά προορισμένος για κάθε μας μεταβολή, να φροντίσουμε να αγαπάμε τους αδελφούς μας όχι μόνο φανερά, αλλά και κρυφά.

Και ποιος, ακούγοντας τον Δαβίδ να λέει, δεν φοβάται: «Μία φορά μίλησε ο Θεός, αυτά τα δύο άκουσα, ότι η δύναμη ανήκει στον Θεό, και σε Εσένα, Κύριε, ανήκει το έλεος· διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και πάλι τον Εκκλησιαστή να λέει: «Το τέλος του λόγου, άκουσε το παν: τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να τηρείς, διότι αυτό είναι το καθήκον κάθε ανθρώπου· επειδή κάθε έργο ο Θεός θα το φέρει σε κρίση, μαζί με καθετί το κρυφό, είτε είναι αγαθό είτε είναι πονηρό». Και ποιος, ακούγοντας τον Απόστολο να λέει παρόμοια λόγια, δεν τρέμει: «Διότι όλοι μας πρέπει να παραστούμε ενώπιον του βήματος του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε μέσω του σώματός του, είτε αγαθό είτε κακό». Ποιος, λοιπόν, δεν θα θρηνήσει για την απιστία μας και την τύφλωση της ψυχής μας, αφού, παρόλο που τα ακούμε όλα αυτά, δεν μετανοούμε και δεν κλαίμε πικρά για την τόσο μεγάλη μας αμέλεια και ραθυμία; Αυτήν ακριβώς προβλέποντας ο Ιερεμίας έλεγε: «Επικατάρατος είναι εκείνος που κάνει τα έργα του Κυρίου με αμέλεια». Διότι, εάν φροντίζαμε για τη σωτηρία των ψυχών μας, θα τρέμαμε τον λόγο του Κυρίου και θα σπεύδαμε να τηρήσουμε τις εντολές του, μέσω των οποίων και θα σωζόμασταν. Εμείς όμως, ενώ ακούμε τον Κύριο να λέει: «Εισέλθετε από τη στενή πύλη, αυτήν που οδηγεί στη ζωή», προτιμήσαμε την πλατιά και ευρύχωρη, η οποία οδηγεί στην απώλεια.

ΛΖʹ. Όταν ακούσεις τη Γραφή να λέει: «ότι εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του»· ο Θεός δεν ανταποδίδει ως καλά όσα πράττονται παρεκκλίνοντας από τον ορθό σκοπό, έστω και αν φαίνονται καλά, αλλά προφανώς εκείνα που γίνονται σύμφωνα με τον ορθό σκοπό.

Ή πάλι, οργή Κυρίου είναι η αναστολή της χορηγίας των θείων χαρισμάτων, η οποία συμβαίνει προς ωφέλεια σε κάθε νου που είναι υπερόπτης και αλαζόνας και καυχιέται για τα καλά που του έχουν δοθεί από τον Θεό, σαν να επρόκειτο για δικά του κατορθώματα. Αξίζει δε να σταθούμε και να εξετάσουμε γιατί άραγε η οργή δεν ήλθε μόνο στον Εζεκία που υπερηφανεύθηκε στην καρδιά του, αλλά και στον Ιούδα και στην Ιερουσαλήμ. Αυτό, μάλιστα, θα πείσει όσους προσκολλώνται με επιμέλεια μόνο στο γράμμα της Γραφής, ότι οι φιλόθεοι πρέπει να καταβάλλουν κάθε σπουδή για την πνευματική θεωρία των γεγραμμένων, εφόσον βέβαια ο λόγος της αληθείας είναι γι' αυτούς πολυτιμότερος από όλα. Διότι, εάν ακολουθήσουμε μόνο το γράμμα, είναι επόμενο να καταλογίσουμε πολλή αδικία στη θεία κρίση, η οποία τιμωρεί μαζί με αυτόν που αμάρτησε, εντελώς άδικα, και εκείνους που δεν αμάρτησαν καθόλου. Και πώς θα αληθεύει ο λόγος που λέει «δεν θα πεθάνει πατέρας για τον γιο, ούτε γιος για τον πατέρα, αλλά ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία», και «η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει», και εκείνο που ειπώθηκε προς τον Θεό από τον Δαβίδ «Εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του»;

Όμως, στον Θεό υποτάξου, ψυχή μου· διότι αυτός είναι ο Θεός μου και ο σωτήρας μου. Ελπίστε σε αυτόν, όλη η σύναξη του λαού. «Ξεχειλίστε ενώπιόν του τις καρδιές σας» και όχι προς τα μάταια του βίου. «Όμως, είναι μάταιοι οι γιοι των ανθρώπων, χρησιμοποιώντας ζυγαριές για να αδικήσουν». Δηλαδή, λέει, αφού έστησαν ανισοβαρή σταθμά, εξαπατούν στις συναλλαγές, αδικούν και έχουν γίνει μάταιοι και ψεύτες, ζυγίζοντας με δόλο. Αλλά, λέει, «μην ελπίζετε στην αδικία και μην επιθυμείτε διακαώς την αρπαγή· εάν ο πλούτος ρέει, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν», αλλά να υψώνετε την επιθυμία σας προς τον άρρευστο πλούτο. «Μία φορά μίλησε ο Θεός, εγώ αυτά τα δύο άκουσα». Ποια δύο; «Ότι η δύναμη και το έλεος ανήκουν στον Θεό, και θα ανταποδώσει στον καθένα ανάλογα με τα έργα του», είτε είναι φαύλα είτε χρηστά.

Διότι τα έργα καθορίζουν την ονομασία. Αυτόν που γνωρίζει να γεωμετρεί, πώς αλλιώς θα τον ονόμαζες παρά γεωμέτρη; Και αυτόν που ξέρει να οικοδομεί, οικοδόμο θα τον αποκαλέσουμε και τίποτα άλλο. Διότι, εάν στους πονηρούς συμβεί κάτι καλό, και επωφεληθεί από αυτούς κάποιος, είτε πόλη είτε μεμονωμένα πρόσωπα, δεν γίνονται τα πονηρά έργα καλύτερα. Μην νομίζεις δηλαδή ότι το πονηρό είναι λιγότερο πονηρό, εάν έγινε αιτία κάποιου καλού. Αλλά αν συμβεί κάτι τέτοιο, να θεωρείς το μεν αποτέλεσμα ως πρόνοια του Θεού, ο οποίος με την περίσσεια της αγαθότητάς Του δύναται να χρησιμοποιεί και τους πονηρούς για το συμφέρον, το δε κακό, όπως λέει η τραγωδία, ότι δεν είναι τίποτε άλλο παρά κακό, και ότι όλα αυτά δεν εμποδίζουν καθόλου αυτούς που το τόλμησαν να υποστούν τις δίκαιες τιμωρίες τους. Διότι δεν είναι τα αποτελέσματα των έργων, αλλά τα ίδια τα έργα που κάνουν τις κρίσεις για εμάς καλύτερες ή χειρότερες. Επειδή των μεν έργων είμαστε εμείς κύριοι, των δε αποτελεσμάτων όχι πλέον. Το να συναλλαχθούμε με δίκαιο τρόπο ή το αντίθετο εξαρτάται από εμάς, αλλά το να καταλήξει η προσπάθεια στο επιθυμητό τέλος ή να προκαλέσει βλάβη, είναι έργο του θείου χεριού. Και για αυτόν τον λόγο «θα αποδώσεις», λέει, «στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Ποιος δεν γνωρίζει ότι η πλεονεξία γίνεται για τους αδικημένους αιτία μεγαλύτερων αγαθών από εκείνα που στερήθηκαν, καθώς τα παρέχει ο Θεός; Όμως, η τιμωρία για όσους αδίκησαν δεν θα είναι για τον λόγο αυτόν μικρότερη. Οι δε άδικοι θάνατοι των μαρτύρων πόσο μεγάλο σωρό αγαθών μάς προσέφεραν; Αλλά δεν θα οφείλουμε χάρη σε εκείνους που τους κατέσφαξαν.

Αυτό, λοιπόν, ζητά από τον άνθρωπο ο Θεός, εφόσον έχει την ελευθερία να διαλογίζεται περί της ζωής: το να αγαπήσει και να επικαλεστεί τον μόνο αληθινό ιατρό, και να μην συνθηκολογήσει με την κακία, αλλά κατά το δυνατόν να πολιτεύεται με αγαθά έργα. Αυτήν την αφορμή μόνο ζητά από τους ανθρώπους ο Θεός. Διότι το να ενδυναμώσει την ψυχή και να την ιατρεύσει από τον πυρετό της αμαρτίας και να την λυτρώσει από τη δουλεία και την ενέργεια των παθών, είναι δικό Του έργο και σε Αυτόν μόνο εναπόκειται, «διότι το κράτος», όπως λέει, «ανήκει στον Θεό, και δικό Σου, Κύριε, είναι το έλεος». Διότι Αυτός γνωρίζει καλά σε ποια κακά βρίσκεται η ψυχή και πώς εμποδίζεται από το να πράττει τα έργα της ζωής και πώς έχει ριφθεί στη βαριά νόσο των παθών της ατιμίας. Περιμένει μόνο, μέσω του νου και της αγάπης, να επιδιώξει η ψυχή να Του γίνει αρεστή. Διότι τη δύναμη Αυτός την χορηγεί «εν τάχει», όπως έχει ειπωθεί: πόσο μάλλον «θα αποδώσει δικαιοσύνη σε όσους βοούν προς Αυτόν νύχτα και ημέρα».