Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 61:2

Δεν θα υποταχθεί στον Θεό η ψυχή μου; Ακόμη και αν έχεις κλονιστεί, λέγει, ω ψυχή, και έχεις εκπέσει από την κατάσταση της αρετής, εντούτοις υποτάξου στον Κύριο. Διότι αυτός θα σε αναλάβει υπό την προστασία του και θα σε σώσει, ώστε να μην κλονιστείς περισσότερο. Επειδή αυτός είναι ο Θεός μου. Διότι αυτός θα προσφέρει τη σωτηρία σε εμένα τον αδικούμενο από εσάς, και οπωσδήποτε θα με απαλλάξει από τη μοχθηρία σας.

Δεν θα υποταχθεί η ψυχή μου στον Θεό; Διότι από Αυτόν προέρχεται η σωτηρία μου. Ανέφερε την αιτία της προθυμίας για την υποταγή: ότι η σωτηρία προέρχεται από τον Θεό. Διότι είναι ίδιον του Δημιουργού να φροντίζει για την ασφάλεια των δημιουργημάτων Του. Ή, το «Από Αυτόν προέρχεται η σωτηρία», το λέει επειδή, προβλέποντας προφητικά τη μελλοντική χάρη της ενανθρωπήσεως του Κυρίου, αναφέρει τα εξής: ότι δηλαδή πρέπει να υπηρετούμε τον Θεό και να Τον αγαπάμε, Αυτόν ο οποίος προσέφερε εκ των προτέρων τόσο μεγάλη ευεργεσία στο γένος των ανθρώπων, ώστε δεν λυπήθηκε ούτε τον ίδιο Του τον Υιό, αλλά Τον παρέδωσε για χάρη όλων μας.

ΨΑΛΜΟΣ ΞΑ'. <Δεν θα υποταχθεί στον Θεό η ψυχή μου;> (A f. 316. b. Κυρίλλου και του Νύσσης.) Ο Δαβίδ απεφάνθη ότι η υποταγή της ψυχής στον Θεό είναι σωτηρία. Είναι άριστο, επωφελές και πρόξενο κάθε αγαθής ελπίδας για εμάς το να υποτασσόμαστε στον Κύριο, να υποκλίνουμε σε αυτόν τον αυχένα της διάνοιας και να οικειωνόμαστε μαζί του με κάθε επιείκεια, λέγοντας εκείνο το προφητικό: «Ιδού, εμείς θα είμαστε δικοί σου, διότι εσύ είσαι ο Κύριος ο Θεός μας». <Έως πότε θα επιτίθεστε εναντίον ανθρώπου; Φονεύετε όλοι εσείς;> (A f. 317 b.) Διότι ο Σατανάς είναι φονιάς ψυχών και πνευμάτων, καθώς και τα τέκνα του· και όσους έχουν ήδη ρέψει προς την αμαρτία, εξαιτίας της ασθένειας που ενυπάρχει στη φύση, τους ωθεί προς την καταστροφή.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΙΔΙΘΟΥΜ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ ΞΑʹ. «Δεν θα υποταχθεί η ψυχή μου στον Θεό; Διότι από αυτόν προέρχεται η σωτηρία μου.» Ο προκείμενος ψαλμός έχει μεν ειπωθεί από τον Δαβίδ, προτάσσεται όμως σε αυτόν η επιγραφή «υπέρ του Ιδιθούμ»· πράγμα που μας διδάσκει το κείμενο, ότι δηλαδή ο Δαβίδ, αφού συνέταξε τον ψαλμό υπέρ του Ιδιθούμ, του τον παρέδωσε για να τον μελετά και να τον χρησιμοποιεί ως επωδή προς θεραπεία, επειδή του είχε συμβεί κάποια συμφορά. Και ο τριακοστός όγδοος ψαλμός είχε την επιγραφή: «Εις το τέλος, για τον Ιδιθούμ, ωδή του Δαβίδ»· στον οποίο, παρομοίως, ο Δαβίδ παρέδιδε διδασκαλία στον Ιδιθούμ για την ίδια, νομίζω, κατάσταση. Διότι εδώ μεν αναφέρεται: «Δεν θα κλονιστώ περισσότερο.

Επομένως, ο Δαβίδ φαίνεται ότι παρέδωσε μια θεραπευτική διδασκαλία στον Ιδιθούμ, ο οποίος είχε υποπέσει σε κάποιον πειρασμό, ίσως και σε κάποιο ολίσθημα, προκειμένου να συνέλθει και να αναρρώσει από το σφάλμα που του συνέβη. Τον δίδασκε, λοιπόν, στον τριακοστό όγδοο (ληʹ) ψαλμό να συμβουλεύει τον εαυτό του, να συνομιλεί με τον εαυτό του και να λέει: «Είπα: Θα φυλάξω τις οδούς μου, για να μην αμαρτάνω με τη γλώσσα μου. Έθεσα φρουρά στο στόμα μου, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός μπροστά μου. Έγινα κωφός και ταπεινώθηκα, και σιώπησα από τα αγαθά, και ο πόνος μου ανανεώθηκε», και τα όσα ακολουθούν αυτά. Ανάμεσα σε αυτά ήταν και το: «Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με· με παρέδωσες ως όνειδος στον άφρονα. Έγινα κωφός και δεν άνοιξα το στόμα μου, διότι εσύ το έπραξες»· και πάλι: «Απομάκρυνε από εμένα τις μάστιγές σου. Από τη δύναμη του χεριού σου εγώ εξαντλήθηκα». Αυτά και τα παρόμοια διδασκόταν να λέει και τέτοιου είδους προσευχές να αναπέμπει προς τον Θεό ο Ιδιθούμ σε εκείνον τον ψαλμό· και στον προκείμενο ψαλμό επίσης, ο Δαβίδ διδάσκει τον ίδιο άνδρα να συνομιλεί με τον εαυτό του και να λέει: «Δεν θα υποταχθεί στον Θεό η ψυχή μου; Διότι από αυτόν προέρχεται η σωτηρία μου». Αυτό υποδηλώνει ότι εκείνος είχε κλονιστεί και είχε υποστεί κάποια ταραχή στην ψυχή του.

«Γιατί αποστρέφεται με αναιδή αποστροφή, λέγει ο Κύριος;» Διότι όλα αυτά διδάσκουν σε εκείνον που άπαξ αμάρτησε να μην παραμένει στο αμάρτημα, ούτε να απελπίζεται για τον εαυτό του, ούτε να παραδίδεται έρμαιο στο ρεύμα του πειρασμού. Γι' αυτό αναγκαίως διδάσκεται ο Ιδιθούμ να ψάλλει στον εαυτό του, και να λέει τα προκείμενα· και πρώτον μεν να καταφεύγει στον μέγα Σωτήρα και ιατρό των ψυχών· έπειτα να υποτάσσει την ψυχή του, όχι πλέον στους ανθρώπους, ούτε σε εκείνους που εκφοβίζουν· αλλά, έχοντας προ οφθαλμών έναν μόνο, τον μέγα κριτή και Θεό, σε Αυτόν και μόνο να υποτάσσει την ψυχή του, ελευθερώνοντάς την από κάθε ξένο φόβο. Γι' αυτό λέει: «Δεν θα υποταχθεί στον Θεό η ψυχή μου;» και τα εξής. Πάλι δε και εδώ το «σωτήριον», στην εβραϊκή γλώσσα, εκφέρεται με τα ίδια γράμματα με τα οποία γράφεται το όνομα του Σωτήρα μας Ιησού.

Διδασκόμαστε δε μέσω αυτών ότι βεβαίως όλοι όσοι επιβουλεύονται τους ανθρώπους του Θεού, δεν επιδιώκουν τίποτε άλλο παρά να τους αποστερήσουν από την τιμή που έχουν ενώπιον του Θεού. «Μόνο στον Θεό να υποτάσσεσαι, ψυχή μου, διότι από Αυτόν προέρχεται η υπομονή μου. Διότι Αυτός είναι ο Θεός μου και ο Σωτήρας μου, ο αντιλήπτοράς μου, δεν θα μεταναστεύσω.» Στην αρχή μεν έλεγε: «Δεν θα υποταχθεί η ψυχή μου στον Θεό;», σαν να ενδοιάζει ακόμη· εδώ όμως, αποφαντικά, έχοντας βεβαιωθεί από τα όσα ειπώθηκαν, δίνοντας θάρρος στην ίδια του την ψυχή την προτρέπει· γι' αυτό και της λέει: «Μόνο στον Θεό να υποτάσσεσαι, ψυχή μου.» Και πιο πάνω έλεγε: «Διότι από Αυτόν προέρχεται η σωτηρία μου»· εδώ όμως λέει: «Διότι από Αυτόν προέρχεται η υπομονή μου.» Και αυτό θα ήταν παρόμοιο με εκείνον που είπε: «Όλα τα μπορώ μέσω Εκείνου που με ενδυναμώνει.» Διότι δεν απέκτησα τη δύναμη από τον εαυτό μου, αλλά από Αυτόν που με ενδυναμώνει· έτσι και εδώ, λέει, «Η υπομονή μου» δεν συνίσταται από τη δική μου αρετή και δύναμη, αλλά προέρχεται από τη δική Του χάρη· «Διότι Αυτός είναι ο Θεός μου και ο Σωτήρας μου»· επομένως, ως Θεός μου και Σωτήρας μου, μου παρέχει την υπομονή. Έπειτα, πιο πάνω έχεις το: «Διότι Αυτός είναι Θεός μου και Σωτήρας μου, ο αντιλήπτοράς μου, δεν θα μεταναστεύσω»· ή σύμφωνα με τον Ακύλα και τον Σύμμαχο: «δεν θα σφάλλω». Υπάρχει δε μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε αυτόν που ισχυρίζεται: «δεν θα σαλευθώ πλέον», και σε αυτόν που λέει: «δεν θα σφάλλω», και «δεν θα μεταναστεύσω».

Εάν πάλι αρμόζει κάποτε να αποκτά κανείς κάποια αγαθή ελπίδα μέσω του πλούτου, ας το πράττει χρησιμοποιώντας τον δίκαιο πλούτο, ο οποίος συχνά παρέχεται από τον Θεό· και, ω άνθρωποι, με ζυγούς ορθούς και ισορροπημένους, να επιδίδεστε σε αγαθές πράξεις, θησαυρίζοντας για τους εαυτούς σας θησαυρούς στους ουρανούς και σπέρνοντας με ευλογίες σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς, η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα». Διότι αυτή είναι η μόνη αγαθή ελπίδα· διαφορετικά, δεν πρέπει να ελπίζουμε στην αδικία, ούτε να υπερηφανευόμαστε για τα χρήματα που συγκεντρώνονται από αρπαγή και πλεονεξία. Αλλά ακόμη και αν συμβεί ποτέ να ευημερούν οι υποθέσεις μας, και να έρχεται ανεμπόδιστα από παντού ο πλούτος ρέοντας σαν ποταμός, και μάλιστα ερχόμενος με απροσδόκητη ορμή από πηγές όπου κανείς δεν διαπράττει αδικία, μην νομίζεις ότι αυτό προέρχεται οπωσδήποτε από τον Θεό, ούτε να μακαρίζεις τον εαυτό σου, εξαπατώμενος στη διάνοιά σου και προσκολλώμενος στον πλούτο σαν να είναι πραγματικό αγαθό. Να γνωρίζεις δε, ότι εφόσον είναι ρευστής φύσεως, όπως έρχεται ρέοντας, έτσι και διαρρέει· χωρίς να έχει απολύτως τίποτα το βέβαιο, το στερεό και το ασφαλές. Με θαυμαστό τρόπο, άλλωστε, χρησιμοποίησε τη λέξη της ροής, λέγοντας: «Ο πλούτος εάν ρέει»· ενώ σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Ο πλούτος», λέγει, «εάν καρποφορεί, μην προσηλώνετε την καρδιά σας». Αλλά το σε ποιον πρέπει να προσηλώνει κανείς την καρδιά του και σε ποιον να προσκολλάται, έχει ειπωθεί πολλές φορές στο χωρίο: «Δεν θα υποταχθεί στον Θεό η ψυχή μου;»

Έθεσα φρουρά στο στόμα μου, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου· κώφευσα και ταπεινώθηκα και σιώπησα, και όσα ακολουθούν αυτά· τα οποία βεβαίως, αφού τα παραθέσαμε στους οικείους τόπους, τα διασαφηνίσαμε. Στον δε εξηκοστό πρώτο (ξα΄) ψαλμό πάλι ο ίδιος, μιλώντας, δίδασκε το ίδιο: Δεν θα υποταχθεί στον Θεό η ψυχή μου; Διότι από Αυτόν προέρχεται η σωτηρία μου. Επειδή Αυτός είναι ο Θεός μου και ο Σωτήρας μου, ο αντιλήπτοράς μου, δεν πρόκειται να κλονιστώ περισσότερο. Έως πότε θα επιτίθεστε εναντίον ανθρώπου, φονεύετε όλοι εσείς; Και το ποιο νόημα έχουν και αυτά, έχει ερμηνευθεί σύμφωνα με τη χάρη που δόθηκε.

Όταν συμβεί αυτό, η μεγάλη σοφία του Παύλου διαβεβαιώνει ότι ο Υιός, ο οποίος υπάρχει μέσα στα πάντα, μέσω της υποταγής των πάντων στα οποία υπάρχει ο Υιός, υποτάσσεται και ο ίδιος στον Πατέρα. Τι είδους «εφάπαξ υποταγή» λοιπόν αποδίδει αυθαίρετα στο Πνεύμα ο Ευνόμιος, δεν είναι δυνατόν να το κατανοήσουμε από τη φράση που εκτόξευσε· εάν δηλαδή πρόκειται για την υποταγή των άλογων ζώων ή των αιχμαλώτων ή των δούλων ή των παιδιών που σωφρονίζονται ή εκείνων που σώζονται μέσω της υποταγής. Διότι η υποταγή των ανθρώπων στον Θεό αποτελεί σωτηρία για εκείνους που υποτάσσονται, σύμφωνα με τον λόγο του προφήτη, ο οποίος λέει ότι η ψυχή υποτάσσεται στον Θεό, επειδή από Αυτόν προέρχεται η σωτηρία μέσω της υποταγής, έτσι ώστε η υποταγή να αποτελεί προστασία από την απώλεια. Όπως λοιπόν η ιατρική επιδιώκεται από τους ασθενείς, έτσι και η υποταγή από εκείνους που έχουν ανάγκη σωτηρίας. Το Άγιο Πνεύμα όμως, το οποίο ζωοποιεί τα πάντα, ποια ζωή έχει ανάγκη, ώστε μέσω της υποταγής να κατακτήσει τη σωτηρία για τον εαυτό Του; Επειδή λοιπόν, ούτε αντλώντας από κάποια θεία ρήση μπορεί να αποδίδει κάτι τέτοιο στο Πνεύμα, ούτε στηριζόμενος στην ακολουθία εύλογων συλλογισμών εκτόξευσε αυτή τη βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος, είναι φανερό σε όσους διαθέτουν νου ότι προβάλλει την ασέβειά του εναντίον Του παντελώς ανυπεράσπιστη, καθώς δεν στηρίζεται ούτε σε κάποια μαρτυρία των Γραφών ούτε βεβαίως σε λογική αλληλουχία.

Έπειτα, αφού εισήλθε στο εσωτερικό, εξυψώνεται και πάλι προς το ανώτερο· διότι ζητά να υποταχθεί στην αγάπη. Αγάπη δε είναι ο Θεός, σύμφωνα με τον λόγο του Ιωάννη, και σε Αυτόν το να υποταχθεί η ψυχή, όπως αποφάνθηκε ο Δαβίδ, αποτελεί σωτηρία. Επειδή, λοιπόν, βρέθηκα, λέγει, στον οίκο του οίνου, υποτάξτε με στην αγάπη ή τάξτε επάνω μου την αγάπη. Διότι, με όποιον τρόπο κι αν χρησιμοποιήσει κανείς την αναστροφή του λόγου, το σημαινόμενο ταυτίζεται και στις δύο περιπτώσεις, είτε με το να ταχθεί η ψυχή υπό την αγάπη, είτε με το να τεθεί η αγάπη κυρίαρχη επάνω της.

Γνωρίζουμε, λοιπόν, ότι μέσα από τη χρήση της Αγίας Γραφής ο όρος αυτός είναι πολύσημος και δεν εφαρμόζεται πάντοτε στα ίδια νοήματα, αλλά άλλοτε μεν σημαίνει αυτό, άλλοτε δε υποδεικνύει κάτι άλλο· για παράδειγμα: «Οι δούλοι», λέει, «ας υποτάσσονται στους δικούς τους κυρίους»· και σχετικά με την άλογη φύση, ότι έχει υποταχθεί στον άνθρωπο από τον Θεό, όπως λέει ο προφήτης: «Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του»· και σχετικά με εκείνους που έχουν καθυποταχθεί μέσω του πολέμου, λέει: «Υπέταξε σε εμάς λαούς, και έθνη κάτω από τα πόδια μας»· και πάλι, κάνοντας μνεία σε εκείνους που σώζονται μέσω της επιγνώσεως, λέει εκ προσώπου του Θεού: «Σε εμένα υποτάχθηκαν αλλόφυλοι». Με αυτό φαίνεται πως είναι κάπως συγγενικό εκείνο που εξετάστηκε από εμάς στον εξηκοστό πρώτο ψαλμό, με τη φράση: «Δεν θα υποταχθεί η ψυχή μου στον Θεό;»· και πέρα από όλα αυτά, υπάρχει και εκείνο που προβάλλεται εναντίον μας από τους εχθρούς μας από την Προς Κορινθίους επιστολή, ότι: «Τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα».

«Εις το τέλος· υπέρ του Ιδιθούμ ψαλμός του Δαυίδ» Υπέρ του ανθρώπου του απατημένου· διότι Ιδιθούμ ερμηνεύεται απάτη. Υπέρ αυτού έγραψε ο προφήτης τον ψαλμό. «Ουχί τω Θεώ» Ο άνθρωπος λέγει προς τους δαίμονες: αποχωρήστε από εμένα, διότι υποτάχθηκα στον Θεό. «Παρ' αυτού» Διότι αυτός ελθών με έσωσε <από τους δαίμονες>. «Και γαρ αυτός» Ο Χριστός για τον άνθρωπο, ο οποίος σώθηκε από αυτόν <Ο άνθρωπος προς τον Χριστό, διότι σώθηκε από αυτόν>. «Αντιλήπτωρ» Διότι αφότου ο Χριστός, αφού ήλθε επί της γης, ανέλαβε τον άνθρωπο, αυτός δεν υποπίπτει πλέον στην πλάνη. «Έως πότε» Προς τους δαίμονες απευθύνεται ο λόγος, καθώς τους επιτιμά το Άγιο Πνεύμα· αλλά και προς τους Ιουδαίους, οι οποίοι επιτίθενται εναντίον του Κυρίου (κατά του Κυρίου). «Ως τοίχω» Ως προς ευτελή άνθρωπο και μη έχοντα προστασία, έτσι αντιμετώπιζαν (έδωσαν προσοχή) τον Χριστό οι Ιουδαίοι. «Πλην την τιμήν» Διότι μισούσαν οι Ιουδαίοι να ακούνε ότι ο Χριστός είναι Θεός και για τον λόγο αυτόν τον πολεμούσαν <και επιβουλεύονταν την τιμή του>, διψώντας για τον θάνατό του. «Τω στόματι αυτών» Διότι πάντοτε μεν ειρηνικά μιλούσαν στον Χριστό οι Ιουδαίοι, αλλά με την καρδιά τους διαλογίζονταν κακά εναντίον του.

Ψαλμός 61ος. Στο τέλος· για τον Ιδιθούν· του Δαβίδ. «Στον Θεό δεν θα υποταχθεί η ψυχή μου;» Και σε ποιον άλλον λοιπόν θα υποταχθεί; «Από Αυτόν προέρχεται η σωτηρία μου, και Αυτός είναι ο Θεός μου και ο σωτήρας μου, ο υπερασπιστής μου, και δεν θα κλονιστώ περισσότερο. Έως πότε θα επιτίθεστε εναντίον ενός ανθρώπου;» δηλαδή, έως πότε θα συνωμοτείτε δολοφονικά εναντίον ενός ανθρώπου όλοι εσείς; «Σαν σε τοίχο που γέρνει και σε φράχτη που έχει σπρωχτεί», δηλαδή, που ανατρέπεται, ενώ αυτός αποτελεί θείο οχύρωμα. «Όμως σχεδίασαν να απορρίψουν την τιμή μου», δηλαδή «τα τριάντα αργύρια, την τιμή εκείνου που τιμήθηκε», οι οποίοι αφού τα απέρριψαν «τα έδωσαν στον κορβανά για τον αγρό του κεραμέα». «Με το στόμα τους προσποιούνταν και με την καρδιά τους καταριόντουσαν.