Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 62:1

Του Δαβίδ, όταν αυτός βρισκόταν στην έρημο της Ιουδαίας. Ψαλμός ΞΒ΄. Υπόθεση. Και αυτόν τον ψαλμό τον ψάλλει διαφεύγοντας από το πρόσωπο του Σαούλ, και διά της αρετής του βίου του επικαλείται τον Θεό σε βοήθεια. Αναφέρεται δε και στην ψυχή, η οποία στο παρελθόν βρισκόταν σε ερημία από κάθε αγαθό, και έπειτα μεταστράφηκε διά της χάριτος του Χριστού.

Ο νεʹ, Όταν τον συνέλαβαν οι αλλόφυλοι στη Γεθ· ο νστʹ, Όταν αυτός διέφευγε από το πρόσωπο του Σαούλ στο σπήλαιο· ο νηʹ, Όταν έστειλε ο Σαούλ και φύλαξε τον οίκο του, για να τον θανατώσει· ο νθʹ, Όταν πυρπόλησε τη Μεσοποταμία της Συρίας, και τη Συρία Σωβάλ, και επέστρεψε ο Ιωάβ, και πάταξε στην κοιλάδα των Αλών δώδεκα χιλιάδες· ο ξβʹ, Όταν αυτός βρισκόταν στην έρημο της Ιδουμαίας· ο ξεʹ, Της Αναστάσεως· ο ξθʹ, Εις ανάμνηση, για να με σώσει ο Κύριος· ο οʹ, Των υιών του Αδάμ [του Ιωναδάβ] των πρώτων που αιχμαλωτίστηκαν· ο οαʹ, Εις τον Σολομώντα· ο οεʹ, Προς τον Ασσύριο· ο πζʹ, Υπέρ Μαελέθ του αποκριθήναι· ο ϟαʹ, Για την ημέρα του Σαββάτου· ο κγʹ, Της μιας των Σαββάτων· ο ϟβʹ, Για την ημέρα του προσαββάτου, όταν κατοικήθηκε η γη· ϟγʹ, Τετράδι Σαββάτων· ο ϟεʹ, Όταν οικοδομείτο ο οίκος πριν από την αιχμαλωσία· ο ϟστʹ, Όταν η γη του αποκαθίστατο· ο ϟθʹ, Προς εξομολόγηση· ο ραʹ, Προσευχή για τον πτωχό, όταν κυριευθεί από ακηδία, και εκχύσει τη δέησή του ενώπιον του Κυρίου· ο ρμαʹ, Προσευχή, όταν αυτός βρισκόταν στο σπήλαιο· ο ρμγʹ, Προς τον Γολιάθ· ο ρναʹ, Αυτός ο ψαλμός είναι ιδιόγραφος του Δαβίδ, και βρίσκεται εκτός της αρίθμησης, όταν μονομάχησε με τον Γολιάθ.»

Αυτά, βέβαια, χρονικά προηγούνται της εξομολογήσεως που βρίσκεται στον ν΄ ψαλμό. Ακόμη και ο ξβ΄ ψαλμός ελέχθη από τον Δαβίδ όταν αυτός βρισκόταν στην έρημο της Ιδουμαίας, ενώ ζούσε ακόμη ο Σαούλ. Και παρατήρησε πώς σχεδόν οι περισσότεροι ψαλμοί του δεύτερου μέρους του βιβλίου των Ψαλμών του Δαβίδ, εκτός από τον ν΄, έχουν συμπεριλάβει εκείνους που είχαν ειπωθεί από αυτόν πολύ παλαιότερα, πριν από τα χρόνια της πράξεως εις βάρος του Ουρία. Το πρώτο μέρος, βέβαια, του ίδιου βιβλίου, από τον πρώτο μέχρι και τον μ΄ ψαλμό, είχε την αντίθετη σειρά· διότι εκείνο το μέρος περιελάμβανε τους ψαλμούς που ακολουθούν την εξομολόγηση του ν΄ ψαλμού. Ο τρίτος ψαλμός, λοιπόν, είχε ειπωθεί από τον Δαβίδ, όταν δραπέτευε για να σωθεί από τον γιο του Αβεσσαλώμ. Και διέφευγε από τον γιο του μετά την ιστορία με τον Ουρία. Αλλά και στον στ΄ ψαλμό, εξαιτίας της ίδιας πράξης, θρηνούσε λέγοντας: «Εκοπίασα εν τω στεναγμώ μου, λούσω καθ᾽ εκάστην νύκτα την κλίνην μου, εν δάκρυσί μου την στρωμνήν μου βρέξω». Και ο ζ΄ επίσης: επειδή έχει λεχθεί για τα λόγια του Χουσί, γιου του Ιεμινεί, ανήκει πιθανότατα στους ίδιους χρόνους. Διότι ο Χουσί, αφού είχε γίνει ο πιο στενός φίλος του Δαβίδ, συναναστράφηκε με τον Αβεσσαλώμ. Ακόμη δε και για τον ιζ΄ έχει αποδειχθεί ότι ελέχθη περί τα τέλη της ζωής του Δαβίδ. Αλλά και ο λζ΄, που φέρει την επιγραφή «εις ανάμνησιν» και έχει το ίδιο νόημα με τον στ΄, αρχίζει με τα ίδια λόγια, λέγοντας: «Κύριε, μη τω θυμώ σου ελέγξης με, μηδέ τη οργή σου παιδεύσης με».

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ, ΟΤΑΝ ΒΡΙΣΚΟΤΑΝ ΣΤΗΝ ΕΡΗΜΟ ΤΗΣ ΙΟΥΔΑΙΑΣ, ΞΒʹ «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα ορθρίζω.» Φεύγοντας ο Δαβίδ, φτάνει στον ιερέα Αχιμέλεχ· από εκεί στον Αχούς, τον βασιλιά της Γεθ, και από εκεί στη Μασσηφά της Μωάβ. Ο προφήτης Γαδ, όμως, που ήταν μαζί του, τον προτρέπει να μην διαμένει μεταξύ των αλλοφύλων. Γι' αυτό, αναχωρώντας από εκεί, κατοικεί στην έρημο της Ιουδαίας· τότε ακριβώς διηγείται η Γραφή λέγοντας: «Και εγκαταστάθηκε ο Δαβίδ στην έρημο της Μασσενέθ στα στενά· και καθόταν στο όρος στην έρημο Ζιφ. Και τον αναζητούσε ο Σαούλ όλες τις ημέρες, αλλά ο Κύριος δεν τον παρέδωσε στα χέρια του». Βρισκόμενος σε αυτές τις συνθήκες, συντάσσει τον προκείμενο ψαλμό, υποδεικνύοντας την εποχή μέσω της επιγραφής. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Ψαλμός του Δαβίδ, όταν αυτός βρισκόταν στην έρημο της Ιουδαίας». Είναι εύλογο δε, φτάνοντας στο σημείο αυτό, να επισημάνουμε και πάλι ότι η σειρά των ψαλμών δεν είναι συντεταγμένη σύμφωνα με τη χρονολογική ακολουθία των ιστορικών γεγονότων· αντίθετα, διαφοροποιείται σε μεγάλο βαθμό ως προς τον χρόνο. Για παράδειγμα, η μεν ιστορία περιλαμβάνει ως πρώτη τη διήγηση κατά την οποία ο Σαούλ έστειλε απεσταλμένους στο σπίτι του Δαβίδ για να τον θανατώσουν, τότε που η γυναίκα του, η Μελχόλ, τον κατέβασε μέσα από το παράθυρο· το βιβλίο των Ψαλμών, όμως, μνημονεύει αυτή την πράξη στον πεντηκοστό όγδοο (ΝΗʹ) ψαλμό.

«Και υπό τη σκέπη των πτερύγων σου θα αγαλλιάσω, η ψυχή μου προσκολλήθηκε πίσω σου, και η δεξιά σου με στήριξε.» Διατρίβοντας στην έρημο της Ιουδαίας ο θαυμάσιος Δαβίδ, δεν υπόσχεται να προσφέρει θυσίες ζώων, ούτε θυσίες από άλογα θρέμματα, αλλά αυτές που προαναφέρθηκαν, διά μέσου των λόγων και των πράξεων, καθώς και της ίδιας της ψυχής. Έπειτα, επιπροσθέτως αυτών, δεικνύει στον Θεό πώς ήταν αφοσιωμένος στη σωφροσύνη και την τέλεια αγνεία· γι' αυτό λέγει: «Αν σε θυμόμουν στο κρεβάτι μου, κατά τους όρθρους μελετούσα εσένα»· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Ενθυμούμενος εσένα στο κρεβάτι μου, κατά τη διάρκεια κάθε φυλακής σε μελετούσα.» Διότι διαφορετικά, λέει, δεν θα μπορούσα να εγείρομαι από τον όρθρο προς εσένα, ούτε να λέω προσευχόμενος: «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα ορθρίζω», εάν δεν διατηρούσα καθαρό το κρεβάτι μου. Η δε καθαρότητά μου δεν γινόταν γνωστή από οπουδήποτε αλλού παρά από το να μελετώ τα λόγια σου κατά τον όρθρο. Διότι ήταν φανερό από αυτό πως δεν έπραττα τίποτε άλλο τις νύχτες, παρά να έχω εσένα τον Θεό προ των οφθαλμών μου. Σύμφωνα δε με όσα λέει ο Σύμμαχος, «κατά τη διάρκεια κάθε φυλακής σε μελετούσα», και σύμφωνα με όσα λέει ο Ακύλας, «στις φυλακές ομιλώ μαζί σου», φαίνεται να δηλώνει ότι ασκούνταν κατά τις νυχτερινές ώρες με τη μελέτη των θείων Γραφών. Διότι όλος ο χρόνος της νύχτας είναι διαιρεμένος σε διάφορες φυλακές· έτσι άλλωστε αναφέρεται και στα Ευαγγέλια, ότι ο Σωτήρας ήλθε προς τους μαθητές του κατά την τέταρτη φυλακή.

Πάλι, σε άλλους ψαλμούς, μαζί με αυτά συνεπιγράφονται και κάποια άλλα, έχοντας ως επί το πλείστον τοποθετηθεί στην αρχή το «εις το τέλος», ενώ μαζί με αυτή τη φράση συντάσσονται ποικίλα και διάφορα. Διότι προσγράφει είτε «υπέρ των αλλοιωθησομένων», είτε «υπέρ των κρυφίων», είτε «υπέρ της κληρονομούσης», είτε «υπέρ της ογδόης», είτε «υπέρ των ληνών», είτε «υπέρ της αντιλήψεως της εωθινής», είτε «υπέρ Μαελέθ», είτε «υπέρ του λαού του από των αγίων μεμακρυμμένου», είτε «μη διαφθείρης», είτε «εις στηλογραφίαν», είτε και τα δύο αυτά, είτε «εις Σολομώντα», είτε «ωδή υπέρ του αγαπητού», είτε «υπέρ των κρυφίων του υιού», είτε «εις εξομολόγησιν», είτε κάποια ιστορική περίσταση· όπως όταν βρισκόταν στο σπήλαιο, ή όταν ήταν στην έρημο, ή όταν ο Σαούλ έστειλε ανθρώπους για να τον θανατώσουν, ή υπέρ των λόγων του Χουσί, ή όταν αλλοίωσε το πρόσωπό του ενώπιον του Αβιμέλεχ, ή κατά την έλευση των Ζιφαίων, ή κατά την έλευση του Δωήκ του Ιδουμαίου και την αναγγελία του στον Σαούλ, ή κατά τις ημέρες που ο Κύριος τον διέσωσε από το χέρι όλων των εχθρών του και από το χέρι του Σαούλ, ή όταν επέστρεψε ο Ιωάβ και πάταξε δώδεκα χιλιάδες άνδρες στη φάραγγα των αλών, ή όταν προσήλθε σε αυτόν ο Νάθαν ο προφήτης, αφότου εκείνος είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ. Σε ορισμένους ψαλμούς υπάρχει ως επιγραφή το εβραϊκό «αλληλούια», αναγραφόμενο είτε δύο φορές το ίδιο είτε μία φορά, ενώ σε άλλους αναγράφονται στην ίδια επιγραφή κατά συζυγίαν και τα ονόματα κάποιων προφητών, όπως «αλληλούια Αγγαίου και Ζαχαρίου», και «αλληλούια Ιερεμίου και Ιεζεκιήλ».

Ψαλμός του Δαβίδ, όταν βρισκόταν... της Ιδουμαίας. Έρημη και εκλείπουσα είναι η εκκλησία, γι' αυτήν λοιπόν γράφτηκε η προφητεία. Διότι η Ιδουμαία ερμηνεύεται ως «εκλείπουσα». «Ο Θεός, ο Θεός μου». Η εκκλησία έκραζε προς τον Θεό: Σε Εσένα καταφεύγω κατά τον καιρό της αναστάσεως· διότι η ανάσταση έγινε κατά τον όρθρο. «Εδίψησε». Διότι η εκκλησία διψούσε για τον Θεό, καθώς φλεγόταν από τις θυσίες των ειδώλων· διότι δεν υπήρχε ακόμη σε αυτήν το ύδωρ του βαπτίσματος, ώστε να πληθυνθεί το σώμα της εκκλησίας. «Σε γη έρημη». Διότι η εκκλησία ήταν έρημη, επειδή δεν την περπατούσαν τα πόδια του Χριστού· και άνυδρη, διότι δεν είχε ακόμη την πηγή, η οποία εξήλθε από την πλευρά του Χριστού. «Έτσι μέσα στο άγιο». Διότι έτσι φανερώθηκε η εκκλησία στον Χριστό, γι' αυτό, αφού τη σπλαγχνίστηκε, την ανέστησε. «Για να δω». Διότι η εκκλησία, όταν είδε τον Χριστό, γέμισε από δύναμη και δόξα. «Επειδή είναι καλύτερο». Πάνω από την παρούσα ζωή, καλύτερο είναι το έλεος του Θεού, λέει τότε στην εκκλησία. «Τα χείλη». Τα χείλη της εκκλησίας είναι ο λαός· διότι μέσα σε αυτήν ο άνθρωπος δεν παύει να δοξολογεί τον Θεό. «Έτσι θα ευλογήσω». Έτσι [θα γίνει η ευλογία]. Πώς; Όπως διδάχθηκε ο άνθρωπος από τον Χριστό. «Στο όνομά Σου». Διότι έτσι δίδαξε και ο Παύλος: να υψώνουν με οσιότητα τα χέρια τους σε κάθε τόπο. «Σαν από στέαρ». Το στέαρ είναι το σώμα του Χριστού και η πιότητα το αίμα του Χριστού· από αυτά χορταίνει ο πιστός άνθρωπος <κάθε άνθρωπος>.

Ψαλμός ΞΒ'. Ψαλμός του Δαβίδ, όταν βρισκόταν στην έρημο της Ιουδαίας. «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα ορθρίζω», δηλαδή, σπεύδω, προσφεύγω, υμνώ και δοξάζω· «σε δίψησε η ψυχή μου». Φλογερό είναι το πάθος της δίψας· γι' αυτό δεν είπε ότι σε αγάπησε η ψυχή μου, αλλά ότι δίψησε, υποδηλώνοντας το απόλυτα αγνό γνώρισμα της αγάπης. Και τα υπόλοιπα του ψαλμού είναι κατάλληλα και ταιριαστά σε όλους μας. Γι' αυτόν τον λόγο, περισσότερο από κάθε άλλη Γραφή, οι Πατέρες μάς παρέδωσαν να αποστηθίζουμε το Ψαλτήριον ως θεόσταλτο πλούτο και κοινή πνευματική τρυφή. Διότι μέσω αυτού υμνούμε τον Θεό, ανατρέπουμε τους δαίμονες, ικετεύουμε για τη σωτηρία μας, κηρύττουμε την πρώτη και τη δεύτερη έλευση του Χριστού. Και γενικά, οι συνετοί που το ερευνούν, το θεωρούν ως δέντρο πάμφορο, λιβάδι θαλερό και πολυαγαπημένο. Το δε «Εις μάτην αναζήτησαν την ψυχή μου», πρέπει να εκληφθεί ότι αναφέρεται στον Χριστό και τους Ιουδαίους. Ποια είναι όμως η ανταμοιβή τους; «Θα εισέλθουν», λέει, «στα κατώτατα της γης. Θα παραδοθούν σε χέρια ρομφαίας και θα γίνουν μερίδες αλεπούδων», δηλαδή θα παραδοθούν στην αιχμαλωσία και τη φθορά και θα γίνουν βορά ερπετών. «Ο δε βασιλιάς» Χριστός «θα ευφρανθεί στον Θεό» και Πατέρα και «θα επαινεθεί καθένας που εμπιστεύεται σε αυτόν, διότι φράχτηκε το στόμα» των Ιουδαίων «που λαλούν» εναντίον του «άδικα», υβρίζοντάς τον ως πλάνο και παραβάτη του νόμου.