Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 63:7

«Θα προσέλθει άνθρωπος και καρδιά βαθιά». Οι μεν παράνομοι, λέγει, δεν σταμάτησαν να σχεδιάζουν πονηρά εναντίον του Κυρίου· διότι αυτό σημαίνει το: «Εξερεύνησαν ανομία». Ο άνθρωπος όμως του Θεού, ο οποίος σκέπτεται συνετά (διότι αυτό υποδηλώνει η βαθιά καρδιά), εφόσον κατανόησε με ακρίβεια το μυστήριο, χρησιμοποιώντας τους προσήκοντες ύμνους, θα υψώσει τον Θεό, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί αλλού: «Θα σε υψώσω, Κύριε ο Θεός μου, ο βασιλιάς μου». «Βέλος νηπίων έγιναν οι πληγές τους». Αφού ανέφερε την έπαρσή τους εναντίον των αγίων κηρύκων, περιγράφει στη συνέχεια και την πτώση τους.

Εκζήτησα τον Κύριο, και με εισάκουσε. Αυτά, λέγει, ας τα ακούσουν οι πράοι, ότι εγώ, σε εκείνον τον χαλεπό καιρό, όταν όλος ο θυμός των μνησίκακων στρεφόταν εναντίον μου, και κάθε χέρι οπλιζόταν εναντίον μου, και ενώ εγώ, γυμνός και άοπλος, ήμουν εκτεθειμένος στους εχθρούς έτοιμος για κάθε βασανιστήριο, τότε δεν συγχύστηκαν οι λογισμοί μου από τον φόβο, δεν απομακρύνθηκα από τη σκέψη του Θεού, δεν απελπίστηκα για τη δική μου σωτηρία, αλλά εκζήτησα τον Κύριο. Δεν ζήτησα απλώς κάποια κοινή και πρόσκαιρη ελπίδα από τον Κύριο, αλλά τον εκζήτησα. Διότι η έμφαση του ρήματος «εκζητώ» δηλώνει κάτι περισσότερο από το απλό «ζητώ», όπως ακριβώς και η «εξερεύνηση» σε σχέση με την απλή «έρευνα». Διότι λέγει η Γραφή, «εξαντλήθηκαν κάνοντας επισταμένες εξερευνήσεις». Επομένως, ο λόγος αυτός φανερώνει πολλή ησυχία και αταραξία μέσω της λέξεως «εκζήτηση».

Και θα υψωθεί η βασιλεία του. 〈ιη〉 Ότι τα βρέφη θα θανατωθούν — Ο Ιερεμίας θρηνεί με αυτόν τον τρόπο λέγοντας: «Έτσι λέει ο Κύριος: Φωνή ακούστηκε στη Ραμά, θρήνος και συμφορά και κλαυθμός και οδυρμός· η Ραχήλ έκλαιγε γοερά και δεν ήθελε να παρηγορηθεί για τους γιους της, διότι δεν υπάρχουν πια. Έτσι λέει ο Κύριος: Ας πάψει η φωνή σου από τον κλαυθμό και τα μάτια σου από τα δάκρυα, διότι υπάρχει ανταμοιβή για τα έργα σου, και θα επιστρέψουν από τη γη των εχθρών, με μονιμότητα για τα τέκνα σου». 〈ιθ〉 Ότι θα ταραχθεί ο Ηρώδης και όλοι όσοι είναι μαζί του — Ο Ιερεμίας λέει: «Κατά την ημέρα εκείνη, λέει ο Κύριος, θα χαθεί το θάρρος της καρδιάς του βασιλιά και της καρδιάς των αρχόντων, και οι ιερείς θα εκσταθούν, και οι προφήτες θα απορήσουν». 〈κ〉 Ότι με υποκρισία θα ζητήσει να προσκυνήσει — Ο Δαβίδ λέει στον 〈ξε〉 ψαλμό: «Εξαιτίας του πλήθους της δυνάμεώς σου θα υποκριθούν απέναντί σου οι εχθροί σου». 〈κα〉 Ότι θα θυμώσει επειδή εξαπατήθηκε — Ο Δαβίδ στον 〈ρια〉 ψαλμό λέει: «Ο αμαρτωλός θα δει και θα οργιστεί, θα τρίξει τα δόντια του και θα λιώσει». 〈κβ〉 Ότι θα ερευνήσει και θα αναζητήσει — Ο Δαβίδ λέει στον 〈ξγ〉 ψαλμό: «Είπαν: "Ποιος θα τους δει;" ή "Ποιος θα διηγηθεί ότι έκρυψαν παγίδες;" Εξαντλήθηκαν κάνοντας επισταμένες έρευνες». 〈κγ〉 Ότι θα θανατώσει τα βρέφη — Ειπώθηκε στο 〈ιη〉 κεφάλαιο. 〈κδ〉 Ότι δεν θα θανατώσει τον Χριστό — Ο Δαβίδ λέει στον 〈λστ〉 ψαλμό: «Παρατηρεί ο αμαρτωλός τον δίκαιο για να τον εξολοθρεύσει, ο Κύριος όμως δεν πρόκειται να τον εγκαταλείψει στα χέρια του».

Οι εχθροί, λοιπόν, δεν τολμούν καν να πλησιάσουν τους σπουδαίους, ούτε τους κατά Θεόν σοφούς· αλλά κυνηγούν κυρίως τους απλούς και τους ακέραιους. Γι' αυτό ο Δαβίδ, κάνοντας μνεία των εχθρών, φανέρωσε και γύρω από ποιους κυρίως συνηθίζουν αυτοί να συστρέφονται. «Στερέωσαν για τους εαυτούς τους πονηρό λόγο· συνεννοήθηκαν να κρύψουν παγίδες.» Αφού προηγουμένως ανέφερε μεταφορικά ότι οι εχθροί της ψυχής ακόνισαν τη ρομφαία τους και τέντωσαν τα τόξα, παρουσιάζει πιο ξεκάθαρα μέσα από τα προκείμενα λόγια ποια ήταν η ρομφαία και τι το τόξο, λέγοντας: «Στερέωσαν για τους εαυτούς τους πονηρό λόγο». Διότι, αφού δεν έλαβαν τον λόγο από τον Θεό, αλλά τον έπλασαν και τον συνέθεσαν μόνοι τους, αυτόν τον λόγο ενίσχυσαν. Τέτοιοι είναι οι συκοφάντες και όσοι προσπαθούν να ισχυροποιήσουν και να επιβεβαιώσουν τις ψευδοδοξίες που οι ίδιοι σχεδίασαν και έπλασαν για τον εαυτό τους. Έπειτα, βλέποντας ότι ο πονηρός λόγος που οι ίδιοι στερέωσαν είναι σαθρός, δεν τον προβάλλουν γυμνό, αλλά τον περιβάλλουν εξωτερικά με παγίδες, αποκρύπτοντας μέσα από κάποια σοφίσματα και παραλογισμούς τη σκευωρία εναντίον εκείνων που επιβουλεύονται· διότι έτσι νομίζουν ότι θα γίνουν ασύλληπτοι και ακαταδίωκτοι. Γι' αυτό «είπαν» μέσα τους: «Ποιος θα τους δει;» και, «εξερεύνησαν ανομίες.» Διότι, αναζητώντας, δεν βρήκαν τίποτα ωφέλιμο από τον θείο νόμο· αντίθετα, επινόησαν για τον εαυτό τους ανομίες.

Κατά δε τον Σύμμαχο, «εξερεύνησαν ανομίες όλοι τους»· και ενώ για τα θέματα αυτά ερεύνησαν πολλά και άπειρα επινόησαν από μόνοι τους, μη βρίσκοντας στο τέλος τίποτα το αληθινό, εξέλιπαν, μην έχοντας αποκομίσει τίποτα περισσότερο από την πολλή τους έρευνα. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Εξέλιπαν να εξερευνούν κάνοντας έρευνες». Τέτοιου είδους ανθρώπους περιέγραψε ο Δαβίδ ως εχθρούς και πολεμίους, από τους οποίους προσευχόταν να λυτρωθεί η ψυχή του, ανθρώπους δηλαδή εξερευνητικούς και αναζητητές της ανομίας. Διότι τέτοιοι άνθρωποι θα ήταν πραγματικά φονιάδες της ψυχής· γι' αυτό ακριβώς, προπάντων, επικαλούνταν τον Θεό ως βοηθό εναντίον τέτοιων ανθρώπων, θεωρώντας εντελώς ασήμαντους τους αισθητούς εχθρούς και εκείνους που παρατάσσονται εναντίον των σωμάτων. «Θα προσέλθει άνθρωπος με βαθιά καρδιά, και θα υψωθεί ο Θεός. Βέλος νηπίων», και τα εξής.

Οι μεν εχθροί της ψυχής, αφού οχυρώθηκαν με πονηρά λόγια, απέκρυψαν τις παγίδες τους, και ερευνώντας ανομίες ακόνισαν μέσω αυτών τις ρομφαίες τους και τέντωσαν σαν τόξα τις γλώσσες τους, περιφέρονταν αναζητώντας τον άμεμπτο, ή τον απλό και ακέραιο, για να θανατώσουν την ψυχή του· εκείνον όμως θα τον διασώσει ο Θεός. Διότι οι άγγελοι των μικρών μέσα στην Εκκλησία βλέπουν ακατάπαυστα το πρόσωπο του Πατέρα που βρίσκεται στους ουρανούς. Θα τους αντιμετωπίσει όμως κάποιος άνθρωπος, αληθινά τέλειος άνδρας που φέρει τον πλασμένο κατ' εικόνα Θεού άνθρωπο, ο οποίος, οχυρωμένος με βαθιά καρδιά, θα παραταχθεί απέναντί τους ατρόμητος, και θα τους κατατροπώσει όλους, ώστε να υψωθεί και να δοξαστεί μέσω αυτού ο Θεός, και τα βέλη όλων εκείνων να αποδειχθούν άτονα και αδύναμα, ώστε τα πλήγματά τους να λογαριαστούν ως βέλη νηπίων, και οι γλώσσες τους να χάσουν τη δύναμή τους. Τέτοιος είναι πράγματι ο άνθρωπος του Θεού, ο οποίος παρατάσσεται εναντίον των προαναφερθέντων έχοντας βαθιά καρδιά: δέχεται μεν τα πλήγματα και τα βέλη των σοφισμάτων, αλλά τα περιγελά και τα θεωρεί ένα τίποτα, σαν να εκτοξεύονται εναντίον του από αδύναμα νήπια. Έπειτα, ανασκευάζοντας τα σοφίσματά τους, θα ελέγξει την αδυναμία των γλωσσών και των λόγων τους.

Στη συνέχεια, λοιπόν, αφού παρουσιάζει κάποιους λογικούς εχθρούς να έχουν ακονίσει τη γλώσσα τους και να έχουν τεντώσει τόξα στα χείλη τους, αντιπαρατάσσει σε αυτούς τον άνθρωπο του Θεού, ο οποίος έχει αποκτήσει βαθιά καρδιά· και παρουσιάζει τον μεν Θεό να δοξάζεται μέσω αυτού, εκείνους δε να ηττώνται και να ντροπιάζονται. «Ταράχτηκαν όλοι όσοι τους έβλεπαν, και φοβήθηκε κάθε άνθρωπος.» Ήταν φυσικό επακόλουθο, αφού ανατράπηκαν όσοι φαίνονταν σοφοί και ελέγχθηκαν οι εχθροί της ψυχής από τον άνθρωπο του Θεού, να ταραχθούν όσοι δεν ήταν τόσο δεινοί στη σοφία αυτού του αιώνα. Διότι, ανήκοντας στη μερίδα των ηττημένων, ήταν και οι ίδιοι άθεοι και δυσσεβείς· όμως, επειδή υστερούσαν στην κακία συγκριτικά με τη δεινότητα εκείνων, βλέποντας νικημένους τους ανωτέρους τους, ταράζονται. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Ταράχτηκαν όλοι όσοι τους έβλεπαν.» Όμως ο άνθρωπος του Θεού και όλοι οι φίλοι του, αποκομίζοντας μέσω του Ενός τα βραβεία της νίκης κατά των εχθρών, φοβήθηκαν τον Θεό ακόμη περισσότερο, «και ανήγγειλαν τα έργα του Θεού», και κατανόησαν τα δικαιώματά του.

«Ενέτειναν»: Αφού όπλισαν τη γλώσσα τους, μέσω της οποίας οι λόγοι εκτοξεύονται ως πικραμένα βέλη. «Του κατατοξεύσαι»: Για να κατατοξεύσουν τον Χριστό που είναι πραγματικά άμωμος· διότι στα κρυφά πάντοτε βουλεύονταν εναντίον του για να τον θανατώσουν. «Εξάπινα»: Διότι, όπως νόμιζαν οι Ιουδαίοι, συνέλαβαν αιφνιδίως τον Χριστό, αυτός όμως ήταν χωρίς φόβο, ως Θεός. «Εκραταίωσαν»: Λέγοντας: ας δέσουμε τον δίκαιο (ή τον ισχυρό), διότι μας είναι δύσχρηστος. «Διηγήσαντο»: Διότι οι Ιουδαίοι συζητούσαν μεταξύ τους για τον Χριστό, δηλαδή δίδασκαν ο ένας τον άλλον πώς να τον παγιδεύσουν. «Είπαν»: Διότι ούτε καν σκέφτηκαν ότι υπάρχει Θεός που τους επιβλέπει. «Εξηρεύνησαν»: Διότι, ενώ ερευνούσαν τι να πράξουν εναντίον του Χριστού, εξέλιπαν οι σκέψεις τους, έχοντας ματαιωθεί. «Προσελεύσεται»: Ο άνθρωπος Χριστός, για τον οποίο έχει γραφεί: και είναι βαθιά η καρδιά του· διότι είναι αδύνατον να κατανοήσει κανείς τον Θεό. «Και υψωθήσεται»: Επάνω στον σταυρό, αφού υψώθηκε ο Χριστός. «Βέλος νηπίων»: Εντελώς άγονες και ανίσχυρες είναι οι πληγές των Ιουδαίων· διότι το να αποτολμά κανείς εναντίον του Θεού είναι ανέφικτο και παντελώς αδύνατον. «Και εξουθένησαν»: Διότι ούτε μπόρεσαν να πουν κάτι αληθινό εναντίον του Χριστού· επειδή ματαιώθηκαν οι λογισμοί τους. «Εταράχθησαν»: Όλα τα έθνη, βλέποντας το θράσος των Ιουδαίων, κυριεύθηκαν από φόβο. «Και εφοβήθη»: Θαυμάζοντας τη μακροθυμία του Θεού, για τα όσα μακροθύμησε απέναντι στους Ιουδαίους, οι οποίοι αποτόλμησαν τέτοια πράγματα εναντίον του Χριστού.

Ο καλός τρυγητής, τρώγοντας τις ώριμες ρώγες του σταφυλιού, δεν θα ασχοληθεί καθόλου με τις άγουρες. Έτσι και ο ευγνώμων και συνετός νους, όσες αρετές δει σε κάποιους ανθρώπους, αυτές θα τις σημειώσει με επιμέλεια. Ο άφρων, όμως, θα αναζητήσει τα ψεγάδια και τις ελλείψεις, για τον οποίο έχει λεχθεί: «Εξερεύνησαν την ανομία, εξαντλήθηκαν κάνοντας έρευνες». Ούτε να κατακρίνεις βλέποντας μόνο με τα δικά σου μάτια, διότι πολλές φορές και αυτά έχουν πλανηθεί.

Και εμείς, αφού τα εξετάσαμε αυτά, δεν αντιλέγουμε στους πανόσιους πατέρες μας που λένε ότι το να κρίνει και να κατακρίνει κανείς συνίσταται σε αυτό: στο να εξετάζει τα ξένα σφάλματα και να λησμονεί τα δικά του, αλλά μάλιστα συμφωνούμε απόλυτα μαζί τους και ομοφωνούμε ότι «στην εξουσία της γλώσσας βρίσκεται η ζωή και ο θάνατος», και ότι είναι προτιμότερο να πέσει κανείς από γκρεμό παρά από τη γλώσσα του, διότι στην πρώτη περίπτωση πεθαίνει κανείς σωματικά, ενώ στη δεύτερη ψυχικά. Και ο Δαβίδ λέει: «αμαρτία του στόματός τους είναι ο λόγος των χειλιών τους» και «εξερεύνησαν την ανομία, εξαντλήθηκαν κάνοντας εξερευνήσεις»· διότι και «εκείνος που κάνει βαρύ το φορτίο του, αυτός και θα το βαστάξει», σύμφωνα με τον μέγα και θείο Βασίλειο.

Ερευνώντας έρευνες, για τις οποίες ούτε έρευνα ούτε αμφιβολία υπήρξε ποτέ μεταξύ των Χριστιανών. Και, παρότι η αλήθεια είναι τόσο ξεκάθαρη και γνωστοποιημένη σε όλη την υφήλιο, οι ανόητοι μάχονται ενάντια στα ίδια τους τα μάτια και στην ίδια την προφάνεια, και αναζητούν αποδείξεις για όσα βλέπουν οι ίδιοι και βρίσκονται μπροστά στα μάτια τους. Κάνουν δηλαδή το ίδιο πράγμα σαν να έβλεπε κάποιος τον ήλιο να ανατέλλει μόλις από τα ανατολικά όρια και να διασπείρει παντού τις ηλιακές ακτίνες του, και να απορούσε αν άραγε έχει αρχίσει η ημέρα. Ή σαν κάποιος που ταξιδεύει στη θάλασσα ή διασχίζει έναν ποταμό, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού να αναζητούσε απόδειξη και να αμφισβητούσε αν άραγε υπάρχει νερό στη θάλασσα και στον ποταμό. Και πράγματα που ούτε όσοι στερούνται παντελώς το φως δεν θα αμφισβητούσαν, ούτε καν αυτοί που έχουν βαρύ κεφάλι και έχουν καταπέσει από την πολλή μέθη θα τα πάθαιναν, οι οποίοι πολλές φορές νομίζουν ότι και τα ακίνητα και καθόλου κινούμενα πράγματα περιστρέφονται γύρω τους. Αυτοί, έχοντας μεθύσει από το κρασί της απιστίας και έχοντας ναρκωμένη την ψυχή παρασυρόμενοι από τα υλικά πάθη, και αιχμαλωτισμένοι από τις κοσμικές και απατηλές δόξες και τις σαρκικές ηδυπάθειες, έχουν πάθει τα πιο άθλια και χειρότερα από όλα.

Προς τον πρωτοσπαθάριο Μιχαήλ. Το μεν σώμα εξαντλήθηκε από τις ασθένειες, η δε ψυχή από τα πάθη, και ολόκληρος ο βίος απηύδησε να ταλαιπωρείται από τις επήρειες των ανθρώπων· ερημιά από φίλους, βασανισμοί και αιχμαλωσίες υπηρετών, συγγενείς που απομακρύνονται εξαιτίας του βάρους των απειλών, στερήσεις ακόμη και των απολύτως αναγκαίων, αρπαγές βιβλίων, λεηλασίες ιερών οίκων τους οποίους εμείς ανεγείραμε ως τόπους εξιλέωσης, πικρές αποφάσεις και διατάγματα εναντίον όλων γενικώς: αυτών που ψάλλουν, που αναγινώσκουν, που υπηρετούν σε όλα τα θεία, ώστε κανείς να μην μπορέσει ούτε να μας πλησιάσει. Τι χρειάζεται να μιλώ για τις καθημερινές ανακρίσεις, δίκες και καταδίκες; Στις οποίες δεν υπάρχει κανένας μάρτυρας ούτε δικαστής, αλλά ούτε καν κατήγορος, όχι μόνο εναντίον μας, αλλά και εναντίον των φίλων, των συγγενών, των υπηρετών και γενικώς εναντίον όλων εκείνων προς τους οποίους τους ωθεί η μανία να μηχανεύονται τα πάντα εναντίον μας. Αν όμως απέτυχαν στις εξονυχιστικές τους έρευνες, αυτό δεν οφείλεται ούτε στη δική τους πρόθεση ούτε στη δική μας αρετή, αλλά στη βαθιά και υψηλή φιλανθρωπία του Θεού, από την οποία και μόνο εξαρτιόμαστε και με την οποία διαπλέουμε τον πολυτάραχο βίο, ενώ κατακλυζόμαστε από τόσα και τόσο μεγάλα κύματα. Και αντί για συγγενείς, αντί για φίλους, αντί για υπηρέτες, αντί για ψάλτες, αντί για κάθε ανθρώπινη παρηγοριά, τι έχουμε; Στρατιώτες, φρουρά, τριβούνοι, βικάριοι και στρατιωτικοί λόχοι μας πολιορκούν.

Αλλά είναι σαν να ακούμε απλά και κενά λόγια, και τα παρακούμε, ζητώντας να εκπληρώσουμε τις ηδονές και τις εμπαθείς προσκολλήσεις της σάρκας μας· και σαν να μην βλέπουμε καθαρά, έχοντας σκύψει προς τα κάτω και όντας βαρείς· όπως τα άλογα ζώα, αναζητούμε τι θα φάμε και τι θα πιούμε, τούτη την ημέρα και την άλλη. Και ποιον γελοίο λόγο θα ξεστομίσουμε για τη χαύνωση της δικής μας ψυχής και εκείνου που μας ακούει; Και πώς θα βρούμε προφάσεις, αποκρούοντας την υπακοή, διαλύοντας την πνευματική εργασία, αποδεχόμενοι το ψεύδος και απαρνούμενοι την αλήθεια, αναζητώντας πονηρές και ακατάλληλες επινοήσεις, και μετατρέποντας τη δική μας ψυχή σε εργαστήριο όχι οσιότητας και δικαιοσύνης, αλλά ανομίας και αδικίας.

ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ Ο'. Περί του να εγκαρτερούμε στην ομολογία μας· προς τους αδελφούς στον Άγιο Χριστόφορο. Αδελφοί και πατέρες, μαθαίνοντας και τώρα μέσω του οικονόμου τα νέα σας, χάρηκα και λυπήθηκα. Αφενός χάρηκα για την εν Κυρίω ευζωία και υγεία σας, των προεστώτων, καθώς και των αδελφών που βαδίζουν ορθά και στάθηκαν με ορθότητα στην υποταγή της ευσέβειας, με αγαθή υπομονή και θεάρεστη διαγωγή. Αφετέρου λυπήθηκα για το φρόνημα εκείνων που πάλι λοξοδρόμησαν και απέδρασαν, αν και πάλι ανακλήθηκαν. Αλλά εσάς ο Κύριος θα σας φυλάξει ακόμη περισσότερο και θα σας στερεώσει, ώστε να φέρετε εις πέρας τον δρόμο του ασκητικού σας αγώνα. Προς εκείνους όμως που λοξοδρόμησαν θα απευθύνω εκείνο το λόγιο: «υιοί ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος», επιζητώντας τα θελήματα των διανοιών σας μέσα στην ιδιοτέλεια των παθών σας, μη θέτοντας προ οφθαλμών τον φόβο του Θεού και την κρίση της ανταπόδοσης, το ατελεύτητο πυρ, το εξώτερο σκότος, τον βρυγμό των οδόντων και τον ασύγκριτο τάρταρο, αλλά με τόσο άφοβο και αυθάδη τρόπο, λογιζόμενοι τον Θεό με ψεύδος και περιπαικτικά, μέσω της εκτροπής των πράξεών σας; Έως πότε θα λησμονείτε τις κρίσεις Του; Έως πότε δεν θα αποκτάτε αίσθηση μεταμέλειας; Έως πότε θα θέτετε πονηρές βουλές στις ψυχές σας, προφασιζόμενοι προφάσεις για τις αμαρτίες, κάνοντας μάταιες αναζητήσεις;

Και δεν υπάρχει γι' αυτά καμία διόρθωση ούτε μεταμέλεια, αλλά σαν να είναι απλά και κενά λόγια τα ακούμε και τα παραβλέπουμε, επιδιώκοντας να εκπληρώσουμε τις ηδονές και τις εμπαθείς κλίσεις της σάρκας μας, και σαν να πάσχουμε από μυωπία έχουμε σκύψει προς τα κάτω, και όντας βαρείς σαν τα άλογα ζώα αναζητούμε τι θα φάμε και τι θα πιούμε τη μία ημέρα και την άλλη, και ποιον γελοίο λόγο θα αρθρώσουμε για να χαυνώσουμε τη δική μας ψυχή και εκείνου που μας ακούει, και πώς θα βρούμε προφάσεις, αποφεύγοντας την υπακοή και εγκαταλείποντας την εργασία και αποδεχόμενοι το ψέμα και απαρνούμενοι την αλήθεια, ή ίσως και φερόμενοι με θρασύτητα και πονηρία, ερευνώντας πράγματα πονηρά και ανάρμοστα, και μετατρέποντας τη δική μας ψυχή σε εργαστήριο όχι οσιότητας και δικαιοσύνης, αλλά ανομίας και αδικίας.