Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 64:3

«Εισάκουσε την προσευχή μου, σε εσένα θα έλθει κάθε σάρκα». Μέσω αυτών των λόγων ευαγγελίζεται την κλήση όλων των εθνών, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον Ιωήλ: «Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα». «Λόγια ανόμων υπερίσχυσαν εναντίον μας». Ως λόγια ανόμων εννοεί τη σοφία των σοφών του αιώνα τούτου, διά της οποίας και εξασθένησαν, έχοντας εκπέσει από την αληθινή γνώση. «Και τις ασεβείες μας εσύ θα τις συγχωρήσεις». Εύχονται να απαλλαγούν από την ασέβεια που τους συνέβη όσο βρίσκονταν στην πλάνη.

Είναι σύνηθες στην Αγία Γραφή να ονομάζεται «ευχή» η υπόσχεση που δίνει κάποιος στον Θεό. Με το να πει όμως: «Σε σένα θα έρθει κάθε σάρκα», δηλαδή ότι θα πιστέψει κάθε άνθρωπος (διότι τέτοιου είδους εκφράσεις λέγονται συνεκδοχικά, όπου από το μέρος δηλώνεται το όλον), προαναγγέλλει την κλήση όλων των εθνών, και όχι μόνο του Ισραήλ, όπως συνέβαινε μέσω του γράμματος του Νόμου. <Τα λόγια των ανόμων υπερίσχυσαν εναντίον μας.> (E f. 118.) «Λόγια ανόμων», λέει, εννοεί τη σοφία των σοφών αυτού του αιώνα, εξαιτίας της οποίας και αποδυναμώθηκαν, εκπίπτοντας από την αληθινή γνώση. <Εσύ που ετοιμάζεις τα όρη με τη δύναμή σου.> (E f. 118 b.) Το «ετοιμάζεις», λέει, τίθεται αντί του «εξομαλύνεις» και «καθιστάς ευπρεπή»· ώστε να μπορούν κάποιοι να ανέλθουν και στα όρη, δηλαδή να φτάνουν στις υψηλότερες αρετές. <Εσύ που συνταράζεις το κύτος της θάλασσας.— Θα ταραχτούν τα έθνη.> (A f. 326 b, B f. 264, D f. 161 b, G f. 35 b et 36, H f. 110 b, L f. 151 b. Κυρίλλου και Αθανασίου.) Ονομάζει «θάλασσα» τον κόσμο και το πλήθος όλων των εθνών που κατοικούν σε αυτόν. Κατά βαθύτερη έννοια, ο Χριστός συνταράζει σαν ένα κύτος και πλάτος θάλασσας τα πλήθη των εθνών· μην επιτρέποντάς τους να επαναπαύονται στις αρχαίες πλάνες, αλλά αντίθετα κινώντας τα προς την επίγνωση της δικής Του δύναμης και υπεροχής, και σαν να ανακινεί κάποιους ήχους κυμάτων, ήγειρε τις δοξολογίες όλων προς Αυτόν. Διότι πού ή από ποιους δεν δοξολογείται ο Χριστός; Και μετά από λίγα.

Εις το τέλος, ψαλμός ωδής του Δαβίδ. ΞΔ΄. «Σε σένα πρέπει ύμνος, Θεέ, στη Σιών, και σε σένα θα αποδοθεί ευχή στην Ιερουσαλήμ.» Περιέχει προφητεία για πράγματα που πρόκειται να συμβούν στο τέλος· γι' αυτό και επιγράφεται: «Εις το τέλος». Ποια είναι δε αυτά, το διδάσκει στη συνέχεια λέγοντας: «Προς εσένα θα έρθει κάθε σάρκα». Διότι δεν πρόκειται πλέον μόνο για το έθνος των Ιουδαίων, αλλά για κάθε σάρκα, δηλαδή για κάθε γένος ανθρώπων. Διότι έτσι συνηθίζει ο Λόγος να υποδηλώνει όλους τους ανθρώπους που άλλοτε ήταν σαρκικοί και γεώδεις. Γι' αυτό και στον Νόμο αναφέρεται: «Κάθε σάρκα διέφθειρε την οδό της»· και πάλι: «Δεν θα παραμείνει το πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες». Αλλά τότε μεν κάθε σάρκα κατηγορούνταν· τώρα δε λέγεται ότι θα έρθει προς τον Θεό. Γι' αυτό και μετά τον Δαβίδ ο Ιωήλ, όταν έγινε προφήτης, προαναγγέλλει τα καλύτερα για κάθε σάρκα, λέγοντας: «Θα εκχέω από το πνεύμα μου σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν». Αλλά και ο Ησαΐας το ίδιο παρουσιάζει λέγοντας: «Θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού». Και το σωτήριο του Θεού, που επρόκειτο να γίνει γνωστό σε κάθε σάρκα, τι άλλο άραγε ήταν, παρά ο Χριστός του Θεού, όπως πολλές φορές έχουμε αποδείξει;

Επομένως, προφητευόταν ότι το σωτήριο τούτο επρόκειτο να αποκαλυφθεί σε όλους τους ανθρώπους που άλλοτε ήταν σαρκικοί. Εύλογα λοιπόν και ο προκείμενος ψαλμός, υποδηλώνοντας ακριβώς αυτό, επισφραγίζει την υπόσχεση λέγοντας: «Προς εσένα θα έλθει κάθε σάρκα». Προχωρώντας δε παρακάτω, ερμηνεύει σαφέστερα το νόημα προσθέτοντας: «Εισάκουσέ μας, Θεέ ο Σωτήρας μας, η ελπίδα όλων των περάτων της γης και εκείνων που βρίσκονται μακριά στη θάλασσα»· και ακόμη πιο καθαρά λέει στη συνέχεια: «Και θα φοβηθούν εκείνοι που κατοικούν στα πέρατα από τα σημεία σου». Διότι το να φοβηθούν όλοι όσοι κατοικούν στα πέρατα από τα σημεία του Θεού αποτελούσε χαρακτηριστικό των αγαθών και αρχή σοφίας· επειδή «αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Για αυτούς ακριβώς τους λόγους ο ψαλμός φέρει την επιγραφή «Εις το τέλος»· και πρόκειται για ψαλμό ωδής, ο οποίος περιέχει επινίκιο ύμνο προς τον Σωτήρα των εθνών. Για τα οποία το Άγιο Πνεύμα ανυμνεί τον επί πάντων Θεό λέγοντας: «Σε εσένα πρέπει ύμνος, Θεέ, στη Σιών». Διότι ποιον άλλον έπρεπε να υμνούν για τη σωτηρία όλων των ανθρώπων παρά τον αίτιο κάθε αγαθού; Διδάσκει δε το ίδιο Πνεύμα εκείνους που προσέρχονται από τα έθνη να λένε μόνο προς τον Θεό: «Σε εσένα πρέπει ύμνος»· σαν να καταδικάζουν έτσι τους εαυτούς τους, για την εποχή που ανέπεμπαν απρεπείς ύμνους στην πολυθεϊστική πλάνη. Πρέπει δε στον Θεό όχι οποιοσδήποτε ύμνος, αλλά εκείνος που αναπέμπεται στη Σιών, δηλαδή μέσα στην Εκκλησία Του.

Είναι δε σύνηθες στη θεία Γραφή να ονομάζεται «ευχή» η υπόσχεση την οποία δίνει κάποιος στον Θεό, είτε έχοντας ταχθεί να ζει με σωφροσύνη και να αφιερώσει τη ζωή του στην κατά Θεόν φιλοσοφία, είτε αποφασίζοντας να αφιερώσει κάτι από τα υπάρχοντά του, είτε αναλαμβάνοντας κάποια σεμνή υπόσχεση που αρμόζει στον κατά Θεόν βίο. Γι' αυτό κάπου αναφέρεται: «Εάν τάξεις ευχή, μην καθυστερήσεις να την εκπληρώσεις· είναι καλό να μην ευχηθείς, παρά να ευχηθείς και να μην εκπληρώσεις». Πρέπει, λοιπόν, πρώτα μεν να ανυμνούμε επαξίως τον Ποιητή των όλων και Σωτήρα· έπειτα δε να πράττουμε μέσω των έργων μας όσα είναι σύμφωνα με τη θεολογία, δίνοντας αγαθές υποσχέσεις. Όταν δε αποδώσουμε σε Αυτόν πρεπόντως και τον ύμνο και τις ευχές, τότε πλέον, εφόσον θα έχουμε εκπληρώσει τα δικά μας χρέη, θα αποκτήσουμε παρρησία, ώστε να λέμε: «Εισάκουσε την προσευχή». Με ακρίβεια όμως εδώ έχει χρησιμοποιηθεί η λέξη «προσευχή», και όχι «ευχή»· διότι η μεν «ευχή» δήλωνε υπόσχεση, ενώ η προσευχή δηλώνει δέηση και ικεσία, την οποία έκανε το Άγιο Πνεύμα υπέρ ημών, προσφέροντας στον Θεό την πρέπουσα ικεσία και λέγοντας: «Εισάκουσε την προσευχή». Ποιων όμως την προσευχή να εισακούσει; Το φανερώνει αμέσως μετά, προφητεύοντας την κλήση των εθνών· γι' αυτό λέει: «Προς εσένα θα έλθει κάθε σάρκα». Και το Άγιο Πνεύμα προσευχόταν υπέρ κάθε σάρκας, ώστε, όταν κάθε σάρκα επιστρέψει προς τον Θεό και τον επικαλεστεί, να βρει σε Αυτόν επήκοο.

Γι' αυτό δεν είπε: «Εισάκουσε την προσευχή μου», αλλά: «Εισάκουσε προσευχή, προς εσένα θα έλθει κάθε σάρκα»· σαν να έλεγε σαφέστερα: Επειδή πρόκειται κάθε σάρκα και κάθε γένος ανθρώπων να απομακρυνθεί από την πλάνη της πολυθεΐας και να επιστρέψει σε εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, για να σου αναπέμψει ύμνους και να αποδώσει ευχαριστίες, και να κάνει προσευχές και ικεσίες, εισάκουσε την προσευχή τους. «Λόγια ανόμων υπερίσχυσαν εναντίον μας, και τις ασέβειές μας εσύ θα τις συγχωρήσεις». Με πολλή λογική ακολουθία, μετά από όσα ελέχθησαν για την κάθε σάρκα, παρατίθενται τα προκείμενα τα οποία περιέχουν την εξομολόγηση της προαναφερθείσας «κάθε σάρκας». Έτσι λοιπόν, όσοι από όλα τα έθνη των παλαιών σαρκικών ανθρώπων επέστρεψαν από τη δεισιδαίμονα πλάνη, διδάσκονται από το θείο Πνεύμα να ομολογούν σε ποια κακά βρίσκονταν κάποτε, και να θυμούνται τα δικά τους ασεβήματα. Γι' αυτό λέει: «Λόγια ανόμων υπερίσχυσαν εναντίον μας, και τις ασέβειές μας εσύ θα τις συγχωρήσεις». Εάν λοιπόν αυτά τα λόγια λέγονταν εκ προσώπου της «κάθε σάρκας» που προαναφέρθηκε, θα είχαν μεγάλη συνοχή. Επειδή όμως η ωδή του ψαλμού φέρει την επιγραφή «του Δαβίδ», θα μπορούσε κάποιος να αναρωτηθεί: πότε τα λόγια ανόμων υπερίσχυσαν εναντίον του Δαβίδ ή όσων ήταν μαζί του· ή, σύμφωνα με τη μετάφραση του Συμμάχου, τους «καταδυνάστευσαν»· και ποιες ασέβειες διέπραξε ένας τόσο σπουδαίος προφήτης του Θεού και εκείνοι που ήταν μαζί του, εφόσον λέει, «τις ασέβειές μας εσύ θα τις συγχωρήσεις».

Αλλά βέβαια, όπως έχουμε ερμηνεύσει, το Άγιο Πνεύμα, αφού μνημόνευσε προφητικά την κλήση των εθνών και είπε: «Σε εσένα θα έλθει κάθε σάρκα», στη συνέχεια περιγράφει την εξομολόγησή τους, λέγοντας εκ προσώπου τους: «Λόγοι ανόμων υπερίσχυσαν εναντίον μας», δηλαδή οι λόγοι των ανόμων έγιναν ισχυρότεροι και δυνατότεροι από εμάς.

Διότι, βεβαίως, το ότι παντού στη Γραφή αποκαλείται άνθρωπος και Υιός ανθρώπου, τι χρειάζεται να το λέμε σε εκείνους που το γνωρίζουν; Εάν όμως στηρίζουν τον ισχυρισμό τους στο «Ο Λόγος σαρξ εγένετο και εσκήνωσεν εν ημίν», και για τον λόγο αυτό αποξέουν από τον άνθρωπο το ευγενέστερο στοιχείο του, όπως ακριβώς οι βυρσοδέψες τα παχύτερα μέρη των δερμάτων, προκειμένου να συγκολλήσουν τον Θεό στη σάρκα, είναι ώρα να τους πούμε ότι ο Θεός είναι Θεός μόνο των σαρκών, αλλά όχι και των ψυχών, επειδή έχει γραφτεί: «Καθώς του έδωσες εξουσία σε κάθε σάρκα», και «Σε εσένα θα έλθει κάθε σάρκα», και «Ας ευλογεί κάθε σάρκα το άγιο όνομά του», πράγμα που σημαίνει κάθε άνθρωπος· ή, πάλι, ότι οι πατέρες μας κατέβηκαν στην Αίγυπτο ασώματοι και αόρατοι και ότι αποκλειστικά και μόνο η ψυχή του Ιωσήφ δέθηκε από τον Φαραώ, επειδή έχει γραφτεί: «Με εβδομήντα πέντε ψυχές κατέβηκαν στην Αίγυπτο», και «Σίδερο διήλθε η ψυχή του», μολονότι αυτή είναι κάτι που είναι αδύνατον να δεθεί.

Αφού προσθέσω και αυτό στα όσα ελέχθησαν, θα μεταβώ στα επόμενα: «Γκρεμίστε αυτόν τον ναό, και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω». Όπως ακριβώς εμείς, διά της ψυχής και του σώματος, γινόμαστε ναός Εκείνου που ενοικεί και περιπατεί μέσα μας, έτσι και ο Κύριος ονομάζει ναό την ένωση και των δύο, του οποίου η λύση σημαίνει τον χωρισμό της ψυχής από το σώμα. Εάν δε προβάλλουν το χωρίο του Ευαγγελίου ότι «Ο Λόγος έγινε σάρκα», υποστηρίζοντας ότι, επειδή δεν μνημονεύεται μαζί και η ψυχή, συνάγεται πως η σάρκα που προσλήφθηκε ήταν άψυχη, ας μάθουν ότι αποτελεί συνήθεια της Αγίας Γραφής να συμπεριλαμβάνει το όλον αναφέροντας το μέρος. Διότι εκείνος που είπε ότι «Προς εσένα θα έλθει κάθε σάρκα», δεν εννοεί ότι η σάρκα θα παραστεί ενώπιον του Κριτή χωρισμένη από τις ψυχές· και όταν πληροφορηθήκαμε από την ιερή ιστορία ότι ο Ιακώβ κατέβηκε στην Αίγυπτο με εβδομήντα πέντε ψυχές, εννοήσαμε και τη σάρκα μαζί με τις ψυχές. Έτσι, λοιπόν, και ο Λόγος, όταν έγινε σάρκα, προσέλαβε μαζί με τη σάρκα ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, και γι' αυτόν τον λόγο βρήκαν θέση σε αυτόν το να πεινά, να διψά, να δειλιάζει, να φοβάται, να επιθυμεί, να κοιμάται, να ταράσσεται, να δακρύζει και να συμβαίνουν όλα τα παρόμοια. Διότι ούτε η θεότητα, κατά την ιδιαίτερη φύση της, επιδέχεται κάποιο τέτοιο πάθος, ούτε η σάρκα από μόνη της περιέρχεται σε αυτές τις καταστάσεις, εάν η ψυχή δεν συνδιατίθεται με το σώμα.

Αλλά και η παρακοή, και η διάθεση προς τα μη πρέποντα, και η αισχύνη για τα πεπραγμένα, και η εξεύρεση κατάλληλης απολογίας για τα παραπτώματα, όλα αυτά αποτελούν απόδειξη της ενέργειας του νου. Γιατί λοιπόν αποσιωπήθηκε από τον Παύλο το νοερό της ψυχής στην περίπτωση του Αδάμ; Ή είναι φανερό ότι μέσω του μέρους συνονομάζεται και το υπόλοιπο, όπως στο «προς εσένα κάθε σάρκα θα έλθει» ο Δαβίδ διά της σαρκός υποδηλώνει ολόκληρο το ανθρώπινο γένος· και ο Ιακώβ, όταν πήγε να φιλοξενηθεί στους Αιγυπτίους με εβδομήντα πέντε ψυχές, δεν εξιστορείται από τη Γραφή ότι ήταν χωρίς νου ούτε χωρίς σάρκα κατά τον χρόνο εκείνο.

Εις το τέλος· ψαλμός στον Δαβίδ, ωδή του Ιερεμία και του Ιεζεκιήλ και του λαού της παροικίας. Όταν επρόκειτο να πορευθούν, επρόκειτο η ωδή επί τω τέλει να προσφερθεί στον Χριστό. Διότι ο Δαβίδ ερμηνεύεται ως ο Χριστός, όπως φανερώνει το Πνεύμα στην προφητεία. «Σοι πρέπει ύμνος»: Στην Εκκλησία, η οποία είναι η Σιών· και Σιών ερμηνεύεται «σκοπεύτρια», και σε αυτήν επισκοπεί ο Κύριος δια του σώματος και του αίματός Του. Διότι εκεί δέχεται τον ύμνο όλων. «Και σοι αποδοθήσεται»: Ομοίως στην Εκκλησία· διότι Ιερουσαλήμ ερμηνεύεται «όρασις ειρήνης»· και μέσα στην Εκκλησία υπάρχει η ειρήνη των πάντων. «Εισάκουσον»: Ο λόγος απευθύνεται προς την Εκκλησία· διότι προς αυτήν έρχεται κάθε σάρκα εξομολογούμενη. «Λόγοι ανόμων»: Εκείνοι των δαιμόνων και των ασεβών ανθρώπων· οι οποίοι μεγαλορρημονούν και ονειδίζουν τους πιστούς και αποθαρρύνουν τους περισσότερους που έχουν πιστέψει. «Και τας ασεβείας»: Ζητώντας εξιλασμό, τον αναζητούν από τον Θεό. «Μακάριος»: Ο λόγος αναφέρεται στον λαό που προέρχεται από τα έθνη, ως εκλεγμένος από τον Θεό και δεκτός στην πίστη. «Κατασκηνώσει»: Στις εκκλησίες τα έθνη, συναθροιζόμενα, κατασκηνώνουν δια της πίστεως. «Πλησθησόμεθα»: Τα έθνη ευχαριστούν τον Θεό, απολαμβάνοντας τα μυστήρια μέσα στην Εκκλησία.

Διότι γνωρίζω ότι δεν κατοικεί μέσα μου, δηλαδή στη σάρκα μου, το αγαθό· συχνά δε υποδηλώνει και τον άνθρωπο, όπως ακριβώς έλεγε και ο Δαβίδ: «Προς εσένα κάθε σάρκα θα έρθει». Η ελπίδα λοιπόν στον Θεό και την ηδονή χαλιναγωγεί, και τον εχθρό άνθρωπο εμποδίζει, και μας παρέχει αφοβία και από τα δύο. «Όλη την ημέρα τα λόγια μου». Σαφώς και τώρα υπονοεί τους Ιουδαίους· διότι αυτοί αποστρέφονταν πάντοτε τα λόγια των πιστών, επειδή αποτελούσαν τον έλεγχο της δικής τους απιστίας. Γι' αυτό, ενώ ο Παύλος τους κήρυττε από το πρωί έως το βράδυ, εκείνοι, αφού αποστράφηκαν την αλήθεια του λόγου, αναχώρησαν ασύμφωνοι μεταξύ τους, όπως λέει ο Λουκάς. Εναντίον μου όλοι οι διαλογισμοί τους είναι για κακό. Διότι τίποτα αγαθό δεν σκέφτονται για τα έθνη τα τέκνα των Ιουδαίων (επειδή κάθε πονηρός άνθρωπος προφέρει το πονηρό), και προσπαθούν με κάθε τρόπο να μας εξαπατήσουν.

Ψαλμός 64. Στο τέλος· ψαλμός του Δαβίδ· ωδή του Ιερεμία και του Ιεζεκιήλ από τον λαό της παροικίας, όταν επρόκειτο να αναχωρήσουν. «Σε σένα ταιριάζει ύμνος, ω Θεέ, στη Σιών, και σε σένα θα εκπληρωθεί η προσευχή στην Ιερουσαλήμ». Δες πόσο μεγάλη ήταν τότε η ατέλεια της πίστεως, ώστε μόνο στα Ιεροσόλυμα να προσφέρεται ο θείος ύμνος και οι προσευχές. Διότι, αν και «όλα τα έθνη» προτράπηκαν «να χειροκροτήσουν» και «να αλαλάξουν στον Θεό», εντούτοις δεν είχε έρθει ακόμη ο καιρός, τον οποίο και τώρα υπονοώντας είπε: «Εισάκουσε την προσευχή μου», διότι μετά από αυτά «προς εσένα κάθε σάρκα θα έρθει», όταν δηλαδή το κρυμμένο μυστήριο της ένσαρκης οικονομίας θα φτάσει στην εκπλήρωσή του. «Λόγια ανόμων» τυράννων «μας υπερνίκησαν», δηλαδή, κατατυράννησαν την εκκλησία του Θεού, «και για την ασέβειά μας εσύ θα δώσεις εξιλέωση», διότι εκτός από σένα κανένας άλλος δεν είναι ικανός για αυτό. «Μακάριος είναι αυτός που εξέλεξες και προσέλαβες για να κατασκηνώσει στις αυλές σου». Διότι αν αυτός που συχνάζει στις αυλές του βασιλιά είναι ένδοξος, πόσο μάλλον αυτός που διατρίβει στις αυλές του Θεού με παρρησία. «Θα χορτάσουμε από τα αγαθά του οίκου σου». Είναι ολοφάνερο, δηλαδή, ότι αυτός που συναναστρέφεται στις θείες αυλές, απολαμβάνει επίσης και τα αποταμιευμένα αγαθά του οίκου. «Άγιος είναι ο ναός σου, θαυμαστός εν δικαιοσύνη».