Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 65:3

Αλαλάξτε στον Θεό όλη η γη, ψάλτε στο όνομά Του. Ο αλαλαγμός είναι ένας επινίκιος ύμνος, που ψάλλεται πάνω στους ηττημένους εχθρούς. Εφόσον, λοιπόν, εξολοθρεύτηκαν οι άρχοντες αυτού του αιώνα, δηλαδή προφανώς με την παρουσία του Χριστού, προτρέπονται όλα τα έθνη να αναπέμψουν επινίκιους ύμνους. Πείτε στον Θεό: Πόσο φοβερά είναι τα έργα Σου. Και ποια έργα εννοεί, αν όχι τις θεοσημείες και την εκδίωξη των πληθών των ακάθαρτων δαιμόνων; Λόγω του πλήθους της δυνάμεώς Σου, οι εχθροί Σου θα φανούν ψεύτες απέναντί Σου. Εδώ κατηγορεί την πώρωση των Ιουδαίων, καθώς ούτε το υπερβολικό πλήθος των θαυμάτων δεν τους παρακίνησε ώστε να πεισθούν. Όλη η γη ας Σε προσκυνήσει και ας Σου ψάλει. Επειδή οι Ιουδαίοι, λέει, παρόλο που έβλεπαν να πραγματοποιούνται αμέτρητα σημεία, φάνηκαν ψεύτες απέναντί Σου. Αλλά, αντί για εκείνους, θα Σε προσκυνήσει όλο το πλήθος των εθνών.

Διότι, όπως εμείς γινόμαστε γνωστοί μέσω του ονόματός του, έτσι και ο Πατέρας μέσω του Υιού. Κύριλλος, Αθανάσιος. Και έτσι, τόσο ως προς την ιστορική πλευρά όσο και ως προς την πνευματική κατανόηση, είναι λίαν φοβερά τα έργα του Χριστού, δηλαδή τα θεϊκά σημεία, και το ότι εξαλείφθηκαν τα πλήθη των ακάθαρτων δαιμόνων. Πλήθος και περίσσεια δύναμης αποτελεί η ανάστασή του, η οποία αφενός συντρίβει το κράτος του θανάτου και αφετέρου ανακαινίζει ολόκληρη την ανθρώπινη φύση προς την αφθαρσία. Επειδή όμως οι Ιουδαίοι, αν και έγιναν θεατές των θαυμάτων του Χριστού και ενώ θα έπρεπε να εκπλήσσονται, διέβαλλαν τον θαυματουργό και τον αποκαλούσαν πλάνο, ο ψαλμωδός τους επιπλήττει λέγοντας: Σταματήστε, και πείτε του μάλλον ότι «Φοβερά είναι τα έργα σου». Έπειτα, επειδή τους έβλεπε να απειθούν, αφήνοντας τη συζήτηση μαζί τους, απευθύνεται στον συκοφαντούμενο Χριστό, λέγοντας: Πολλή είναι η δύναμή σου, έστω κι αν οι εχθροί σου σε συκοφάντησαν με ψέματα, κλείνοντας εκούσια τα μάτια τους απέναντι στο θείο σου φως που φανερώθηκε στον κόσμο, και χωρίς καν η υπερβολή των θαυμάτων να τους οδηγήσει στο να πειστούν. Διότι, ενώ ο Κύριός μας με το πλήθος της δύναμής του πραγματοποίησε τη δική του εκ νεκρών ανάσταση ως προς την ανθρώπινη φύση, οι εχθροί του, οι Εβραίοι, τον συκοφάντησαν· δηλαδή, διέβαλαν με ψεύδη την ανάσταση.

ΨΑΛΜΟΣ ΞΕ'. <Εις το τέλος, ωδή ψαλμού αναστάσεως.> (A f. 329) Προλέγει δε ταυτόχρονα και την κλήση και τη σωτηρία των εθνών, και ευαγγελίζεται την ανάσταση των ψυχών τους που έχει συντελεστεί· σύμφωνα με το ρητό: «Αυτός που ανυψώνει τον φτωχό από τη γη.» Ακόμη, εισάγεται και το πρόσωπο των αποστόλων, οι οποίοι διδάσκουν όσα υπέφεραν υπέρ του ευαγγελικού κηρύγματος, και πώς οι θλίψεις τους οδήγησαν στις αιώνιες ευφροσύνες. Επίσης, επισημαίνεται και η αποβολή του ιουδαϊκού λαού. <Πείτε στον Θεό: Πόσο φοβερά είναι τα έργα σου!> (A f. 329 b, C f. 135, D f. 162 b, E f. 120 b, F f. 96, G f. 37 b. Κυρίλλου και Αθανασίου.) Και έτσι μεν έχουν τα πράγματα ως προς την ιστορική ερμηνεία· ως προς την πνευματική εκδοχή, τα έργα του Χριστού, δηλαδή τα θεία σημεία, είναι εξαιρετικά φοβερά, καθώς και η εξάλειψη των πληθών των ακαθάρτων δαιμόνων· πλήθος δε και περίσσεια δύναμης αποτελεί η ανάστασή Του, η οποία καταστρέφει το κράτος του θανάτου και ανακαινίζει ολόκληρη την ανθρώπινη φύση προς την αφθαρσία. Αλλά τα πλήθη των Ιουδαίων, αν και έγιναν θεατές των μεγάλων θαυμάτων του Χριστού, ενώ θα έπρεπε να θαυμάζουν τον θαυματουργό, αυτοί αντίθετα δυσφημώντας έλεγαν: «Αυτός δεν εκβάλλει τα δαιμόνια, παρά μόνο με τη δύναμη του Βεελζεβούλ, του άρχοντα των δαιμονίων.» Και λίγο παρακάτω. Τους επιπλήττει λοιπόν ο μακάριος Ψαλμωδός λέγοντας: «Πείτε στον Θεό: Φοβερά είναι τα έργα σου.»

Σταματήστε, λέει, να εξαπολύετε τόσο ασελγή και αχαλίνωτη γλώσσα εναντίον του Σωτήρα όλων μας, του Χριστού. Είναι δε συνήθεια των αγίων να αγανακτούν εντόνως για τα αμαρτήματα που διαπράττουν κάποιοι εναντίον του Σωτήρα των όλων, του Χριστού. Και ο μεν μακάριος προφήτης Δαβίδ τους επιτιμά με μεγαλύτερη πραότητα, λέγοντας: «Πείτε», και τα εξής. Ο δε προφήτης Ησαΐας επιτίθεται πιο θερμά σε αυτούς που υβρίζουν, λέγοντας: «Υιοί άνομοι, σπέρμα μοιχών και πόρνης». Και λίγο μετά: «Δεν είστε εσείς τέκνα απωλείας;» Επομένως, επειδή τους έβλεπε να απειθούν, εγκαταλείποντας τον διάλογο μαζί τους, απευθύνεται στον συκοφαντούμενο Χριστό, λέγοντας: Μεγάλη είναι η δύναμή Σου, αν και οι εχθροί Σου Σε διέψευσαν. Έκλεισαν εκούσια τα μάτια τους στο θείο φως Σου που φανερώθηκε στον κόσμο, και ούτε καν η υπερβολή των θαυμάτων δεν τους παρακίνησε ώστε να πεισθούν. Διότι, ενώ ο Κύριός μας με το πλήθος της δύναμής Του πραγματοποίησε τη δική Του εκ νεκρών ανάσταση κατά την ανθρώπινη φύση, οι εχθροί Του οι Εβραίοι Τον διέψευσαν, δηλαδή συκοφάντησαν την ανάσταση. Ως εχθρούς δε και ψεύστες υποδηλώνει τους διδασκάλους των Ιουδαίων, οι οποίοι διέψευσαν την ανάσταση και έδωσαν αργύρια στους στρατιώτες. <Όλη η γη ας Σε προσκυνήσει και ας Σου ψάλει.> (A f. 330. Κυρίλλου, Αθανασίου και του Νύσσης.) Αν και οι Ιουδαίοι, λέει, θα Σε αρνηθούν, εντούτοις αντί για εκείνους θα Σου υποκλιθεί και θα Σε προσκυνήσει όλη η γη, δηλαδή τα έθνη που κατοικούν τη γη.

Και θα υψωθεί η βασιλεία του. 〈ιη〉 Ότι τα βρέφη θα θανατωθούν — Ο Ιερεμίας θρηνεί με αυτόν τον τρόπο λέγοντας: «Έτσι λέει ο Κύριος: Φωνή ακούστηκε στη Ραμά, θρήνος και συμφορά και κλαυθμός και οδυρμός· η Ραχήλ έκλαιγε γοερά και δεν ήθελε να παρηγορηθεί για τους γιους της, διότι δεν υπάρχουν πια. Έτσι λέει ο Κύριος: Ας πάψει η φωνή σου από τον κλαυθμό και τα μάτια σου από τα δάκρυα, διότι υπάρχει ανταμοιβή για τα έργα σου, και θα επιστρέψουν από τη γη των εχθρών, με μονιμότητα για τα τέκνα σου». 〈ιθ〉 Ότι θα ταραχθεί ο Ηρώδης και όλοι όσοι είναι μαζί του — Ο Ιερεμίας λέει: «Κατά την ημέρα εκείνη, λέει ο Κύριος, θα χαθεί το θάρρος της καρδιάς του βασιλιά και της καρδιάς των αρχόντων, και οι ιερείς θα εκσταθούν, και οι προφήτες θα απορήσουν». 〈κ〉 Ότι με υποκρισία θα ζητήσει να προσκυνήσει — Ο Δαβίδ λέει στον 〈ξε〉 ψαλμό: «Εξαιτίας του πλήθους της δυνάμεώς σου θα υποκριθούν απέναντί σου οι εχθροί σου». 〈κα〉 Ότι θα θυμώσει επειδή εξαπατήθηκε — Ο Δαβίδ στον 〈ρια〉 ψαλμό λέει: «Ο αμαρτωλός θα δει και θα οργιστεί, θα τρίξει τα δόντια του και θα λιώσει». 〈κβ〉 Ότι θα ερευνήσει και θα αναζητήσει — Ο Δαβίδ λέει στον 〈ξγ〉 ψαλμό: «Είπαν: "Ποιος θα τους δει;" ή "Ποιος θα διηγηθεί ότι έκρυψαν παγίδες;" Εξαντλήθηκαν κάνοντας επισταμένες έρευνες». 〈κγ〉 Ότι θα θανατώσει τα βρέφη — Ειπώθηκε στο 〈ιη〉 κεφάλαιο. 〈κδ〉 Ότι δεν θα θανατώσει τον Χριστό — Ο Δαβίδ λέει στον 〈λστ〉 ψαλμό: «Παρατηρεί ο αμαρτωλός τον δίκαιο για να τον εξολοθρεύσει, ο Κύριος όμως δεν πρόκειται να τον εγκαταλείψει στα χέρια του».

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΩΔΗ ΨΑΛΜΟΥ. ΞΕ΄. «Αλαλάξτε στον Θεό όλη η γη, ψάλτε στο όνομά του, δώστε δόξα στην αίνεσή του.» Ευαγγελικός είναι και ο παρών ψαλμός, καθώς περιέχει την κλήση των εθνών. Επρόκειτο δηλαδή να εκπληρωθεί όχι κατά τους χρόνους που ψαλλόταν, αλλά στη συντέλεια των αιώνων. Γι' αυτό παραπέμπει την προφητεία αυτών που δηλώνονται στο τέλος. Είναι δε και πάλι ωδή ψαλμού· ή σε σχέση με τον προηγούμενο, όπως είχε επιγραφεί, «Ψαλμός ωδής». Διότι το Άγιο Πνεύμα έψαλλε και υμνούσε με πολλή χαρά, μέσω της προφητικής ψυχής που το είχε υποδεχθεί, για τα αγαθά που θεσπίζονταν μέσω αυτού, για τα οποία και παραγγέλλει σε όλα τα έθνη που επρόκειτο να δεχθούν τη σωτήρια χάρη, να πράξουν ορισμένα πράγματα, τα οποία είναι αναγκαίο να επιτελούμε εμείς, προς τους οποίους αυτά είχαν προαναγγελθεί. Προστάζει λοιπόν όλη τη γη, δηλαδή όλους όσοι κατοικούν στο στοιχείο της γης, να μην υποτάσσουν τον εαυτό τους στα παραγγέλματα του Μωυσή και στον βαρύ ζυγό του νόμου· αλλά να πράττουν μόνο αυτά που προστάζονται μέσω των προκείμενων λόγων. Και πρώτον μεν να αλαλάζουν προς τον Θεό, δεύτερον να ψάλλουν στο όνομά Του, τρίτον να αποδίδουν δόξα στην αίνεσή Του, τέταρτον να λένε στον Θεό: «Πόσο φοβερά είναι τα έργα σου!» και: «Στο πλήθος της δυνάμεώς σου θα σου πουν ψέματα οι εχθροί σου».

Γι’ αυτό έχει λεχθεί: «Αποδώστε δόξα στην αίνεσή του»· ή, σύμφωνα με τον Ακύλα, «Αποδώστε δόξα στην ύμνησή του»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Αφιερώστε προς τιμήν του τον ύμνο». Επιπρόσθετα, το προφητικό Πνεύμα προτρέπει όλους εμάς να ατενίζουμε με πνευματικό στοχασμό τα έργα του Θεού, και να προσηλώνουμε τον νου μας, ώστε να γεμίζει από δέος και έκπληξη μπροστά στα μεγαλουργήματα της σοφίας του. «Διότι από το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων, αναλογικά κατανοείται ο Δημιουργός»· και: «Τα αόρατα αυτού, από τη δημιουργία του κόσμου, γίνονται καθαρά ορατά καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή και η αιώνια δύναμη και η θειότητά του». Βλέποντας, λοιπόν, αυτά, πρέπει να εκπλησσόμαστε υπερβολικά και να λέμε στον Θεό: «Πόσο φοβερά είναι τα έργα σου». Όμως, σε εμάς που έχουμε φωτιστεί από εσένα, είναι γνωστό και απολύτως κατανοητό ότι τα έργα σου είναι φοβερά· αντίθετα οι εχθροί σου, οι οποίοι κυλιούνται στο σκοτάδι, ακόμη κι αν θελήσουν κάποτε να εξετάσουν λεπτομερώς τα έργα σου και να παραθέσουν εξηγήσεις όσο το δυνατόν φυσικές, πέφτουν πολύ μακριά από το πλήθος της δυνάμεώς σου, μη έχοντας να πουν τίποτε το υγιές ή το αληθινό. Γι' αυτό λέμε: «Εξαιτίας του πλήθους της δυνάμεώς σου, θα υποκριθούν απέναντί σου οι εχθροί σου. Όλη η γη ας σε προσκυνήσει και ας σου ψάλει, ας ψάλει στο όνομά σου. Διάψαλμα».

Διότι είχαν ανάγκη από μέγιστη προσευχή, ώστε με τη δύναμη του Θεού να συμβεί σε αυτούς κάποια παράδοξη μεταβολή, προκειμένου αφενός να μην δίνουν πλέον προσοχή στην πολυθεϊκή πλάνη, και αφετέρου να σέβονται και να προσκυνούν μόνο Εκείνον που πρέπει, τον έναν και μόνο και προσκυνητό Θεό, και να εκτελούν το πρόσταγμα διά του οποίου λεγόταν: «Ψάλατε, λοιπόν, στο όνομά του». Για να γίνουν λοιπόν αυτά, εύχεται το Άγιο Πνεύμα λέγοντας: «Ας σε προσκυνήσει όλη η γη και ας σου ψάλουν, ας ψάλουν στο όνομά σου». «Ελάτε και δείτε τα έργα του Θεού, είναι φοβερός στις βουλές του πάνω από τους υιούς των ανθρώπων». Επειδή εκείνοι που καλούνται στο θείο όνομα βρίσκονταν μακριά, τους προστάζει να έρθουν κοντά λέγοντας: «Ελάτε». Αυτό δε το επισημαίνει ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Και όταν ήλθε, ευαγγελίστηκε ειρήνη σε εσάς που ήσασταν μακριά, και ειρήνη σε εκείνους που ήταν κοντά». Και ο λόγος καλεί τα έθνη όλης της οικουμένης στη γνώση του Θεού, καθώς και στη θέαση των έργων του. Διότι, επειδή απείχαν μακριά από τον Θεό, ούτε τον έβλεπαν ούτε τον γνώριζαν. Γι' αυτό λέει: «Ελάτε και δείτε τα έργα του Θεού»· για τα οποία ελέγετο παραπάνω: «Πείτε στον Θεό: Πόσο φοβερά είναι τα έργα σου!» Αλλά παλαιότερα μεν πρόσταζε να λένε: «Πόσο φοβερά είναι τα έργα σου!» Επειδή όμως ήταν επόμενο εκείνοι που βρίσκονταν μακριά να αγνοούν ποια ήταν τα έργα του Θεού, εύλογα εδώ αναφέρει προς αυτούς: «Ελάτε και δείτε τα έργα του Θεού»· και αφού τα δείτε, θα μάθετε ότι είναι φοβερός στις βουλές του πάνω από τους υιούς των ανθρώπων.

Γι' αυτό στα προκείμενα έχει λεχθεί: «Εκεί θα ευφρανθούμε σε αυτόν». Επομένως, ευλόγως το ίδιο προφητικό πνεύμα μέσω του Ησαΐα, εξαγγέλλοντας το χαρμόσυνο μήνυμα για την έρημο, έκανε μνεία και του ίδιου του Ιορδάνη, λέγοντας: «Ευφράνσου, έρημος που διψάς· ας αγαλλιάσει η έρημος, και ας ανθίσει σαν κρίνος· και θα εξαναθήσουν και θα αγαλλιάσουν τα έρημα μέρη του Ιορδάνη. Δυναμώστε, χέρια χαλαρωμένα, και γόνατα παραλυμένα· πάρτε θάρρος οι ολιγόψυχοι στη διάνοια. Δυναμώστε, μη φοβάστε. Ιδού, ο Θεός μας ανταπέδωσε κρίση· αυτός θα έλθει και θα μας σώσει. Τότε θα ανοιχθούν τα μάτια των τυφλών, και τα αυτιά των κωφών θα ακούσουν. Τότε ο χωλός θα πηδήξει σαν ελάφι, και καθαρή θα γίνει η γλώσσα των μογιλάλων· διότι ανέβλυσε νερό στην έρημο, και φάραγγα σε γη διψασμένη». Σε αυτό αναφέρεται τώρα λέγοντας: «Εκεί θα ευφρανθούμε σε αυτόν»· τα οποία βεβαίως εκπληρώθηκαν κατά τη θεοφάνεια του Σωτήρα μας στους ανθρώπους. Γι' αυτό ευλόγως ο παρών ψαλμός, απευθυνόμενος σε όλα τα έθνη, έλεγε: «Ελάτε και δείτε τα έργα του Θεού»· και πάλι: «Πείτε στον Θεό: Πόσο φοβερά είναι τα έργα σου!». Και με απόλυτη συνοχή, αφού είπε: «Εκεί θα ευφρανθούμε σε αυτόν», προσθέτει: «Σε αυτόν που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα». Θα το κατανοήσεις δε και αυτό, ακούγοντας τον ίδιο τον Σωτήρα να λέει: «Μου δόθηκε κάθε εξουσία στον ουρανό και επί της γης· πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη στο όνομά μου».

Ελάτε λοιπόν και εσείς, Πατέρες και πνευματικοί αδελφοί, που έχετε διδαχθεί να εορτάζετε με την καινότητα του πνεύματος και όχι με την παλαιότητα του γράμματος, που οφείλετε να εορτάζετε το τίμιο και ζωοποιό Πάσχα της θυσίας του Χριστού με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας· εσείς που, με τη θεία αναγέννηση του αγίου βαπτίσματος, απεκδυθήκατε τον παλαιό άνθρωπο, ο οποίος φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες, και ενδυθήκατε τον νέο, ο οποίος ανακαινίζεται προς επίγνωση σύμφωνα με την εικόνα Εκείνου που τον έκτισε. Ελάτε, ας αγαλλιάσουμε στον Κύριο, ας αλαλάξουμε στον Θεό τον Σωτήρα μας. Ας πούμε το: «Πόσο φοβερά είναι τα έργα σου, Κύριε!», έστω και αν μπροστά στο πλήθος της δυνάμεώς σου οι εχθροί σου αποδείχθηκαν ψεύτες, κλείνοντας εκούσια τα μάτια τους στο θείο σου φως που φανερώθηκε στον κόσμο.

Εις το τέλος· ωδή ψαλμού αναστάσεως. Δηλαδή, η ωδή αυτού του ψαλμού προφήτευσε περί της αναστάσεως του Χριστού. Αλαλάξτε. Δηλαδή, υμνήστε με μεγάλη φωνή όλοι οι κατοικούντες τη γη· διότι ανέστη ο Κύριος, καταργώντας τον θάνατο. Δοξάστε, λοιπόν, με ψαλμούς και ύμνους αυτόν που σας (μας) έσωσε. Δώστε δόξα. Δηλαδή, δοξάστε αυτόν που ένωσε τον άνθρωπο με τη θεότητα. Πείτε στον Θεό. Ευχαριστώντας, μεγαλύνετε τα έργα του Θεού, διά των οποίων σώθηκε ο άνθρωπος. Εν τω πλήθει. Διότι κατά την ανάσταση του Κυρίου εκ νεκρών, οι Ιουδαίοι θεώρησαν ψεύδος (νομίζοντας ότι είναι) την ανάσταση, αρνούμενοι από απιστία τη δύναμη του Χριστού. Πάσα η γη. Όλοι οι άνθρωποι· διότι ο άνθρωπος είναι νοητή γη. Με ψαλμούς και ύμνους θα προσκυνήσουν αυτόν που ανέστη εκ νεκρών και έσωσε τον άνθρωπο. Ας ψάλουν. Δηλαδή, δοξάζετε ακατάπαυστα.

ΨΑΛΜΟΣ ΞΕ΄. «Πείτε στον Θεό: Πόσο φοβερά.» Διότι έτσι, με το μέγεθος των όσων γίνονται για εσένα, θα καταστήσεις περίβλεπτους εκείνους που σου ανήκουν, ώστε πολλοί ακόμη και από τους εχθρούς να υποκρίνονται ψευδώς την υποταγή τους σε εσένα. Αυτό συνέβη όταν πολλοί από τους εχθρούς ανέχθηκαν ακόμη και να περιτμηθούν, υποκρινόμενοι τον Ιουδαϊσμό. Και μάρτυρας αυτού είναι ο Ιώσηπος στο ενδέκατο βιβλίο της Αρχαιολογίας, όταν διηγείται τα σχετικά με τον Μαρδοχαίο και λέει τα εξής: Οι ιππείς λοιπόν που μετέφεραν τις επιστολές, αφού αναχώρησαν αμέσως, διήνυαν την προκαθορισμένη οδό. Ο δε Μαρδοχαίος, αφού φόρεσε τη βασιλική στολή και το χρυσό στεφάνι, και αφού περιβλήθηκε το περιδέραιο, παρουσιάστηκε στο πλήθος. Όταν τον είδαν να τιμάται έτσι από τον βασιλιά οι Ιουδαίοι που βρίσκονταν στα Σούσα, εξέλαβαν την ευημερία του ως κοινή τους επιτυχία. Καθώς δημοσιεύονταν τα γράμματα του βασιλιά, χαρά και σωτήριο φως κατέλαβε τους Ιουδαίους σε κάθε πόλη και ύπαιθρο, σε τέτοιο βαθμό ώστε πολλά από τα άλλα έθνη, εξαιτίας του φόβου τους για τους Ιουδαίους, περιτέμνονταν, εξασφαλίζοντας κατ' αυτόν τον τρόπο την ασφάλειά τους. «Διότι μας δοκίμασας, Θεέ.» Διότι, θέλοντας να δείξεις σε όλους την γνησιότητα της ευσέβειάς μας, επέτρεψας να τα υποστούμε αυτά.

«Και ποιο είναι το υπερβάλλον μέγεθος της δυνάμεώς του σε εμάς που πιστεύουμε, σύμφωνα με την ενέργεια του κράτους της ισχύος του». Ομιλεί για μέγιστη υπερβολή δυνάμεως, η οποία μας χορηγεί τη ζωοποίηση των νεκρών. Διότι είναι σπουδαίο το να αναστηθούν οι απ’ αιώνος θνητοί και να παρουσιαστούν τα πλήθη ζωντανά μέσα σε ελάχιστο χρόνο. Γι’ αυτό, στους απίστους η υπερβολή αυτή φαντάζει απίστευτη, σύμφωνα με το ρητό: «Στο πλήθος της δυνάμεώς σου θα σε ψευσθούν οι εχθροί σου». «Την οποία ενήργησε στον Χριστό, ανασταίνοντάς τον από τους νεκρούς, και τον κάθισε στα δεξιά του στα επουράνια, υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και δυνάμεως και κυριότητας και κάθε ονόματος που ονομάζεται». Μας έδειξε, λέγει, ο Θεός εν Χριστώ το μέγεθος και την υπερβολή αυτών που μας χάρισε. Διότι μας συνανέστησε και μας συνεκάθισε εν Χριστώ στα επουράνια.

Διότι σε εμάς η μωρία, η ασθένεια και το παίγνιο αποτελούν στερήσεις, η πρώτη της σοφίας, η δεύτερη της δύναμης και η τρίτη της φρόνησης, όταν όμως λέγονται για τον Θεό υποδηλώνουν σαφώς υπερβολή σοφίας, δύναμης και φρόνησης. Αν λοιπόν κάτι λέγεται για εμάς κατά στέρηση, όταν λέγεται για τον Θεό είναι δίκαιο να το εκλαμβάνουμε πάντοτε ότι υποδηλώνει έξη (κατοχή/πληρότητα), και το αντίστροφο, αν κάτι λέγεται για εμάς κατά έξη, είναι πάρα πολύ πρέπον να εκλαμβάνουμε ότι για τον Θεό δηλώνει στέρηση εξαιτίας της υπεροχής Του. Διότι οι υπερβολές των θείων, ακόμη και όταν λέγονται από εμάς κατά στέρηση μέσω αντίφασης, υπολείπονται πολύ από την αληθινή τους έκφραση, όπως πραγματικά είναι. Αν λοιπόν αυτό είναι αληθές σύμφωνα με τον εύλογο συλλογισμό (διότι τα θεία δεν ταυτίζονται ποτέ με τα ανθρώπινα), άρα η «μωρία» και η «ασθένεια» του Θεού κατά τον άγιο απόστολο Παύλο, και το «παίγνιο» του Θεού κατά τον Γρηγόριο, τον θαυμαστό και μέγα δάσκαλο, είναι το μυστήριο της θείας ενανθρωπήσεως, επειδή έχει υπερβεί υπερουσίως κάθε τάξη και αρμονία πάσης φύσεως, δύναμης, έξης και ενέργειας. Αυτό ακριβώς, έχοντάς το δει νοερά από μακριά και έχοντας μυηθεί από το θείο Πνεύμα ο θειότατος Δαβίδ, και σαν να προερμήνευε την υπερβάλλουσα έξη του Θεού, η οποία διατυπώνεται από τον απόστολο μέσω της στέρησης, είπε, κατακρίνοντας σαφώς νομίζω τους Ιουδαίους: «στο πλήθος της δυνάμεώς σου θα σε ψευσθούν οι εχθροί σου».

Ψαλμός ξε'. Εις το τέλος· ωδή ψαλμού· αναστάσεως. «Αλαλάξτε στον Κύριο όλη η γη», η οποία προηγουμένως βρισκόταν σε άγνοια και λάτρευε την κτίση. «Πείτε στον Θεό» και Πατέρα: «πόσο φοβερά είναι τα έργα σου», διότι δεν λυπήθηκες τον αγαπητό σου Υιό προκειμένου να σώσεις το πλάσμα σου. Και στο πλήθος της δυνάμεώς σου, δηλαδή του Υιού σου, «σου είπαν ψέματα οι εχθροί σου» λέγοντας ότι δεν έχεις ομοούσιο Υιό ούτε συναΐδιο Πνεύμα.