Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 65:7

Οι οφθαλμοί του επιβλέπουν τα έθνη. Προσέχει τους πάντες και εξετάζει όλα όσα συμβαίνουν. Εκείνοι που τον παραπικραίνουν ας μην υπερηφανεύονται μέσα τους. Και ποιοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί που τον παραπικραίνουν, παρά εκείνοι για τους οποίους έχει λεχθεί: «Υιέ ανθρώπου, πήγαινε προς τον οίκο που με παραπικραίνει»; Και πράγματι, τον παραπίκραναν στην έρημο· και πάλι: «Μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό».

Του Αθανασίου. Ως προς το νόημα: Εκεί θα συμβασιλεύσουμε με τον Χριστό, όταν θα βασιλεύσει κατά τον νέο αιώνα, και θα ευφρανθούμε σε Αυτόν. Ευφραινόμαστε δε σε Εκείνον που έκανε τα δυσχερή εύκολα. Αθανάσιος, Ευσέβιος. Κατά δε την πνευματική ερμηνεία, ως οφθαλμούς του Θεού θα εννοήσουμε τους αποστόλους· και ως παραπικραίνοντες, τους Ιουδαίους, τους οποίους και οι προφήτες αποκαλούσαν «οίκο παραπικραίνοντα». Διότι, λέγει, ποιος είναι αυτός που παραπικραίνει, παρά ο οίκος του Ισραήλ; Με το παράπτωμα λοιπόν του Ισραήλ, ο Κύριος επέβλεψε στα έθνη. Επομένως, ας μην υπερυψώνονται οι ασεβείς, νομίζοντας ότι δύνανται να εξολοθρεύσουν αυτούς που προσέρχονται στο Ευαγγέλιο· αλλά ούτε ο υπερόπτης λαός, δηλαδή ο Ισραήλ, ας υψηλοφρονεί, ούτε ας ανασηκώνει υπεροπτικά την οφρύ του εναντίον του πλήθους των εθνών. Ας μη λέγει από μέσα του: «Εγώ έγινα πρωτότοκος ανάμεσα στα τέκνα του Θεού»· ας γνωρίζει όμως μάλλον, ότι παρεπίκρανε τον Κτίστη. Γι' αυτό και μετέθεσε από αυτόν την επισκοπή Του.

Ερώτηση: Πολλές φορές, όταν ψάλλω, αισθάνομαι ότι υψηλοφρονώ. Τι οφείλω λοιπόν να πω στον λογισμό μου; Απάντηση: Όταν υψώνεται η καρδιά κατά την ψαλμωδία, να θυμάσαι αυτό που είναι γραμμένο: «Εκείνοι που παραπικραίνουν τον Θεό ας μην υπερηφανεύονται». Το να παραπικραίνεις όμως τον Θεό είναι το να μην ψάλλεις με σύνεση και με φόβο Θεού. Και εξέτασε μήπως ρεμβάζει ο λογισμός σου την ώρα που ψάλλεις. Και οπωσδήποτε θα βρεις ότι ρεμβάζει και παροξύνεις τον Θεό.

Επειδή δε επρόκειτο ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός μετά το σωτήριο πάθος να αναχωρήσει από τη χώρα των Ιουδαίων και να φτάσει στη Γαλιλαία, δηλαδή προς την Εκκλησία των εθνών, σφαζόταν στα πλάγια του θυσιαστηρίου το πρόβατο που είχε ληφθεί τυπικά ως θυσία, ώστε να ατενίζει προς τον βορρά, σύμφωνα με εκείνο που έχει ειπωθεί από τον ψαλμωδό για τον Χριστό: «Τα μάτια του επιβλέπουν στα έθνη». Και επειδή ο μακάριος Ευαγγελιστής λέει ότι ο ίδιος απέφευγε να συναναστρέφεται με τους Ιουδαίους, διότι σχεδίαζαν να τον θανατώσουν, σε όσα έχουν ειπωθεί θα προσθέσουμε το εξής, ότι δηλαδή δεν θεωρούμε την αναχώρηση του Χριστού ως κατηγορία δειλίας, αλλά ούτε και θα κατηγορήσουμε γι' αυτό τον Παντοδύναμο για αδυναμία, αλλά θα αποδεχθούμε τον τρόπο της θείας οικονομίας· διότι έπρεπε να υπομείνει τον σταυρό υπέρ όλων όχι πρόωρα, αλλά στον κατάλληλο χρόνο. <Είπαν, λοιπόν, σε αυτόν οι αδελφοί του: Φύγε από εδώ και πήγαινε στην Ιουδαία, ώστε να δουν και οι μαθητές σου τα έργα που κάνεις· διότι κανείς δεν κάνει κάτι στα κρυφά όταν ζητά ο ίδιος να είναι γνωστός φανερά. Αν κάνεις αυτά, φανέρωσε τον εαυτό σου στον κόσμο.>

Διότι η προσκύνηση δεν γίνεται πλέον στην Ιερουσαλήμ, εφόσον έπαυσε η σκιά του Νόμου, σύμφωνα με το: «Θα τον προσκυνήσει ο καθένας από τον τόπο του»· και η προσκύνηση γίνεται εν πνεύματι και αληθεία, με την επιτέλεση έργων κατάλληλων για την προσκύνηση του Θεού, εφόσον το όνομά του έχει επικληθεί σε αυτούς. Αυτά αποτελούν προφητεία για τον παρόντα καιρό, κατά τον οποίο ο Θεός των όλων υμνείται σε όλα τα έθνη, και ο Δεσπότης Χριστός ονομάζεται Ύψιστος από όλους. <Εκεί θα ευφρανθούμε εξαιτίας του.> (A f. 330 b. Κυρίλλου και Αθανασίου.) Κατά το πνευματικό νόημα, εκεί θα συμβασιλεύσουμε με τον Χριστό, όταν θα βασιλεύσει στον νέο αιώνα, και θα ευφρανθούμε μαζί του· ευφραινόμαστε δε με εκείνον που έκανε τα δύσκολα εύκολα. —Διότι εκεί σφογγίζεται το δάκρυ μας, εκεί μας απαλλάσσει από κάθε λύπη, προσφωνώντας μας φιλάνθρωπα και λέγοντας: «Εγώ είμαι, εγώ είμαι αυτός που εξαλείφει τις αμαρτίες σου, και δεν πρόκειται να τις θυμηθώ». <Αυτοί που παραπικραίνουν ας μην υπερηφανεύονται εντός τους.> (E f. 121 b, F f. 96 b) Ως αυτούς που παραπικραίνουν ονομάζει τους Ιουδαίους. —Δηλαδή, ας μην υπερηφανεύεται και τώρα ο υπερόπτης λαός, δηλαδή ο Ισραήλ, και ας μη σηκώνει ψηλά το φρύδι του με αλαζονεία απέναντι στο πλήθος των εθνών.

Διότι έχει στραφεί προς αυτήν, σύμφωνα με αυτό που υμνείται στους Ψαλμούς: «Οι οφθαλμοί του επιβλέπουν στα έθνη· εκείνοι που παραπικραίνουν ας μην υπερηφανεύονται από μόνοι τους· ευλογείτε, έθνη, τον Θεό μας.» Διότι ο Ισραήλ προσέκρουσε και παραπίκρανε σε μεγάλο βαθμό· το ότι δε τα έθνη επρόκειτο, με την αποβολή του, να γίνουν δεκτά στην οικειότητα του Θεού μέσω της πίστεως, είναι εύκολο να το διαπιστώσει κανείς, εάν επιλέξει να ερευνήσει διεξοδικά τα λόγια των αγίων προφητών. Έχει γραφτεί λοιπόν: «Χαίρε και ευφραίνου, θυγατέρα της Σιών, διότι ιδού έρχομαι και θα κατασκηνώσω ανάμεσά σου, λέγει ο Κύριος, και θα καταφύγουν πολλά έθνη στον Κύριο εκείνη την ημέρα, και θα γίνουν λαός του, και θα κατασκηνώσω ανάμεσά σου, και θα κατανοήσεις ότι ο Κύριος ο Παντοκράτορας με απέστειλε προς εσένα.» Και ποιος είναι ο απεσταλμένος, παρά βεβαίως ο Χριστός, αυτός που ανακτίζει τους δύο λαούς σε έναν νέο άνθρωπο, και που κατέλυσε το μεσότοιχο του φραγμού, και κατάργησε τον νόμο των εντολών που συνίστατο σε διατάξεις, και ευαγγελίστηκε την ειρήνη στους μακρινούς και στους κοντινούς, δηλαδή στους Έλληνες (Εθνικούς) και στους Ιουδαίους; Είπε εξάλλου: «Έχω και άλλα πρόβατα, τα οποία δεν προέρχονται από αυτήν την αυλή· και εκείνα πρέπει να τα φέρω, και θα γίνουν ένα ποίμνιο, ένας ποιμένας.»

Γι' αυτό στα προκείμενα έχει λεχθεί: «Εκεί θα ευφρανθούμε σε αυτόν». Επομένως, ευλόγως το ίδιο προφητικό πνεύμα μέσω του Ησαΐα, εξαγγέλλοντας το χαρμόσυνο μήνυμα για την έρημο, έκανε μνεία και του ίδιου του Ιορδάνη, λέγοντας: «Ευφράνσου, έρημος που διψάς· ας αγαλλιάσει η έρημος, και ας ανθίσει σαν κρίνος· και θα εξαναθήσουν και θα αγαλλιάσουν τα έρημα μέρη του Ιορδάνη. Δυναμώστε, χέρια χαλαρωμένα, και γόνατα παραλυμένα· πάρτε θάρρος οι ολιγόψυχοι στη διάνοια. Δυναμώστε, μη φοβάστε. Ιδού, ο Θεός μας ανταπέδωσε κρίση· αυτός θα έλθει και θα μας σώσει. Τότε θα ανοιχθούν τα μάτια των τυφλών, και τα αυτιά των κωφών θα ακούσουν. Τότε ο χωλός θα πηδήξει σαν ελάφι, και καθαρή θα γίνει η γλώσσα των μογιλάλων· διότι ανέβλυσε νερό στην έρημο, και φάραγγα σε γη διψασμένη». Σε αυτό αναφέρεται τώρα λέγοντας: «Εκεί θα ευφρανθούμε σε αυτόν»· τα οποία βεβαίως εκπληρώθηκαν κατά τη θεοφάνεια του Σωτήρα μας στους ανθρώπους. Γι' αυτό ευλόγως ο παρών ψαλμός, απευθυνόμενος σε όλα τα έθνη, έλεγε: «Ελάτε και δείτε τα έργα του Θεού»· και πάλι: «Πείτε στον Θεό: Πόσο φοβερά είναι τα έργα σου!». Και με απόλυτη συνοχή, αφού είπε: «Εκεί θα ευφρανθούμε σε αυτόν», προσθέτει: «Σε αυτόν που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα». Θα το κατανοήσεις δε και αυτό, ακούγοντας τον ίδιο τον Σωτήρα να λέει: «Μου δόθηκε κάθε εξουσία στον ουρανό και επί της γης· πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη στο όνομά μου».

Γι' αυτό, σύμφωνα με τον Ακύλα έχει λεχθεί: «Σε αυτόν που εξουσιάζει με τη δύναμή του εις τον αιώνα». Εξάλλου, θα ευφρανθούμε εν αυτώ, εφόσον αξιωθούμε των όσων έχουν προαναφερθεί.

Πότε όμως θα ευφρανθούμε, παρά μόνον όταν έρθει ο μέλλων αιώνας, του οποίου την κυριότητα και την εξουσία δεν θα την έχει κανένας άλλος, παρά μόνο αυτός που έλαβε τη δύναμη από τον Πατέρα; Διότι τώρα, στον παρόντα αιώνα, υπάρχουν πολλές αρχές, και εξουσίες και κυριότητες, και τα πνεύματα της πονηρίας και οι κοσμοκράτορες· τότε όμως, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη, μόνος αυτός θα εξουσιάζει τον αιώνα, για τον οποίο ο παρών λόγος μάς υπόσχεται την ευφροσύνη. «Οι οφθαλμοί του επιβλέπουν τα έθνη, αυτοί που τον παραπικραίνουν ας μην υπερηφανεύονται. Διάψαλμα.» Με τα προηγούμενα λόγια, υποδηλώνοντας συγκαλυμμένα την κλήση των εθνών, καλούσε ολόκληρη τη γη· όχι βέβαια ρητά τα έθνη· τώρα όμως ολοκάθαρα αναφέρει τα έθνη και τη συμφιλίωση με τον Θεό. Διότι για όσους αμαρτάνουν έχει ειπωθεί: «Απόστρεψε το πρόσωπό σου από τις αμαρτίες μου»· και πάλι: «Γιατί αποστρέφεις το πρόσωπό σου και τη δεξιά σου;»· και πάλι: «Απέστρεψες το πρόσωπό σου, και ταράχθηκα». Για εκείνους όμως που έχουν αγαθές ελπίδες έχει ειπωθεί: «Οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι προς τους δικαίους, και τα αυτιά του στη δέησή τους»· και πάλι: «Τα μάτια σου ας δουν ευθύτητες»· και ξανά: «Ας σημειωθεί επάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε». Μεγάλες λοιπόν υποσχέσεις δίνονται με τα προκείμενα λόγια στα έθνη· ήδη οι οφθαλμοί του επιβλέπουν τα έθνη.

Και παρατήρησε πώς πουθενά δεν μνημονεύει τους προαναφερθέντες Ιουδαίους, αλλά διαρκώς ευαγγελίζεται τα αγαθά στα έθνη. Ο φιλάνθρωπος Σωτήρας των εθνών, λοιπόν, εξάπλωσε τους οφθαλμούς του, δηλαδή τις επισκοπικές του δυνάμεις, σε όλα τα έθνη. Και ακτίνες φωτός, οι οποίες εκπέμπονται από τους οφθαλμούς του, καταλάμπουν τις δεκτικές ψυχές τους. Επειδή όμως δεν έμελλαν όλοι να υποδεχθούν τη χάρη, αλλά, στο μέτρο που εξαρτιόταν από αυτούς, θα παρόργιζαν και θα παραπίκραιναν αυτή την τόσο μεγάλη φιλανθρωπία, με το να μην αποδεχθούν το δώρο, εύλογα έχει προστεθεί: «Εκείνοι που παραπικραίνουν ας μην υπερηφανεύονται μέσα τους». Υποδηλώνει δε με αυτά και εκείνους ανάμεσα στα έθνη που είναι απειθείς και ανυπότακτοι στον ευαγγελικό λόγο. Γι' αυτό έχει ειπωθεί από τον Σύμμαχο: «Οι οφθαλμοί του επιβλέπουν τα έθνη· οι απειθείς ας μην υψώνουν τον εαυτό τους». Υποδηλώνει όμως και με άλλη έννοια εκείνους από την περιτομή που αθέτησαν τη χάρη και περιφρόνησαν την κλήση του Σωτήρα· γι' αυτό το Άγιο Πνεύμα απευθυνόταν προς αυτούς και μέσω του Ησαΐα, λέγοντας: «Με την ακοή θα ακούσετε και δεν πρόκειται να καταλάβετε, και βλέποντας θα δείτε και δεν πρόκειται να αντιληφθείτε». Εύλογα, λοιπόν, ο παρών λόγος, επιπλήττοντάς τους επειδή μάταια φουσκώνουν από υπερηφάνεια για τους προγόνους τους και καυχιούνται για την ευδοκίμηση των προπατόρων τους, λέει: «Εκείνοι που παραπικραίνουν ας μην υπερηφανεύονται μέσα τους».

Σταματήστε, λέει, να κομπάζετε και να υπερηφανεύεστε μάταια, εσείς, γνωρίζοντας ότι ο Θεός δεν επιβλέπει εσάς περισσότερο από τα υπόλοιπα έθνη. Εξάλλου, οι οφθαλμοί της εποπτικής του δύναμης, προνοώντας για όλους τους ανθρώπους, επιβλέπουν τα έθνη. Γιατί, λοιπόν, εσείς, σαν να κατέχετε κάτι το εξαιρετικό, υπερηφανεύεστε, και μάλιστα όντες άνθρωποι που διαρκώς παροργίζουν τον Θεό; Ότι δε ο λόγος υπαινίσσεται αυτούς, το φανερώνει σαφώς το Πνεύμα λέγοντας μέσω του Ιεζεκιήλ: «Υιέ ανθρώπου, εγώ σε αποστέλλω προς τον οίκο Ισραήλ, σε αυτούς που με παροργίζουν, οι οποίοι με παρόργισαν, και αυτοί και οι πατέρες τους, μέχρι τη σημερινή ημέρα»· και στη συνέχεια: «Εάν άραγε ακούσουν ή πτοηθούν, διότι είναι οίκος που παροργίζει»· και πάλι: «Και θα λαλήσω τους λόγους μου προς αυτούς, εάν άραγε ακούσουν ή πτοηθούν, διότι είναι οίκος που παροργίζει». Και στον 105ο (ρε΄) ψαλμό έχει λεχθεί: «Διότι παρόργισαν το πνεύμα του»· και πάλι: «Πολλές φορές τους γλίτωσε· αυτοί όμως τον παρόργισαν με τις βουλές τους». Αλλά και ο Μωυσής παρουσιάζει την πικρία τους λέγοντας: «Διότι η άμπελός τους προέρχεται από την άμπελο των Σοδόμων, και η κληματαριά τους από τα Γόμορρα· το σταφύλι τους είναι σταφύλι χολής, τα τσαμπιά τους είναι τσαμπιά πικρίας». Και στον Ιερεμία, επίσης, έχει ειπωθεί προς αυτούς: «Πώς μεταστράφηκε σε πικρία η άμπελος η αλλότρια;» Εύλογα, λοιπόν, και εδώ ονομάστηκαν άνθρωποι που παροργίζουν τον Θεό.

Ο λόγος, κάνοντας παράλληλα μνεία των εθνών και της σωτηρίας τους, προέβη σε αντιπαραβολή με αυτούς που προέρχονται από την περιτομή, λέγοντας: «Οι οφθαλμοί του επιβλέπουν τα έθνη· αυτοί που τον παροργίζουν ας μην υπερηφανεύονται. Ευλογείτε, έθνη, τον Θεό μας, και κάντε να ακουστεί η φωνή της αινέσεώς του». Ότι ο ψαλμός έχει ευαγγελικό χαρακτήρα, το παρατηρήσαμε και όταν αρχίζαμε τον λόγο μας· πράγμα το οποίο φανερώνεται και μέσα από ολόκληρο το ύφος της προφητείας. Διότι, ενώ στην αρχή καλούσε ολόκληρη τη γη, έπειτα, αφού στο μεταξύ δίδαξε περισσότερα, διατυπώνει με μεγαλύτερη σαφήνεια προφητεία για τα έθνη, λέγοντας: «Οι οφθαλμοί του επιβλέπουν τα έθνη». Έτσι, λοιπόν, μετά τη διδασκαλία αυτών, στη συνέχεια προτρέπει όλα τα έθνη, τα οποία θα έχουν ωφεληθεί από το γεγονός ότι διδάχθηκαν εκ των προτέρων τα προλεχθέντα, να ευλογούν τον δημιουργό τόσων θαυμάτων και φοβερών έργων, λέγοντας: «Ευλογείτε, έθνη, τον Θεό μας». Διότι μην ευλογείτε, λέει, τους δικούς σας, αυτούς που παλαιότερα από πλάνη θεωρούνταν θεοί, αλλά τον δικό μας, τον οποίο εμείς αναγνωρίσαμε από τους πατέρες μας, γνωρίζοντας ότι αυτός είναι ο αληθινός Θεός. Τώρα τουλάχιστον, έστω κι αν δεν το κάνατε προηγουμένως, ας τον ευλογείτε και εσείς.

Διότι, από τη στιγμή που άρχισαν να συναρμολογούνται από Εκείνον που ζωογονεί τους νεκρούς, οστά προς οστά και άρθρωση προς άρθρωση, και δόθηκε στα ξηρά οστά το Πνεύμα της ζωής και της παλιγγενεσίας, γνωρίζω καλά ότι πρέπει να ολοκληρωθεί πλήρως η ανάσταση. Επομένως, ας μην υπερηφανεύονται μέσα τους όσοι προκαλούν πικρία. Ούτε ας νομίζουν ότι κατέχουν κάτι αυτοί που κρατούν μια σκιά, ή ένα όνειρο ανθρώπων που ξυπνούν, ή αύρες που πνέουν, ή τα ίχνη ενός πλοίου πάνω στο νερό. Ας ολολύξει το πεύκο, διότι έπεσε ο κέδρος. Ας παραδειγματιστούν από τις συμφορές των άλλων, και ας μάθουν ότι ο φτωχός δεν θα λησμονηθεί ως το τέλος· ούτε θα ανεχθεί η Θεότητα – η οποία κατατέμνεται και διαιρείται κακόδοξα σε στοιχείο άρχον και αρχόμενο – να μην συντρίψει εν εκστάσει τα κεφάλια των δυναστών, όπως λέει ο Αββακούμ. Διότι έτσι προπάντων θα υβριζόταν η Θεότητα με τον υποβιβασμό της, και θα επιβαρυνόταν η κτίση εάν αποκτούσε ισοτιμία με τη Θεότητα.

Εάν, λοιπόν, στην κατά σάρκα ζωή το προσήκον μέτρο της ηλικίας αποσείει την υποταγή προς εκείνη που γέννησε, κανείς δεν θα μπορούσε να πει ποια θέση έχει η υποταγή ως προς Εκείνον που δεσπόζει με την εξουσία Του επί του αιώνος. Διότι ίδιον της θείας και μακαρίας ζωής είναι να διαμένει πάντοτε στην ίδια κατάσταση και να μην επιδέχεται τη μεταβολή που προέρχεται από αλλοίωση. Εφόσον, λοιπόν, ο Λόγος που υπήρχε εξαρχής, ο μονογενής Θεός, είναι ξένος προς κάθε προκοπή και αλλοίωση, πώς εκείνο που δεν υπάρχει τώρα, γίνεται μετέπειτα; Διότι ο απόστολος δεν μιλά για τον Υιό ως να ήταν πάντοτε υποταγμένος, αλλά ότι πρόκειται να υποταχθεί προς το τέλος της συμπληρώσεως των πάντων. Και όμως, εάν η υποταγή είναι κάτι το καλό και άξιο να λέγεται για τον Θεό, πώς τώρα αυτό το καλό απουσιάζει από τον Θεό; Διότι είναι εξίσου και απολύτως καλό και για τους δύο, και για τον Υιό που υποτάσσεται και για τον Πατέρα που δέχεται την υποταγή του Υιού. Λείπει, επομένως, στο παρόν ένα τέτοιο καλό και από τον Πατέρα και από τον Υιό, και εκείνο που δεν είχε προ των αιώνων ούτε ο Πατέρας ούτε ο Υιός, αυτό κατά τη συμπλήρωση των χρόνων θα προστεθεί και στον Πατέρα και στον Υιό, καθώς ο μεν ένας θα υποστεί την υποταγή, ο δε άλλος θα λάβει μέσω αυτού κάποια προσθήκη και επαύξηση της δικής Του δόξας, την οποία προς το παρόν εντωμεταξύ δεν έχει. Πού βρίσκεται, λοιπόν, σε αυτά το αναλλοίωτο; Διότι το να γίνεται κάτι μετέπειτα, ενώ τώρα δεν υφίσταται, αποτελεί ίδιον της τρεπτής φύσεως.

Διότι, εάν υπήρχε σε τέτοιου είδους λέξεις κάποια ομωνυμία ανάμεσα στην κτίση και στον Δημιουργό, θα ήταν ίσως συγχωρητέος, λόγω της κοινότητας των υπόλοιπων ονομάτων, να αποδώσει το όνομα της κτίσης από κοινού στο κτιστό και στον Δημιουργό. Εάν, όμως, είναι παντελώς ασυμβίβαστα και ακοινώνητα τα γνωρίσματα που διαπιστώνονται μέσω των ονομάτων στην κτιστή και στην άκτιστη φύση, πώς δεν είναι φανερή σε όλους η συκοφαντία εκείνου που τολμά να εφαρμόσει το όνομα της δουλείας σε Αυτόν που δεσπόζει, όπως λέει ο προφήτης, με την αιώνια εξουσία Του, και να εξισώσει Αυτόν που πρωτεύει στα πάντα, όπως λέει ο απόστολος, στην ίδια τάξη με τη δουλεύουσα φύση, βάσει του ονόματος και της έννοιας της κτίσης; Διότι ο μέγας Παύλος αποφάνθηκε ότι ολόκληρη η κτίση βρίσκεται σε δουλεία, αυτός που διδάχθηκε την απόρρητη γνώση στα διδασκαλεία υπεράνω των ουρανών, μαθαίνοντας αυτά εκεί όπου αδρανεί κάθε σημαίνουσα φωνή που προφέρεται μέσω του λόγου, ενώ η ανεκφώνητη έννοια γίνεται ρήμα διδασκαλίας, η οποία διδάσκει στην κεκαθαρμένη καρδιά τα υπέρλογα μέσω της άρρητης ελλάμψεως των νοημάτων.

Τέτοια κατηγορία αντιμετώπισε κάποτε και ο Παύλος από τους Αθηναίους, κατηγορούμενος από αυτούς τους ίδιους ότι κηρύττει ξένα δαιμόνια, όταν ήλεγχε την περί τους δαίμονες πλάνη εκείνων που μανιωδώς λάτρευαν τα είδωλα και τους καθοδηγούσε προς την αλήθεια, κηρύττοντας την ανάσταση στο πρόσωπο του Ιησού. Αυτά προβάλλουν και τώρα οι νέοι Στωικοί και Επικούρειοι στον μιμητή του Παύλου, οι οποίοι σε τίποτε άλλο δεν αφιερώνουν τον χρόνο τους, καθώς λέει η ιστορία για τους Αθηναίους, παρά στο να λέγουν και να ακούνε κάτι το νεότερο. Διότι τι το νεότερο θα μπορούσε να βρεθεί από αυτά: ένας Υιός ενεργείας και ένας Πατέρας κτίσματος, και ένας Θεός πρόσφατος που αναφύεται από το μη ον, και ένα αγαθό διαφοροποιημένο από το αγαθό; Αυτοί είναι που, λέγοντας ότι Αυτός δεν είναι ό,τι ακριβώς είναι η φύση Εκείνου που τον γέννησε, προσποιούνται ότι τον τιμούν με τις πρέπουσες τιμές. Άραγε, θα σεβόταν ένα τέτοιο είδος τιμής ο Ευνόμιος, εάν κάποιος έλεγε γι' αυτόν ότι δεν έχει φυσική οικειότητα με τον πατέρα του, αλλά ότι έχει κοινωνία με κάτι το ετερογενές; Διότι, εάν αυτός που εξομοιώνει τον Κύριο της κτίσεως με την κτίση ισχυρίζεται ότι με αυτά Τον τιμά, ας τιμηθεί και αυτός εξισούμενος κατά τη φύση του με το άλογο ή το αναίσθητο. Εάν όμως γι' αυτόν είναι κάτι το βαρύ και υβριστικό η κοινωνία με το κατώτερο, πώς για Εκείνον που δεσπόζει με τη δύναμή Του στον αιώνα, καθώς λέει ο προφήτης, αποτελεί τιμή το να συγκαταλέγεται με την υποχείρια και υπόδουλη φύση;

Διότι, ως προς το γενικό της ονομασίας, το όνομα της κτίσεως είναι ένα για όλα όσα έλαβαν υπόσταση από το μη όν, ενώ οι επιμέρους διαφορές αυτών που κατανοούνται μέσα στην κτίση διαφέρουν η μία από την άλλη ανάλογα με τις παραλλαγές των ιδιωμάτων τους. Ώστε, εάν Εκείνος είναι κτιστός, και κτιστός είναι και ο άνθρωπος, τότε ο Ίδιος κένωσε τον εαυτό Του προς τον ίδιο Του τον εαυτό, σύμφωνα με τα λεγόμενα του Ευνομίου, και δεν μετέβη προς το ταπεινό από το υπέρτερο, αλλά μεταχώρησε από το όμοιο προς το ομότιμο, με μόνη διαφορά την ιδιότητα του ενσώματου και του ασώματου. Εναντίον ποιου, λοιπόν, θα στραφεί η δίκαιη ψήφος των κριτών, ή ποιος θα αναδειχθεί ένοχος για εκείνες τις κατηγορίες; Εκείνος που λέει ότι το κτιστό έχει σωθεί από τον άκτιστο Θεό, ή εκείνος που αποδίδει την αιτία της σωτηρίας μας σε κτίσμα; Όμως, η κρίση των ευσεβών δεν είναι αβέβαιη. Διότι αυτός που γνωρίζει με ακρίβεια τη διαφορά του κτιστού από το άκτιστο, των οποίων η παραλλαγή χαρακτηρίζεται από κυριότητα και δουλεία —εφόσον ο μεν άκτιστος Θεός δεσπόζει με τη δύναμή Του εις τον αιώνα, όπως λέει ο προφήτης, ενώ όλα όσα ανήκουν στην κτίση είναι δούλα, σύμφωνα με τον λόγο του ίδιου προφήτη, ο οποίος λέει ότι «τα σύμπαντα είναι δούλα Σου»— αυτός, λοιπόν, που τα κατανόησε αυτά με επιμέλεια, ασφαλώς δεν αγνοεί εκείνον που μετοικίζει τον Μονογενή από δουλεία σε δουλεία.

«Εν ποταμώ»: Διότι τότε οι Ισραηλίτες διέσχισαν τον Ιορδάνη, τώρα όμως οι πιστοί διαπερνούν τους ποταμούς της ασέβειας με το πόδι της πίστεως. «Εκεί θα ευφρανθούμε»: Εκεί. Πού; Όπου πλεόνασε η χάρη. «Στον δεσπόζοντα»: Διότι δεσπότης και κύριος όλων των αιώνων είναι ο Λόγος, ο Χριστός· διότι δι' αυτού δημιουργήθηκαν. «Οι οφθαλμοί αυτού»: Διότι προόρισε τα έθνη να γίνουν κληρονόμοι του μυστηρίου της χάριτος, γι' αυτό και τα επιβλέπει. «Αυτοί που παραπικραίνουν»: Τα τέκνα των Ιουδαίων, ως βλάσφημοι και υπερήφανοι, εξοργίζοντας τον Θεό διά των κακών έργων τους, ας μην επαίρονται από μόνοι τους.

Όσοι πιστεύετε στον Υιό πείτε Του: «Όλη η γη ας Σε προσκυνήσει και ας ψάλει σε Σένα. Ελάτε και δείτε τα έργα του Θεού» που φανερώθηκε πάνω στη γη, ως «φοβερός στις βουλές» και στις πράξεις «περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων. Αυτός που μετατρέπει την» Ερυθρά «θάλασσα σε ξηρά» για τη διάβαση του λαού που διέφευγε, «στον ποταμό» Ιορδάνη «θα περάσουν με τα πόδια» μαζί με την κιβωτό, υπό την καθοδήγηση του Ιησού του Ναυή. Εκεί «θα ευφρανθώ» με τα θαύματα του Θεού. «Τα μάτια Του επιβλέπουν τα έθνη» εξαιτίας της χριστοκτονίας των Ιουδαίων, «εκείνοι που Τον πικραίνουν», οι θεοκτόνοι, «ας μην υψώνουν τον εαυτό τους» ως τέκνα του Αβραάμ, αλλά «εσείς τα έθνη ευλογείτε τον Θεό μας και κάντε να ακουστεί η φωνή της αινέσεώς Του», η οποία κηρύττει μετάνοια και τη βασιλεία των ουρανών. «Σε Αυτόν που έθεσε την ψυχή μου στη ζωή και δεν άφησε να κλονιστούν στον σάλο» της απιστίας «τα πόδια μου». Αυτά λέγει η Εκκλησία του Θεού και οι μάρτυρές της: «Επειδή μας δοκίμασες, ω Θεέ», με πειρασμούς και βάσανα, «μας πέρασες από τη φωτιά, όπως δοκιμάζεται το ασήμι», καθαρίζοντάς μας από κάθε μολυσμό. «Μας οδήγησες στην παγίδα» των ασεβών τυράννων, «έβαλες θλίψεις πάνω στις πλάτες μας».

35. Λοιπόν, ας ψάλλει ο μακάριος Δαβίδ κρούοντας τη θεία λύρα που είναι χορδισμένη εν Πνεύματι: «Ότι Θεός μέγας είναι ο Κύριος, υψηλός και φοβερός, βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη». Και επιπλέον: «Και εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών». Και: «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός, και θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη». Και: «Έκανε γνωστό ο Κύριος το σωτήριό του, ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του». Και: «Είδαν όλα τα πέρατα της γης το σωτήριο του Θεού μας». Πώς λοιπόν και πότε, και πάνω σε ποιους ο Θεός των όλων έχει γνωριστεί ως Θεός μέγας και βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη, και έκανε γνωστό το σωτήριό του, και ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του; Από εδώ είναι δυνατόν να το κατανοήσουν όσοι έχουν πραγματικά σώας τας φρένας και κατευθύνουν τον νου τους ορθά και αδιάστροφα προς τα θεοπαράδοτα λόγια· διότι, αν βέβαια νοείται απλώς ως Θεός και Δημιουργός των όλων, ήδη βασιλεύει και εξουσιάζει τα πάντα. «Αυτός που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα», «ότι στο χέρι του είναι τα πέρατα της γης». Και: «Τα σύμπαντα είναι δούλα σε αυτόν».

Αποστράφηκε ο λαός ενός τόσο μεγάλου βασιλιά, εναντίον του οποίου δικαίως θα μπορούσε κανείς να διατυπώσει κατηγορία λιποταξίας· συνεπώς, τα ανάκτορα έχουν εγκαταλειφθεί κενά και έρημα, διότι προσχώρησαν σε άλλον βασιλιά. Διότι τέτοια είναι η λογική αυτών που δεν έχουν βασιλιά, οι οποίοι ίσως δεν θα υπαχθούν στη βασιλεία του Χριστού, εφόσον κυβερνώνται από αλλού και συγκεκριμένα από τον Μαμωνά. Ας εξηγήσουν, λοιπόν, τον τρόπο της εγκατάλειψης· ας αναζητηθεί ποια είναι η αιτία της μεταστροφής. Αν βέβαια ο λαός διέφυγε με τη θέλησή του από το χέρι εκείνου που έχει την εξουσία, αυτό έγινε μήπως επειδή εκείνος δεν έχει τη δύναμη να κυβερνά, ή επειδή δεν έχει τη δύναμη να σώζει; Και όμως, αυτός που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα, αυτός είναι που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, και στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Και ονομάζεται Θεός που σώζει, και Θεός των σωτηριών μας· και αυτός γεννήθηκε για εμάς ως Σωτήρας Κύριος, και δεν υπάρχει άλλος σωτήρας εκτός από αυτόν. Ή μήπως τον απαρνήθηκαν επειδή δεν προνοεί και δεν κατευθύνει τα επίγεια πράγματα με τρόπο θεοπρεπή; Αλλά αυτός είναι που ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων· αυτός που δίνει στη γη την πρώιμη και την όψιμη βροχή, και δίνει τροφή σε κάθε σάρκα. Και λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται μέχρι τώρα, κι εγώ εργάζομαι», εισάγοντας από εδώ τους λόγους για τη φροντίδα και την πρόνοια προς εμάς. Ή μήπως δεν τον αποδέχονται επειδή δεν είναι μεγάλος; Αλλά είναι μέγας βασιλιάς σε όλη τη γη, και της μεγαλωσύνης του δεν υπάρχει τέλος.

νθ΄. Ας προσέξουν δε και τούτο οι αβασίλευτοι, ότι το όνομα «βασιλεύς» δεν συγκαταλέγεται σε εκείνα που λέγονται απόλυτα και ανεξάρτητα, αλλά σε εκείνα που αναφέρονται σε κάτι άλλο και εξετάζονται σε σχέση με αυτό. Διότι δεν θα μπορούσε να νοηθεί βασιλιάς, χωρίς εκείνους που υπάγονται στη βασιλεία του, ούτε άρχοντας, χωρίς τους αρχόμενους. Επειδή, όταν τεθεί υποχρεωτικά η μία από αυτές τις προσωνυμίες, εισάγεται μαζί της και η άλλη, όπως ακριβώς, όταν αναιρείται η μία, συναναιρείται και η άλλη. Διότι έτσι όσα μετέχουν σε αυτού του είδους τα ονόματα, ως επί το πλείστον, συσχετίζονται μεταξύ τους και συνδέονται. Έτσι ώστε ούτε το ένα να νοείται χωρίς το άλλο, ούτε πάλι το άλλο να υφίσταται χωρίς το ένα. Εάν, λοιπόν, είναι αληθινές οι θεοφάνειες που έγιναν στους αγίους προφήτες από το Άγιο Πνεύμα, όπως άλλωστε είναι αληθινές, ο Χριστός και Θεός μας, ο οποίος προσαγορεύεται από αυτούς ως βασιλεύς, είναι οπωσδήποτε βασιλεύς κάποιων, δηλαδή προφανώς αυτών επί των οποίων βασιλεύει. Διότι, ως Θεός και Δημιουργός των συμπάντων, είναι βασιλεύς των πάντων· επειδή Αυτός είναι που δεσπόζει με τη δύναμή Του εις τον αιώνα, και τα σύμπαντα είναι δούλα Του, και η βασιλεία Του είναι βασιλεία όλων των αιώνων, και η δεσποτεία Του παραμένει σε κάθε γενεά και γενεά.

Ο δικός μας αυτοκράτορας, όμως, ούτε παρασύρθηκε σε αλαζονεία, όπως ο Αλέξανδρος, αλλάζοντας τον προηγούμενο μειλίχιο χαρακτήρα του σε ήθος βάρβαρο και υπεροπτικό, ούτε πάλι, αποφεύγοντας από μόνος του την καύχηση για τα έργα του, έχει ανάγκη από εκείνους που θα τον παροτρύνουν και θα του υπενθυμίζουν ότι είναι άνθρωπος και πρέπει να έχει ανθρώπινο φρόνημα· αλλά, έχοντας πλαστεί απλός, χαίρεται με την απλότητα, και, αφού έλαβε την πορφύρα ως δώρο Θεού, καταξιώθηκε να μας ποιμαίνει με ακακία καρδιάς όμοια με τον θεοπάτορα Δαβίδ, χωρίς σε άλλα να θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο από ό,τι είναι, και σε άλλα κατώτερο από τους άλλους. Και τα μάτια του, αν και επιβλέπουν τα έθνη, στρέφονται επίσης προς τους πιστούς της γης και τους κάνει συγκάθεδρους στη βασιλική εξουσία. Και όσους ανάμεσά μας περπατούν ξυπόλητοι και κοιμούνται κατάχαμα, τους βάζει κάτω από την ίδια στέγη και στο ίδιο τραπέζι, τους ακούει με ευχαρίστηση και κάνει πολλά εξαιτίας τους, υπακούοντας σε αυτούς ως σε ένθεους άνδρες· επειδή, λοιπόν, πλήρης είναι η ανταμοιβή, έτσι και ο μισθός που προέρχεται από αυτά είναι ο Ίδιος ο Θεός, ο Οποίος αγαλλιάται με την ευσέβειά του και σχεδόν εμφανίζεται ενώπιόν του, υποδεικνύοντάς του απευθείας και χωρίς διαμεσολαβητές τι πρέπει να πράξει.

Επομένως, ας μην υπερηφανεύονται οι ασεβείς θεωρώντας τους εαυτούς τους ευσεβείς, αλλά ας γνωρίζουν πάρα πολύ καλά ότι αρνούνται τον Χριστό με την αθέτηση της σεπτής Του εικόνας. Εκείνος αναβάλλει ακόμη να επιφέρει την τιμωρία, από ευσπλαχνία και έλεος, λόγω της φιλανθρωπίας Του και χάριν της μετανοίας, όμως γνωρίζει στο τέλος να τιμωρεί τους αμετανόητους.

Εκεί όμως δεν υπάρχει τέλος. Εκεί ο καθένας θα γευθεί τους κόπους των καρπών του. «Εκεί θα ευφρανθούμε για αυτόν που δεσπόζει με τη δύναμή του στους αιώνες.» Αρκεί μόνο να νεκρώσουμε «τα μέλη μας τα επί της γης: την πορνεία, την ακαθαρσία, το πάθος, την κακή επιθυμία και την πλεονεξία.» Αρκεί μόνο να σηκώσουμε τον ζυγό της υποταγής, «δείχνοντας ανοχή ο ένας στον άλλον με αγάπη», «βαστάζοντας τα βάρη ο ένας του άλλου και εκπληρώνοντας έτσι τον νόμο του Χριστού», σύμφωνα με τα γεγραμμένα.

Ώστε "ας μην υπερηφανεύονται" οι δυσώνυμοι Εικονομάχοι λέγοντας ότι έχουν εκλείψει οι ομολογητές του Χριστού. Αλλά μάλλον ας γνωρίζουν ότι η μετάστασή τους αποτελεί ακράδαντο στήριγμα για την Εκκλησία του Θεού, και σε εμάς που απομείναμε βεβαιότητα της αλήθειας, ώστε να απορρίπτουμε με αποτροπιασμό τη σκοτεινή τους πλάνη. Αλλά επειδή η "πίστη που ενεργείται μέσω της αγάπης" γνωρίζει πώς να σώζει τον άνθρωπο, σας παρακαλώ, όπως πάντοτε έτσι και τώρα, να εφαρμόζετε τις θείες εντολές και να είστε προετοιμασμένοι για την έξοδο, εξαιτίας του άδηλου του θανάτου. Διότι γνωρίζετε ότι και ο προαναφερθείς πατέρας, αφού καταλήφθηκε αιφνιδίως από σφοδρούς πόνους και καυστικό πυρετό, και την επόμενη ημέρα έμεινε άλαλος, την τρίτη ημέρα παρέδωσε το πνεύμα.

Μήπως είμαστε άμοιροι μιας τέτοιας κλήσεως και δόξας; Σε καμία περίπτωση. Και σε εμάς τους ταπεινούς ανήκει και ο σταυρικός βίος και το έπαθλο του μακαρισμού, εφόσον μέχρι αυτήν την ώρα διανύουμε τον διωγμό υπέρ του Χριστού, μαζί με τα προηγηθέντα καυχήματα της καλής ομολογίας· και ω, τι θαυμαστή αρετή! Τι δωρεές χαρίζει σε εκείνους που την κρατούν σταθερά! Αλλά αυτά συμβαίνουν εδώ· τι θα γίνει όμως στον μέλλοντα αιώνα; Και ποιος θα μπορούσε να διηγηθεί εκείνη τη μακαριότητα και τη δόξα, για την οποία λέει ο Κύριος: «Τότε οι δίκαιοι θα εκλάμψουν όπως ο ήλιος»· διότι, επειδή ο Ίδιος είναι ο ήλιος της δικαιοσύνης, υποσχέθηκε ότι θα εκλάμψουν σαν τον ήλιο και οι δίκαιοι, ως σύμμορφοί Του· «Εάν βεβαίως συμπάσχουμε», λέει, «για να συνδοξαστούμε». Λέει επίσης και σε άλλο σημείο: «Πατέρα, αυτούς που μου έδωσες θέλω, όπου είμαι εγώ, να είναι κι εκείνοι μαζί μου, για να βλέπουν τη δόξα τη δική μου, την οποία μου έδωσες, διότι με αγάπησες πριν από τη δημιουργία του κόσμου». Βλέπετε πού θα πάμε; «Εκεί όπου είναι ο Χριστός, καθήμενος στα δεξιά του Θεού»· εκεί όπου υπάρχει η χαρά και η αγαλλίαση, όπου υπάρχει η χοροστασία των αγγέλων, «η εκκλησία των πρωτοτόκων που είναι εγγεγραμμένοι στους ουρανούς»· εκεί όπου βρίσκονται οι ομόβαθμοι αδελφοί και πατέρες, εκεί θα πάμε μετά από λίγο. «Εκεί θα ευφρανθούμε κοντά σε Αυτόν που δεσπόζει με τη δύναμή Του στον αιώνα», όπως ψάλλει ο μακάριος Δαβίδ, όχι για χίλια ούτε για δέκα χιλιάδες χρόνια, αλλά σε έναν αγέραστο αιώνα που δεν έχει τέλος.