Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 67:2

«Ας εγερθεί ο Θεός, και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του». Ο λόγος αυτός υποδηλώνει την παρόρμηση του Θεού να κρίνει τους ακάθαρτους δαίμονες. Διότι με την παρουσία Του αυτοί εκδιώχθηκαν από την τυραννία που ασκούσαν στους ανθρώπους. «Ετοιμάστε την οδό για εκείνον που επιβαίνει επί δυσμών». Γίνετε ευπρεπείς, λέγει, ώστε να πορευθείτε στις οδούς Εκείνου, ο οποίος κατά τους έσχατους χρόνους εμφανίστηκε εν σαρκί σε όσους βρίσκονται επί της γης. Ή, με το «σε εκείνον που επιβαίνει επί δυσμών», εννοεί εκείνον που πραγματοποίησε την κάθοδο μέχρι τον άδη. «Ας ταραχθούν από το πρόσωπό του». Εννοεί προφανώς τα έθνη των δαιμόνων. «Του πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών». Ως ορφανά μεν χαρακτηρίζει τους απροστάτευτους, ως χήρες δε τις ψυχές που δεν έχουν τον νυμφίο Λόγο. Διότι Εκείνος είναι προστάτης των αδυνάτων και όσων δεν έχουν ανθρώπινη βοήθεια, όπως ακριβώς εμείς.

Ερώτηση ΙΔ΄. Ποια προσευχή και ποιον λόγο, περισσότερο από κάθε άλλη προσευχή και λόγο, φοβούνται οι δαίμονες και ο διάβολος; Απόκριση. Διηγήθηκαν κάποιοι πνευματοφόροι άνδρες, άξιοι εμπιστοσύνης, ότι όταν κάποτε τους εμφανίστηκε οφθαλμοφανώς ο διάβολος και του υπέβαλαν αυτό το ερώτημα, εκείνος αποκρίθηκε πως δεν υπάρχει σε ολόκληρη την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη λόγος που να εκφοβίζει και να διασκορπίζει όλη τη δύναμή τους, όσο η αρχή του 67ου ψαλμού. Μόλις λοιπόν ο διάβολος είπε αυτά, και αφού εκείνοι άρχισαν τον ψαλμό προφέροντας μόνο την πρώτη φράση, το «Αναστήτω ο Θεός», αμέσως ο διάβολος έγινε άφαντος ουρλιάζοντας, αποδεικνύοντας έμπρακτα τη δραστικότητα αυτής της προσευχής.

Διότι οι γνωστοί του τον επισκέπτονταν συνεχώς, νομίζοντας πως θα τον έβρισκαν νεκρό, και τον άκουγαν να ψάλλει: «Ας αναστηθεί ο Θεός και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του, και ας φύγουν από το πρόσωπό του εκείνοι που τον μισούν».

Και πλησιάζοντας κοντά στη θύρα, παρακαλούσε τους ανθρώπους να αναχωρήσουν και να μη φοβούνται· διότι, όπως έλεγε, με αυτόν τον τρόπο οι δαίμονες δημιουργούν φαντασιώσεις εναντίον εκείνων που δειλιάζουν. «Εσείς, λοιπόν, αφού σφραγίσετε τον εαυτό σας με το σημείο του σταυρού, φύγετε με θάρρος, και αυτούς αφήστε τους να παίζουν μόνοι τους». Εκείνοι, λοιπόν, αναχωρούσαν οχυρωμένοι με το σημείο του σταυρού. Ο ίδιος όμως παρέμενε και δεν υφίστατο καμία βλάβη από αυτούς· αλλά ούτε και αποκάμνε αγωνιζόμενος. Διότι η αύξηση των πνευματικών θεωριών που καταύγαζαν τον νου του και η αδυναμία των εχθρών τού παρείχαν μεγάλη ανάπαυση από τους κόπους και τον γέμιζαν με ακόμη μεγαλύτερη προθυμία. Επειδή, πράγματι, τον πλησίαζαν συνεχώς οι γνωστοί του νομίζοντας ότι θα τον βρουν νεκρό, και τον άκουγαν να ψάλλει: «Ἀναστήτω ὁ Θεὸς καὶ διασκορπισθήτωσαν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ, καὶ φυγέτωσαν ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ οἱ μισοῦντες αὐτόν. Ὡς ἐκλείπει καπνός, ἐκλειπέτωσαν· ὡς τήκεται κηρὸς ἀπὸ προσώπου πυρός, οὕτως ἀπολοῦνται οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ». Και πάλι: «Πάντα τὰ ἔθνη ἐκύκλωσάν με, καὶ τῷ ὀνόματι Κυρίου ἠμυνάμην αὐτούς». Περίπου είκοσι χρόνια, λοιπόν, διήνυσε ασκούμενος με αυτόν τον τρόπο απομονωμένος, χωρίς ούτε να βγαίνει έξω ούτε να τον βλέπουν συχνά. Έπειτα από αυτά, επειδή πολλοί ποθούσαν και ήθελαν να μιμηθούν με ζήλο την άσκησή του, και καθώς ήρθαν άλλοι γνωστοί του, οι οποίοι γκρέμισαν με τη βία τη θύρα και την αφαίρεσαν, βγήκε έξω ο Αντώνιος σαν από κάποιο άδυτο, μυσταγωγημένος και θεοφορούμενος.

Ψαλμός 67. <Ας αναστηθεί ο Θεός, και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του.> (E f. 124 b) Διότι, εφόσον μεν δείχνει ανεξικακία και δεν επιβάλλει σε όσους αμαρτάνουν την τιμωρία που τους αρμόζει, θεωρείται κατά κάποιον τρόπο ότι κοιμάται και ησυχάζει· όταν όμως θέσει σε κίνηση το μέτρο της αγανάκτησής του, τότε κατά κάποιον τρόπο εγείρεται και εκστρατεύει εναντίον των δικών του εχθρών· και για αυτό ακριβώς καλούνται οι λόγοι των αγίων.

Όταν λοιπόν έγινε άνθρωπος, τότε ακριβώς διασκορπίστηκαν οι εχθροί του, και έφυγαν μακριά αυτοί που τον μισούσαν. <Ψάλτε στον Θεό, κ.λπ.> Διότι προτρέπει να προετοιμάσουν την οδό που οδηγεί στους ουρανούς, για εκείνους που αγνοούν τον επουράνιο Πατέρα, και για τις χήρες ψυχές που στερούνται τον Νυμφίο. Διότι για αυτούς ήρθε να γίνει και υπερασπιστής και κριτής. Πρόσεξε την ακρίβεια του λόγου· διότι δεν είπε απλώς «Αγαλλιάσθε», αλλά πρόσθεσε αναγκαίως το «ενώπιόν του», δηλαδή ενώπιον του Σωτήρα όλων μας Χριστού. Και είναι αναγκαίο να δούμε ποιο είναι το νόημα αυτής της ακρίβειας του λόγου· διότι μερικές φορές αγάλλονται και εκείνοι που έχουν κοσμικό φρόνημα, όμως όχι ενώπιόν του· διότι δεν καταδέχεται να τους βλέπει να εορτάζουν. Και για ποια αιτία, θα μας το διδάξει ο προφήτης λέγοντας για αυτούς: «Διότι με ψαλτήρι και τύμπανα και αυλούς πίνουν το κρασί τους· τα έργα όμως του Κυρίου δεν τα βλέπουν, και τα έργα των χειρών του δεν τα κατανοούν».] <Ας ταραχθούν από το πρόσωπό του, του πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών.> (A f. 337, F f. 98 b) Παρουσίασε την προστατευτική ιδιότητα του Θεού αποκαλώντας τον πατέρα, και τη δικαστική αποκαλώντας τον κριτή, και ότι είναι κηδεμόνας των απροστάτευτων και κριτής των αδικουμένων. Αλλά ποιοι είναι αυτοί που ταράσσονται, αν όχι οι μοχθηροί δαίμονες; Επειδή δηλαδή τα έθνη έχουν κληθεί στην επίγνωση της αλήθειας, αναγκαστικά εκείνοι ταράσσονται τόσο, ώστε και να κραυγάζουν: «Τι σχέση έχουμε εμείς με σένα;»

ξζ΄. Μη γίνεσαι φιλήδονος καταφρονητής· αλλά άκου τον Ιεροψάλτη που βοά: Ας αναστηθεί ο Θεός, και ας διασκορπιστούν οι εχθροί Του, και ας φύγουν από το πρόσωπό Του εκείνοι που Τον μισούν. Όπως διαλύεται ο καπνός, ας διαλυθούν· όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά, έτσι ας χαθούν οι αμαρτωλοί από το πρόσωπο του Θεού· και οι δίκαιοι ας ευφρανθούν.

Αλλά λοιπόν, όσα είναι παρόμοια με αυτά, όπως εκείνο που έχει γραφτεί στον Απόστολο: «δεχθείτε τον αρχιερέα της ομολογίας μας, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», και εκείνο που έχει γραφτεί στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο: «αυτός είναι για τον οποίο σας είπα ότι εκείνος που έρχεται οπίσω μου έχει προηγηθεί από εμένα», και εκείνο που έχει γραφτεί στις Πράξεις: «ας είναι γνωστό σε όλον τον οίκο του Ισραήλ, ότι αυτόν τον Ιησού τον οποίο εσείς σταυρώσατε, ο Θεός τον έκανε και Κύριο και Χριστό», και άλλα παρόμοια με αυτά, χρησιμεύουν για την προσοχή μας, για την απόκρουση των εχθρών. Διότι είναι πραγματικά εχθροί και επίβουλοι. Ίσως μάλιστα για αυτούς και για τους ομοίους τους να έχει γραφτεί: «Ας αναστηθεί ο Θεός, και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του». Φαίνονται βέβαια να είναι και οικείοι (και κανείς δεν είναι χειρότερος από τους οικείους εχθρούς), διότι «εχθροί του ανθρώπου είναι όλοι οι άνδρες του οίκου του». Και αυτό ίσως εκπληρώνεται και στην περίπτωσή τους. 15. Διότι αναπηδούν σαν λυσσασμένοι σκύλοι για την απόκρουση των εχθρών και λένε: «Τι λες για τον Υιό του Θεού;» Αυτά, άλλωστε, είναι τα τεχνάσματά τους για να εισαγάγουν το δηλητήριό τους στους αφελείς. Και ρωτούν: «Τι υπάρχει μετά από αυτά, μετά το να τον αποκαλείς Υιό του Θεού;» Ω, εσείς που είστε «συνετοί κατά τη δική σας κρίση και ειδήμονες στα δικά σας μάτια» και που νομίζετε ότι κατέχετε τη γνώση. Τι άλλο θα μπορούσε να προσθέσει κανείς στο όνομα του Ιησού, παρά το να τον ονομάζει γνήσιο Υιό, ο οποίος προέρχεται από τον Πατέρα και παραμένει αναλλοίωτος;

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΤΩ ΔΑΥΙΔ, ΨΑΛΜΟΣ ΩΔΗΣ 67ος. «Ας αναστηθεί ο Θεός, και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του, και ας φύγουν από το πρόσωπό του όσοι τον μισούν». Οι τρεις συνεχόμενοι ψαλμοί που προηγούνται του προκειμένου προανήγγειλαν την κλήση των εθνών· από αυτούς ο μεν 64ος είχε επιγραφεί «Ψαλμός ωδής, τω Δαυίδ», ο επόμενος «Ωδή ψαλμού», και ο τρίτος «Εν ύμνοις, ψαλμός ωδής». Εύλογα, επομένως, και ο προκείμενος, εφόσον είναι και αυτός ευαγγελικός και περιέχει προφητεία όχι μόνο για την κλήση των εθνών, αλλά και για τον ίδιο τον Σωτήρα, επιγράφεται «Εις το τέλος, τω Δαυίδ» και «Ψαλμός ωδής», όπως ακριβώς και οι προηγούμενοι. Διότι έπρεπε οι λόγοι που επαγγέλλονται τα αγαθά να μην ονομάζονται μόνο ψαλμοί, αλλά συγχρόνως και ταυτόχρονα να ονομάζονται ψαλμοί ωδών και ωδές ψαλμών και να παραπέμπουν «εις το τέλος»· καθώς όσα προφητεύονταν σε αυτούς επρόκειτο να εκπληρωθούν πολλά χρόνια αργότερα, κατά τη συντέλεια του αιώνος. Έχει διατυπωθεί δε και αυτός από το προφητικό Πνεύμα εκ προσώπου των αποστόλων. Όπως, λοιπόν, μέσω των προηγούμενων προσεύχονταν για τον εαυτό τους, επικαλούμενοι τον Θεό ως συνεργό στο ευαγγελικό κήρυγμα, με τον ίδιο τρόπο και στα προκείμενα οι ίδιοι, προχωρώντας, λένε: «Ευλογητός ο Κύριος ημέρα με την ημέρα· θα μας κατευοδώσει ο Θεός των σωτηρίων μας»· και πάλι: «Πρόσταξε, Θεέ, τη δύναμή σου· δυνάμωσε, Θεέ, αυτό που κατεργάστηκες για εμάς».

Διότι βλέπεις πώς προσεύχονται να κατευοδωθούν από τον Θεό και να ενδυναμωθούν, ώστε να τελειώσουν ανεμπόδιστα τον δρόμο του Ευαγγελίου. Μνημονεύουν δε σαφώς και το ευαγγελικό κήρυγμα, λέγοντας: «Ο Κύριος θα δώσει λόγο σε όσους ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη»· αλλά και το σε ποιους επρόκειτο να κηρύξουν το Ευαγγέλιο προφητεύουν, με όσα λένε: «Θα έλθουν πρέσβεις από την Αίγυπτο· η Αιθιοπία θα προφθάσει να απλώσει το χέρι της προς τον Θεό». Διότι σαφώς μέσω αυτών ευαγγελίζονται την Αίγυπτο, υπονοώντας τους ειδωλολάτρες· επειδή από την Αίγυπτο ξεκίνησε η ειδωλολατρία. Αλλά και για την Αιθιοπία λένε ότι θα προφθάσει να απλώσει το χέρι της προς τον Θεό, δηλώνοντας τα πέρατα της οικουμένης. Έπειτα, στη συνέχεια συγκαλούν μαζικά όλες τις βασιλείες της γης, υποδηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο όλα τα έθνη. Και προκειμένου όσα προφητεύονται με λόγια να προχωρήσουν κάποτε πλέον και σε έργα, το προφητικό Πνεύμα εξαρχής αναπέμπει ευχή μέσω του Δαβίδ λέγοντας: «Ας αναστηθεί ο Θεός (Αναστήτω ο Κύριος), και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του». Διότι φοβεροί εχθροί του Θεού κατατυραννούσαν παλαιότερα όλους τους ανθρώπους επί της γης, δηλαδή οι πονηροί δαίμονες που είχαν καθιερώσει την πολύθεη πλάνη σε όλη την οικουμένη. Και δεν υπήρχε κανείς να αμυνθεί απέναντι στα κακά, ούτε σοφός άνδρας, ούτε δίκαιος, ούτε προφήτης· αλλά ούτε και κανείς από τους αγγέλους ή τα άγια πνεύματα, ή από τις ουράνιες θείες δυνάμεις.

Εχθροί δε του Θεού και εκείνοι που τον μισούσαν ήταν αυτοί που γεμίζουν τον αέρα πάνω από τη γη και ενεργούν στους ανθρώπους την γεμάτη πλάνη κακία, δηλαδή κάποιοι ασεβείς και άθεοι δαίμονες. Αυτοί, μόνο με την κίνηση του Θεού και την έγερσή Του για την τιμωρία των πεπραγμένων, πρώτα μεν σκορπίζονταν μακριά ο ένας από τον άλλον διασκορπισμένοι, και έπειτα τρέπονταν σε φυγή. Και μετά από αυτά, όπως διαλύεται ο καπνός, έτσι εξέλιπαν, και όπως λιώνει το κερί από την παρουσία της φωτιάς, έτσι επρόκειτο να καταστραφούν. Θα κατανοήσεις δε πώς, όπως διαλύεται ο καπνός, εξέλιπαν οι εχθροί Του, εάν παρατηρήσεις ότι στα παλαιά χρόνια μετασχηματίζονταν σε αγγέλους φωτός, και ο ίδιος ο διάβολος και οι διάκονοί του, σύμφωνα με τον Απόστολο, ο οποίος λέει: «Διότι και ο ίδιος ο Σατανάς μετασχηματίζεται σε άγγελο φωτός». Δεν είναι σπουδαίο λοιπόν, εάν και οι διάκονοί του μετασχηματίζονται σε αγγέλους δικαιοσύνης, και έδιναν τότε χρησμούς σε κάθε τόπο, υποσχόμενοι μαντείες και θεραπείες, ώστε οι δεισιδαίμονες να θυσιάζουν σε αυτούς από υπερβολική μανία ακόμη και τα πιο αγαπημένα τους πρόσωπα. Τώρα όμως για όλα εκείνα έχει επέλθει αφανισμός και ερήμωση, ώστε να μην έχει απομείνει ούτε η μνήμη τους. Εξέλιπαν δε όπως διαλύεται ο καπνός, όταν έσβησε η φωτιά τους· γι' αυτό και αλλού έχει λεχθεί: «Ανέβηκε καπνός κατά την οργή Του». Διότι η οργή του Θεού, όταν επήλθε στους ίδιους, έσβησε τη φωτιά τους με την οποία κατέκαιγαν τις ψυχές των ανθρώπων· και όταν αυτή έσβησε, ανέβηκε καπνός.

Επειδή δε, αφού έλαβε μορφή δούλου και βρέθηκε ως προς το σχήμα σαν άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, το Άγιο Πνεύμα εύλογα προφητεύει την ανάστασή του λέγοντας: «Ας αναστηθεί ο Θεός, και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του»· όπου ως Θεός εννοείται ο Θεός Λόγος.

«Αντί να με αγαπούν, με διέβαλλαν. Και ανταπέδωσαν σε μένα κακά αντί για αγαθά, και μίσος αντί για την αγάπη μου·» έπειτα και όσοι μετά από αυτούς τον βλασφημούν μέχρι σήμερα. Εντούτοις, όλοι οι εχθροί του και όσοι τον μισούν διασκορπίστηκαν και τράπηκαν σε φυγή από το πρόσωπο της δυνάμεώς του. Και εξέλιπαν όπως διαλύεται ο καπνός και όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά. Πράγματι, κανείς ποτέ από όσους τον μίσησαν δεν πέρασε τη ζωή του ατιμώρητος· αλλά και εκείνοι που παλαιότερα κατέστρωσαν την επιβουλή εναντίον του, οι αρχιερείς και οι γραμματείς, οι Φαρισαίοι και οι Σαδδουκαίοι, εξέλιπαν με τέτοιο τρόπο, ώστε ούτε η μνήμη ούτε το όνομά τους να διασώζεται μέχρι σήμερα μεταξύ των Ιουδαίων. Τότε ολόκληρο το έθνος τους υπέστη διάλυση και διασκορπισμό σε όλα τα έθνη· και στους μετέπειτα χρόνους, όλοι όσοι πολέμησαν την Εκκλησία του εξέλιπαν και αυτοί ομοίως, όπως διαλύεται ο καπνός και όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά. Αυτά λοιπόν έπαθαν οι εχθροί του Χριστού και εκείνοι που τον μισούν, και ακόμη περισσότερο οι αόρατοι και αφανείς εχθροί, οι πονηροί δαίμονες και τα μοχθηρά πνεύματα, μέσω των οποίων ενεργείτο παλαιότερα η πολυθεϊστική πλάνη. Ο παντελής διασκορπισμός αυτών συνέβη μετά την εκ νεκρών ανάσταση· και οι ίδιοι, λιώνοντας σαν το κερί μπροστά στη φωτιά, κραύγαζαν λέγοντας: «Άσε μας· τι σχέση υπάρχει ανάμεσα σε εμάς και σε σένα, Υιέ του Θεού; Ήλθες πριν από τον καιρό να μας βασανίσεις;»

Και σε αυτήν την ωραιότητα ο Βασιλιάς των δυνάμεων έδωσε ως δωρεά στους στρατιώτες του να μοιραστούν τα λάφυρα. Διότι, αφού ανατράπηκαν και τράπηκαν σε φυγή οι εχθροί, εννοώ βέβαια τις αφανείς και αόρατες δυνάμεις, για τις οποίες ειπώθηκε προηγουμένως: «Ας εγερθεί ο Θεός και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του, ας τραπούν σε φυγή από το πρόσωπό του όλοι όσοι τον μισούν», οι στρατιώτες του νικητή Βασιλιά μοιράζονταν τα λάφυρά τους μεταξύ τους.

το οποίο ήταν ομοίως επαρκές για την εγκατάσταση αυτών που κατέφθαναν, αλλά και σχετικά με το πού έπρεπε να τεθούν τα θεμέλια των κτισμάτων, διότι δεν θεωρούσε όσιο να καταπιαστεί με ένα τόσο μεγάλο έργο προτού γνωρίσει το θέλημα του Θεού και πληροφορηθεί σαφώς από Εκείνον τι έπρεπε να πράξει· γι' αυτόν τον λόγο, μία από τις νύχτες, καθώς αγρυπνούσε και επέμενε διαρκώς στην προσευχή, προστάζεται από άρρητη φωνή να βγει από το κελί του· και όταν βρέθηκε στο ύπαιθρο, βλέπει ένα θέαμα πραγματικά φοβερό, το οποίο και μόνο στο άκουσμά του προκαλεί δέος στους ακροατές: ένας στύλος φωτιάς, κατασκευασμένος και αυτός από πυρ, ήταν αυτό που έβλεπε, ο οποίος είχε ως βάση του τη γη και ως ανώτατη κορυφή του τον ίδιο τον θόλο των ουρανών. Και ο στύλος εκπληρούσε χρέη κλίμακας για τους αγγέλους του Θεού που ανέβαιναν από τη γη προς τον ουρανό, το έργο των οποίων ήταν ο ύμνος προς τον Θεό, και συγκεκριμένα ο ύμνος «Ἀναστήτω ὁ Θεὸς καὶ διασκορπισθήτωσαν οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ», τον οποίο έψαλλαν με πολύ διαπεραστική φωνή καθώς ανέβαιναν μέσα από τον πύρινο στύλο. Εκείνος, μόλις το είδε, φοβήθηκε μεν, —και πώς να μη φοβηθεί άλλωστε, αφού ήταν άνθρωπος και διέθετε εκ φύσεως το παθητό;— μπροστά σε ένα θέαμα τόσο θαυμαστό και τόσο γεμάτο κατάπληξη, ωστόσο δεν κυριεύτηκε παντελώς από τον φόβο, καθώς κατανόησε αμέσως για ποιον λόγο εμφανίστηκε το όραμα, και ότι η προσευχή του είχε πλέον εκπληρωθεί.

Στο τέλος· ψαλμός ωδής του Δαβίδ. Ο προφήτης ονομάζει τον ύμνο ωδή, την οποία στο τέλος οι πιστοί επρόκειτο να ψάλλουν στον Χριστό, ο οποίος αναστήθηκε εκ νεκρών και έσωσε τον άνθρωπο. «Ας αναστηθεί»: Όταν ο Χριστός αναστήθηκε εκ νεκρών, σε όλο το πρόσωπο της γης σκορπίστηκαν οι Ιουδαίοι, οι εχθροί του Χριστού, καθώς διασκορπίστηκαν από το Πνεύμα. «Και ας φύγουν»: Οι Ιουδαίοι που πρωτύτερα μισούσαν τον Χριστό, τώρα τον αποφεύγουν, ως φοβερό μέσα στη δόξα του. «Όπως εκλείπει ο καπνός»: Διότι σαν τον καπνό εξέλιπαν οι Ιουδαίοι και από τον τόπο και από τη χώρα και από τον νόμο. «Όπως λιώνει»: Διότι όπως το κερί λιώνει μπροστά στη φωτιά, έτσι και οι Ιουδαίοι δεν υπέμειναν την οργή του Χριστού [και Θεού], αλλά έλιωσαν σαν κερί. «Και οι δίκαιοι»: Οι απόστολοι, οι αληθινά δίκαιοι, αυτοί ευφράνθηκαν και ευφραίνονται για την ανάσταση του Κυρίου, για την οποία πρωτύτερα πενθούσαν. «Ας αγαλλιάσουν»: [Οι απόστολοι·] διότι γέμισαν από πολλή αγαλλίαση (απόλαυση και όλοι οι άγιοι), όταν είδαν τον Κύριο να έχει αναστηθεί εκ νεκρών. «Ας τερφθούν»: Διότι ευφράνθηκαν με τέρψη οι ψυχές των αγίων, αφού συναναστήθηκαν με τον Χριστό από τους νεκρούς. «Ψάλατε στον Θεό»: Όλοι οι πιστοί δοξάζοντας και υμνώντας για τα θαυμάσια που είδαν.

«Διότι, κρυφτείτε», λέει, «μέσα στη γη από το πρόσωπο του φόβου του Κυρίου και από τη δόξα της ισχύος του, όταν εγερθεί για να συντρίψει τη γη». Δεν είπε απλώς «από την ισχύ», αλλά: «Από τη δόξα της ισχύος του». Διότι τέτοια είναι τα κατορθώματά του, τέτοια τα τρόπαιά του, που διαθέτουν πολλή μεγαλοπρέπεια και λαμπρότητα. Εδώ μου φαίνεται ότι υποδηλώνει τη νίκη επί των ημερών του Εζεκία, ονομάζοντας «γη» το πλήθος των ανθρώπων και «σύντριψη» την κατάπτωσή τους, ενώ «έγερσή» του ονομάζει την εμφάνισή του προς βοήθεια. Επειδή και ο Δαβίδ έτσι λέει: «Ας αναστηθεί ο Θεός, και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του»· και πάλι: «Ανάστα, ω Θεέ, κρίνε τη γη», χαρακτηρίζοντας έτσι τις ενέργειες του Θεού μέσα από ανθρώπινα σχήματα.

Αλλά άσκοπα και μάταια και εξαιτίας της δικής τους ανοησίας· διότι, προπαντός, εφόσον ακούνε για τον Θεό, όφειλαν να κατανοήσουν ότι τούτο έχει λεχθεί πιο μεταφορικά. Τώρα όμως, η Γραφή δεν αμέλησε να τους διδάξει την απάθεια του Θεού μέσα από άλλα λόγια. Άκουσε, λοιπόν, σε άλλο σημείο πώς δείχνει την ευκολία της τιμωρίας Του, λέγοντας: Αναστήτω ο Θεός, διασκορπισθήτωσαν οι εχθροί αυτού.

Διότι αν το φως γίνεται σκοτάδι, το σκοτάδι, δηλαδή οι κοσμικοί άνθρωποι, πόσο θα σκοτεινιάσουν; Εάν λοιπόν με ακούτε, όσοι πείθεστε, ή μάλλον όσοι το επιθυμείτε, είναι καλό να μην περιπλέκουμε τον εαυτό μας και να μη διαμελίζουμε την άθλια ψυχή μας, πολεμώντας με χιλιάδες χιλιάδων και μυριάδες μυριάδων εχθρών. Διότι δεν θα μας φτάσουν οι δυνάμεις να κατανοήσουμε όλες τις πανουργίες τους, ή έστω να τις ανακαλύψουμε. Με την Αγία Τριάδα, ας οπλιστούμε εναντίον των τριών, δια των τριών. Ειδάλλως, θα προξενήσουμε στον εαυτό μας πολλούς κόπους. Πράγματι, εάν έρθει και μέσα μας Εκείνος που μετατρέπει τη θάλασσα σε ξηρά, θα διαβεί οπωσδήποτε ατάραχα τη θάλασσα αυτή και ο δικός μας Ισραήλ, δηλαδή ο νους που βλέπει τον Θεό, και θα δει τους Αιγυπτίους να πνίγονται στο ύδωρ των δακρύων. Εάν όμως Εκείνος δεν κατοικεί μέσα μας, ποιος θα αντέξει τον ήχο των κυμάτων της, δηλαδή της σάρκας αυτής; Εάν αναστηθεί μέσα μας ο Θεός διά της πράξεως, θα διασκορπιστούν οι εχθροί Του, και εάν διά της θεωρίας Τον πλησιάσουμε, θα φύγουν από το πρόσωπό Του και από εμάς αυτοί που Τον μισούν. Ας φροντίσουμε να μαθαίνουμε τα θεία μάλλον με τον ιδρώτα μας, και όχι με απλά λόγια.

Ψαλμός 67. Εις το τέλος· ψαλμική ωδή του Δαβίδ. «Ας αναστηθεί ο Θεός», ας αναστηθεί τριήμερος από τον τάφο και από τα ταμεία του άδη, «και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του», οι δαίμονες και οι Ιουδαίοι και οι στρατιώτες που φρουρούν τον τάφο, «και ας φύγουν» όλοι αυτοί «από το πρόσωπό του, επειδή τον μισούν. Όπως εκλείπει ο καπνός, ας εκλείψουν» εύκολα, «όπως λιώνει το κερί» γρήγορα «μπροστά στη φωτιά, έτσι θα χαθούν» οι προαναφερθέντες «αμαρτωλοί από το πρόσωπο του» Θεού που αναστήθηκε εκ νεκρών· «και οι δίκαιοι ας ευφρανθούν», οι μαθητές, και όλη η σύναξη των πιστών «ας τερφθούν με ευφροσύνη. Ψάλλοντας στο όνομά του, ετοιμάστε τον δρόμο σε αυτόν που ανέβηκε στη δύση» της θανάσιμης ταπεινώσεως· διότι «Κύριος είναι το όνομά του» και δεν έχει αλλοιωθεί η θεϊκή του δόξα. Και «αγαλλιάστε ενώπιόν του» οι πιστοί του, «και ας ταραχθούν από το πρόσωπό του» εκείνοι που είναι άξιοι ταραχής, «ως πατέρας των ορφανών και κριτής των χηρών, ο Θεός βρίσκεται στον άγιο τόπο του», απερίγραπτα και όχι τοπικά περιορισμένος. «Ο Θεός εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο» ησυχίας, ως μονομάχους δούλους του, ενδυναμώνοντάς τους, «εξάγοντας με ανδρεία τους δεσμώτες», από τα χρόνια δεσμωτήρια του άδη, «ομοίως και αυτούς που τον πίκραναν και κατοικούν στους τάφους».

Ας απαγγείλουμε λοιπόν και το άγιο σύμβολο της πίστεως και το «Αναστήτω ο Θεός», και τότε ίσως σε πιστέψω «ότι έχεις έλθει από τον Θεό» προς τη δική μου αναξιότητα, σε εμένα που δεν έχω πράξει κανένα αγαθό «ενώπιον του Θεού», αλλά κατά χάριν ελεείς και παρηγορείς τη δική μου μηδαμινότητα. Εάν λοιπόν ο απατημένος αδελφός είχε πράξει και είχε πει αυτά και τα παρόμοια, δεν θα είχε εμπαιχθεί από εκείνους τους πονηρούς δαίμονες, δεν θα είχε υποστεί από αυτούς τόσο μεγάλη απάτη και κάκωση, δεν θα είχε υποδεχθεί λύκο αντί για ποιμένα, δεν θα είχε δεχθεί σκοτάδι αντί για φως, δεν θα είχε πέσει σε τέτοιον βόθρο αντί για λιμάνι.

Έξελθε, λέγει, και προσκύνησε τον Χριστό και λάβε τις δωρεές του. Και, ω της πλάνης, ω της απάτης και της παράλογης συγκαταθέσεως! Διότι έπρεπε ο μοναχός να πει προς αυτό που του φανερώθηκε: «Τι είναι αυτό το παράδοξο θέαμα που βλέπω; Ποια είναι αυτή η παράταξη; Τι είναι αυτό το μυστήριο που συμβαίνει σε εμένα; Ποιος είμαι εγώ και ποιο είναι το δικό μου έργο, ώστε ο Χριστός με τόση συνοδεία να έλθει προς εμένα; Άραγε είναι αληθινό αυτό που φαίνεται; Ή μήπως είναι απάτη και φαντασία και όνειρο; Και πώς άραγε θα γνωρίσω με ασφάλεια ότι «εσύ είσαι ο Χριστός», εάν δεν μου εμφανίσεις τα γνωρίσματα της δικής σου χρηστότητας και αγαθότητας, τον τίμιο σταυρό σου, δια του οποίου κατεργάστηκες τη σωτηρία μας, τα σημάδια των ήλων, δια των οποίων και ο Θωμάς και όλος ο κόσμος βεβαιώθηκε για την εκ νεκρών ανάστασή σου; Ας ψάλουν επίσης και αυτά τα τάγματά σου τον συνήθη τρισάγιο ύμνο. Διότι, εφόσον καταδέχθηκες το μεγαλύτερο και ήλθες σε εμένα, καταδέξου και το μικρότερο και βεβαίωσέ με μέσω των συμβόλων που προείπα, και, εάν βεβαιωθώ με ασφάλεια ότι «εσύ είσαι ο Χριστός», δεν θα σε προσκυνήσω απλώς, αλλά και το χώμα κάτω από τα πόδια σου θα πλύνω και θα το φάω ως ύψιστο αγίασμα. Χωρίς όμως αυτά τα γνωρίσματα όχι μόνο δεν σε προσκυνώ, αλλά και σε αποτάσσομαι και σου αναφωνώ το «Αναστήτω ο Θεός» και τα εξής».

Έπρεπε λοιπόν, έπρεπε μέσα από αυτά τα λόγια του δόλιου να αποκαλυφθεί ο δόλος και να ειπωθεί ξεκάθαρα: Επομένως, αν η Θεοτόκος δεν είναι μητέρα σου, είναι ολοφάνερο ότι ούτε «εσύ είσαι ο Χριστός», και ενώ είσαι πάντοτε ψεύτης, μόνο σε αυτό είπες την αλήθεια τώρα, ομολογώντας ότι η Θεοτόκος δεν είναι μητέρα σου, διότι δεν υπάρχει καμία «κοινωνία του φωτός με το σκότος»· διότι εκείνη είναι μητέρα του αληθινού φωτός, ενώ δική σου μητέρα είναι η απώλεια και η γέεννα της αιώνιας φλόγας και το ατελείωτο σκοτάδι του άδη. Και επομένως: «Αναστήτω ο Θεός και διασκορπισθήτωσαν οι εχθροί αυτού» και τα εξής.