Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 67:23

Με τη φράση «κορυφή τριχός» εννοεί και πάλι το κεφάλι. Και λέει ότι θα συντρίψει τα κεφάλια αυτών, όσων δηλαδή αμαρτάνουν αμετανόητα. Είπε ο Κύριος: «Από τη Βασάν θα επαναφέρω». Η Βασάν ερμηνεύεται ως πικρία, ήτοι παραπικρασμός. Λέει, λοιπόν, ότι από τον οίκο που παραπικραίνει, δηλαδή τον Ισραήλ, θα τους επαναφέρω στον εαυτό μου. «Θα επαναφέρω από τα βάθη της θάλασσας». Και αυτούς που έχουν καταπέσει, λέει, στον βυθό των ηδονών, θα τους επαναφέρω στον εαυτό μου.

Και πάλι, όταν λέει: «Σώσε με, Θεέ μου, διότι εισήλθαν ύδατα έως την ψυχή μου» και, «Άραγε διήλθε η ψυχή μας το ακατάσχετο ύδωρ», αναφέρεται στους πειρασμούς της ψυχής. Ερώτηση 81η. Τι σημαίνει το: «Αφού ανέβηκες στο ύψος, αιχμαλώτισες αιχμαλωσία;» Απόκριση. Αυτό σημαίνει ότι ο Χριστός, αφού ανέβηκε στον σταυρό, σκύλεψε τον Άδη και τον αιχμαλώτισε. Αυτό εννοεί και το χωρίο: «Είπε ο Κύριος: Από τη Βασάν θα επιστρέψω», δηλαδή από τον σταυρό θα επιστρέψω στον Άδη. Διότι η λέξη Βασάν ερμηνεύεται ως αισχύνη. Επειδή οι Ιουδαίοι θεωρούσαν τον σταυρό ως αισχύνη και τον ονόμαζαν όργανο κατάρας. Αλλά ο Χριστός τον αγίασε, καθώς μέσω αυτού κατεργάστηκε τη σωτηρία των ανθρώπων.

Όμως πρόσεξε το εξής: επειδή ο Σίμων και όσοι ήταν μαζί του δεν μπόρεσαν να ανασύρουν το δίχτυ, και γι' αυτό από τον φόβο και την έκπληξη δεν τολμούσαν να μιλήσουν, αφού από τον θαυμασμό έφτασαν στο σημείο να μείνουν άφωνοι, έκαναν νόημα, λέει, στους συνεταίρους τους, προφανώς στις αλιευτικές εργασίες, ώστε να τους βοηθήσουν και να διασώσουν μαζί τους την ψαριά. Διότι πολλοί συμπαραστάθηκαν και συμπαρίστανται στους κόπους των αγίων αποστόλων, και πρώτοι από όλους εκείνοι που ερευνούν για εμάς τις ιερές Γραφές των αγίων Ευαγγελίων, και μετά από αυτούς άλλοι ποιμένες και δάσκαλοι, και ηγέτες των λαών, και γνώστες των δογμάτων της αλήθειας· διότι ακόμη ανασύρεται το δίχτυ, καθώς ο Χριστός το γεμίζει και καλεί σε επιστροφή αυτούς που βρίσκονται στα βάθη της θάλασσας, σύμφωνα με το γεγραμμένο, δηλαδή αυτούς που βρίσκονται στη ζάλη και τα κύματα του κόσμου. <Όταν δε το είδε ο Σίμων Πέτρος, κ.τ.λ.> (A f. 83, H f. 255) Γι' αυτόν τον λόγο και ο Πέτρος, επειδή ήρθε στο μυαλό του η μνήμη των προηγούμενων αμαρτημάτων του, τρέμει και φοβάται, και ως ακάθαρτος, δεν τολμά να υποδεχθεί τον καθαρό, εξαιτίας ενός αξιέπαινου φόβου· διότι έμαθε, σύμφωνα με τον νόμο, να διακρίνει ανάμεσα στο άγιο και στο βέβηλο. <Και ιδού, ένας άνδρας γεμάτος λέπρα, κ.τ.λ.>

«Σου ανοίγονται με φόβο οι πύλες του θανάτου, και οι πυλωροί του άδη, μόλις σε είδαν, έτρεμαν;» <Θα επιστρέψω από τα βάθη της θάλασσας.> (E f. 128, K f. 122) Αυτούς που κατέπεσαν, λέει, στον βυθό των ηδονών και είναι βυθισμένοι στις κοσμικές φιληδονίες, θα τους επιστρέψω σε εμένα. <Για να βαφτεί το πόδι σου στο αίμα.> (A f. 341 b) Διδάσκει το πώς θα επιστρέψουν, δηλαδή με την εξόντωση των πονηρών δυνάμεων. Διότι κατέβασε στη γη το αίμα τους και ραντίστηκε από τη συντριβή τους, σύμφωνα με τη φωνή του Ησαΐα, ώστε να βαφτεί και το πόδι του στο αίμα. Ο λόγος περιγράφει αυτά τα γεγονότα με έναν πιο ιστορικό (παραστατικό) τρόπο, πλάθοντας την εικόνα σαν να πρόκειται για πόλεμο και στρατηγό. Διότι αυτοί που συνηθίζουν να νικούν στους πολέμους και τις μάχες, βουτούν το πόδι τους στα αίματα των πεσόντων καθώς πατούν πάνω στους σκοτωμένους. Έτσι και εδώ, επειδή παρουσίασε τον Θεό των όλων σαν έναν αριστέα πολεμιστή που κατατροπώνει τους εχθρούς του και ελευθερώνει όσους άδικα είχαν υποδουλωθεί, ο λόγος περιγράφει ποτάμια αιμάτων, νεκρούς να καταπατώνται, ριγμένους άταφους, και παραδομένους ως βορά στους σκύλους. Σώζεις επομένως, λέει, αυτούς που κινδυνεύουν, και πολεμάς ενάντια στους εχθρούς, ώστε να βαφτεί το πόδι σου στο αίμα, και να βαφτεί επίσης η γλώσσα των σκύλων σου από το αίμα των εχθρών.

Γι' αυτό, σε όσους δεν ήταν τέτοιοι, ο Σωτήρας έλεγε: «Ακόμη και οι τρίχες της δικής σας κεφαλής είναι όλες μετρημένες». Διότι, στους ίδιους αυτούς μαθητές, ακόμη και η κάθε τρίχα του πιο πολύτιμου μέρους του σώματος, καθώς είναι αναγκαία και συμβάλλει στην ευκοσμία του συνόλου, έχει αξιωθεί της θείας καταμέτρησης και προστασίας· ώστε να μην ξυριστούν από το ξυράφι των εχθρών που περιφέρονται και καταπατούν κάθε τριχωτή κορυφή η οποία πορεύεται μέσα στα αμαρτήματά της. «Είπε ο Κύριος: Από τη Βασάν θα επιστρέψω, θα επιστρέψω στα βάθη της θάλασσας.» Πάλι και εδώ ο όρος «Κύριος» δεν έχει αποδοθεί με το τετραγράμματο των Εβραίων, αλλά με τα πιο κοινά γράμματα. Και αυτή η παρούσα Γραφή φανέρωσε ήδη για τρίτη φορά αυτόν, παρουσιάζοντας τον, ας πούμε, δεύτερο Κύριο. Επειδή και στον ψαλμό που λέει: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου», είχε γραφεί με τα τέσσερα ανεκφώνητα γράμματα των Εβραίων. Ο δεύτερος όμως, τον οποίο ο προφήτης δήλωνε ως δικό του Κύριο λέγοντας, «Στον Κύριό μου», δηλωνόταν με άλλα γράμματα, με τα οποία σημαίνεται ανάμεσα στους ανθρώπους και κάθε κύριος ενός δούλου. Έτσι λοιπόν και εδώ, ήδη για τρίτη φορά, ο Κύριος που κατέβηκε μέχρι τον άδη και δημιούργησε διεξόδους από τον θάνατο, έχει ονομαστεί με τα γράμματα που γράφονται κοινώς από τους Εβραίους.

Γι' αυτό ο Σύμμαχος τον ερμήνευσε ως «δεσπότη». Αυτός λοιπόν ο Κύριος, δηλαδή ο ίδιος ο Λόγος του Θεού, είπε: «Από τη Βασάν θα επιστρέψω» και πάλι: «Θα επιστρέψω από τα βάθη της θάλασσας». Αντί όμως για το πρώτο «θα επιστρέψω» και το δεύτερο «θα επιστρέψω», ο Σύμμαχος το ερμήνευσε με αυτόν τον τρόπο: «Είπε ο Κύριος: Από τη Βασάν θα επιστρέψω, και θα τους κάνω να επιστρέψουν από τα βάθη της θάλασσας». Βλέπεις τι είδους κατορθώματα έκανε ο Κύριος όταν κατέβηκε στα βάθη της θάλασσας; Συνέτριψε τα κεφάλια των δρακόντων πάνω στο νερό, και τις τρίχες των εχθρών του που πορεύονταν με «τριχωτή κορυφή μέσα σε αμαρτήματα». Και έκανε να επιστρέψουν από τη Βασάν και από τα βάθη της θάλασσας οι ψυχές που είχαν από παλιά καταποντιστεί εκεί. Η λέξη Βασάν ερμηνεύεται ως αισχύνη, εκεί όπου κατέβηκε για χάρη μας ο Κύριος που φανερώθηκε μέσω των προαναφερθέντων στοιχείων, καταφρονώντας την αισχύνη για τη σωτηρία εκείνων που ήταν υποδουλωμένοι εκεί. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Είπε ο Κύριος: Από τη Βασάν θα επιστρέψω, θα επιστρέψω από τα βάθη της θάλασσας». Στη συνέχεια έχει λεχθεί: «Για να βαφτεί το πόδι σου στο αίμα». Αντί αυτού ο Σύμμαχος ερμήνευσε λέγοντας: «Για να συντρίψει το πόδι σου με αίμα, και να γλείψει η γλώσσα των σκύλων σου τον καθένα από τους εχθρούς σου». Διότι, συντρίβοντας τους εχθρούς του και σπάζοντας τα κεφάλια τους, γέμισε το πόδι του με αίμα, το οποίο έρρευσε από τα κεφάλια του εχθρού του.

«Ας σκοτισθούν οι οφθαλμοί τους για να μη βλέπουν», και τα εξής. Και επειδή αυτά επρόκειτο να πραγματοποιηθούν στην πράξη ύστερα από πολλά χρόνια, αναγκαστικά έχει τεθεί ως επιγραφή η φράση «Εις το τέλος». Δεν πρόκειται ούτε για ψαλμό, ούτε για ωδή, ούτε για ύμνο, ούτε για κάτι παρόμοιο· διότι τα όσα ακολουθούν δεν θα ταίριαζαν σε μια τέτοια επιγραφή. Γι' αυτό θα μπορούσες να πεις ότι είναι μια προφητεία από το πρόσωπο του Σωτήρος μας, ο οποίος διηγείται τα όσα του συνέβησαν, και ταυτόχρονα προαναγγελία των δεινών που επήλθαν στους Ιουδαίους μετά τα όσα τόλμησαν να διαπράξουν. Αρχίζοντας, λοιπόν, ο Σωτήρας αναπέμπει προσευχή προς τον Πατέρα λέγοντας: «Σώσε με, Θεέ, διότι εισήλθαν ύδατα έως την ψυχή μου». Και μου φαίνεται λογικό ότι αυτά συνδέονται με τα όσα ειπώθηκαν στον προηγούμενο ψαλμό. Διότι σε εκείνον αναφερόταν: «Είπε ο Κύριος: Από τη Βασάν θα επιστρέψω, θα επιστρέψω από τα βάθη της θάλασσας»· ενώ σε τούτον: «Ήλθα στα βάθη της θάλασσας, και καταιγίδα με καταπόντισε». Έπρεπε δηλαδή να διδαχθούμε πώς ο Κύριος κατέβηκε στη Βασάν, που σημαίνει αισχύνη, και πώς έλεγε: «Θα επιστρέψω από τα βάθη της θάλασσας». Γι' αυτό ακριβώς παριστάνει αυτά τα γεγονότα μέσα από τα προκείμενα λόγια· για την αισχύνη, προχωρώντας και λέγοντας: «Διότι εξαιτίας σου υπέμεινα ονειδισμό, ντροπή κάλυψε το πρόσωπό μου»· και πάλι: «Εσύ γνωρίζεις τον ονειδισμό μου και την αισχύνη μου και την ντροπή μου»· για δε το βάθος της θάλασσας, το: «Σώσε με, Θεέ, διότι εισήλθαν ύδατα έως την ψυχή μου».

«Εισήλθα στα βάθη της θάλασσας, και καταιγίδα με καταπόντισε.» Διότι τα λόγια αυτά θα είχαν πλείστη συνάφεια προς τα όσα ελέχθησαν στον προηγούμενο ψαλμό· στο: «Είπε ο Κύριος: Από τη Βασάν θα επιστρέψω, θα επιστρέψω από τους βυθούς της θάλασσας.» Επειδή σε εκείνον τον ψαλμό ο ίδιος ο Κύριος ήταν αυτός που τα έλεγε· συνεπώς και τώρα πρέπει να θεωρήσουμε ότι είναι το ίδιο πρόσωπο που εκθέτει τα προκείμενα.

Αυτός λοιπόν, για τον οποίο αποδείξαμε στα προηγούμενα ότι δεν είναι άλλος από τον Λόγο του Θεού, αναπέμπει προσευχή στον Πατέρα, ιδιοποιούμενος τα πάθη του ανθρώπου που προσέλαβε· γι' αυτό λέγει: «Σώσε με, Θεέ, διότι εισήλθαν ύδατα έως την ψυχή μου. Βυθίστηκα στη λάσπη του βυθού, και δεν υπάρχει στήριγμα. Ήλθα στα βάθη της θάλασσας, και καταιγίδα με καταπόντισε.» Ο προηγούμενος λοιπόν από αυτόν ψαλμός τον προσφωνούσε λέγοντας: «Ανοίξτε δρόμο σε αυτόν που επιβαίνει προς δυσμάς, Κύριος είναι το όνομά του»· έπειτα στη συνέχεια παρουσιάζει τη συναναστροφή του με τους ανθρώπους λέγοντας: «Και να αγαλλιάσθε ενώπιόν του, του πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών.» Φανέρωνε εξάλλου και την κλήση των μαθητών και των αποστόλων του με το χωρίο: «Ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη.» Έπειτα στη συνέχεια δίδασκε την κάθοδό του στον θάνατο και την έξοδο από εκεί με το: «Και στον Κύριο, τον Κύριο, ανήκουν οι διέξοδοι του θανάτου»· και με το: «Είπε ο Κύριος: Από τη Βασάν θα επιστρέψω, θα επιστρέψω από τα βάθη της θάλασσας»· και έπειτα από όλα αυτά φανέρωνε την επάνοδό του στους ουρανούς μέσα από τον ίδιο ψαλμό, λέγοντας: «Ψάλατε στον Θεό που επιβαίνει στον ουρανό του ουρανού προς ανατολάς.»

Αυτά μεν λοιπόν αναφέρονται σε εκείνα· διά μέσου όμως των προκειμένων χωρίων αναπτύσσει εκτενώς εκείνα που είχαν ειπωθεί τότε παρεμπιπτόντως, δείχνοντας πώς ακριβώς είχαν λεχθεί: «Και του Κυρίου, του Κυρίου είναι οι διέξοδοι του θανάτου», και το, «Είπε ο Κύριος: Από τη Βασάν θα επιστρέψω, θα επιστρέψω από τα βάθη της θάλασσας». Διότι αυτά τα αναλύει εκτενώς εδώ, λέγοντας: «Σώσε με, Θεέ, διότι εισήλθαν ύδατα μέχρι την ψυχή μου. Βυθίστηκα σε λάσπη του βυθού, και δεν υπάρχει κανένα στήριγμα. Ήλθα στα βάθη της θάλασσας και η καταιγίδα με καταπόντισε». Ο Λόγος δε συνηθίζει να ονομάζει ύδατα τους πειρασμούς και τους διωγμούς και τις επαναστάσεις των ασεβών ανδρών. Έτσι βέβαια έχει λεχθεί και αλλού: «Τον χείμαρρο διήλθε η ψυχή μας· άραγε πέρασε η ψυχή μας το ακατάσχετο ύδωρ;». Και ο ίδιος δε ο Σωτήρας το δίδασκε αυτό λέγοντας: «Κατέβηκε η βροχή, ήλθαν τα ποτάμια, φύσηξαν οι άνεμοι, και προσέκρουσαν πάνω στο σπίτι εκείνο, και δεν έπεσε· διότι είχε θεμελιωθεί πάνω στην πέτρα». Και στα προκείμενα λοιπόν, ονομάζοντας ύδατα τους πειρασμούς και τις εναντίον του επιβουλές, διδάσκει ότι εισήλθαν μέχρι την ψυχή του. Στην περίπτωση βέβαια του Ιώβ, αν και ήταν γενναίος αθλητής, έχει γραφτεί ότι ο Θεός είπε προς εκείνον που τον πείραζε: «Ιδού, όλα όσα του ανήκουν τα παραδίδω στο χέρι σου, μόνο την ψυχή του διαφύλαξε».

«Ανοίγουν δε για σένα από φόβο οι πύλες του θανάτου, και οι θυρωροί του άδη βλέποντάς σε έφριξαν.» Διότι βλέπεις πώς και σε αυτά τα χωρία, αφού ονόμασε την πηγή της θάλασσας και προσέθεσε το, «Και περπάτησες στα ίχνη της αβύσσου», διασαφηνίζει τι είναι η άβυσσος και η θάλασσα λέγοντας στη συνέχεια: «Ανοίγουν δε για σένα από φόβο οι πύλες του θανάτου, και οι θυρωροί του άδη βλέποντάς σε έφριξαν.» Επομένως, και στα προκείμενα εδάφια, με τα βάθη της θάλασσας αινίσσεται τους τόπους του θανάτου, όπου κατέβηκε μόνος ο Σωτήρας και Κύριός μας και διήλθε. Γι' αυτό, στον προηγούμενο ψαλμό λεγόταν: «Και του Κυρίου, του Κυρίου είναι οι διέξοδοι του θανάτου»· και πάλι: «Είπε ο Κύριος: Από τη Βασάν θα επιστρέψω, θα επιστρέψω από τα βάθη της θάλασσας.» Αντί δε της φράσης: «Και καταιγίδα με καταπόντισε», ο μεν Ακύλας μετέφρασε: «Και ρεύμα με κατέκλυσε», ο δε Σύμμαχος: «Και ρείθρο με κατέκλυσε».

Διάψαλμα· ανοχή του πνεύματος. Ο Θεός ημών: Διότι γι' αυτόν τον λόγο εμφανίστηκε ο Θεός επί της γης, για να σώσει τον άνθρωπο. Και του Κυρίου: Διότι γι' αυτόν τον λόγο γεύτηκε τον θάνατο, για να καταργήσει τον θάνατο. Πλην ο Θεός: Τα κεφάλια των Ιουδαίων, οι οποίοι σήκωσαν κεφάλι εναντίον του Χριστού. Κορυφή τριχώματος: Διότι οι Ιουδαίοι ξερίζωναν τα μαλλιά τους, τρίζοντας τα δόντια τους εναντίον του Χριστού· επειδή αμάρτησαν με όλα τους τα μέλη και με τις τρίχες τους. Είπε ο Κύριος: Από το πάθος του σταυρού, σαν από αισχύνη·

Διότι η λέξη Βασάν ερμηνεύεται ως αισχύνη. Επιστρέφοντας λοιπόν, λέγει, θα τους ανταποδώσω. Με το «θα επιστρέψω» εννοεί τη θάλασσα του βίου, την άστατη· διότι επανέφερε αυτούς που κλυδωνίζονταν μέσα σε αυτήν. Το «ώστε να βαφεί», αναφέρεται στον σταυρό όταν καρφώνονταν τα καρφιά. Η «γλώσσα». Σκύλοι είναι τα τέκνα των Ιουδαίων, για τα οποία λέγει: «με περικύκλωσαν πολλοί σκύλοι». Διότι αυτοί σαν σκύλοι εξέτειναν τις γλώσσες τους εναντίον του Χριστού. Το «θεωρήθηκαν» σημαίνει ότι ο Θεός Λόγος περπάτησε και στην αισθητή και στη νοητή γη και θάλασσα. Οι «πορείες». Είναι οι πορείες του Υιού του Θεού, το πώς συναναστράφηκε με τους ανθρώπους· διότι αυτός είναι βασιλιάς μεταξύ των αγίων ως άγιος. Το «πρόφθασαν». Οι απόστολοι έφθασαν στη γη, διδάσκοντας τους ανθρώπους να ψάλλουν και να ευλογούν τον Κύριο. Το «εν μέσω νεανίδων». Ονομάζει τις εκκλησίες νεάνιδες, επειδή σφύζουν από νεότητα στην πίστη· και «τυμπανίστριες», επειδή μέσα σε αυτές κρούεται η κιθάρα του Πνεύματος. Το «στις εκκλησίες». Όταν ο άνθρωπος βρίσκεται στην εκκλησία, λέγει, ας ευλογεί τον Θεό και ας μην περισπάται ο νους του. Το «τον Κύριο». Διότι δοξάζεται ο Κύριος από τις πηγές του βαπτίσματος·

Όχι κάποια άλλη κορυφή, αλλά θα συντρίψει τις κορυφές εκείνων που παρανομούν ζώντας μέσα σε αμαρτίες, την κορυφή που καλύπτεται από πυκνές τρίχες. «Είπε ο Κύριος· από τη Βασάν θα επιστρέψω, και στους βυθούς της θάλασσας, ώστε να βαφτεί το πόδι σου στο αίμα». Αισθητή Βασάν είναι η χώρα στη γη Χαναάν, στην οποία βασίλευσε ο Ωγ, ενώ νοητή Βασάν είναι η παγκόσμια ήπειρος, στην οποία αφού ήλθε ο Υιός του Θεού, είπε: «Κύριος», δηλαδή ο Πατέρας, «θα επιστρέψω», δηλαδή θα σε εγκαταλείψω κατά θεία οικονομία, και θα βαφτεί το πόδι σου στο αίμα από το λογχισμό της πλευράς σου από τους εχθρούς. «Η γλώσσα των σκύλων σου από τους εχθρούς εξαιτίας αυτού», δηλαδή οι απόστολοι εκλέχθηκαν από τους εχθρούς Ιουδαίους, των οποίων η γλώσσα αναιρεί την απιστία, όπως ακριβώς τα άγρια θηρία εξοντώνονται από τους σκύλους. «Θεάθηκαν οι πορείες σου, Θεέ μου, του βασιλιά που βρίσκεται στο άγιο». Φάνηκαν στον κόσμο οι οδοί του Χριστού, οι θεοπρεπείς νόμοι της καινής του διαθήκης, ως αγίου και αγαπητού βασιλιά. «Προπορεύθηκαν ακολουθώντας τους άρχοντες», δηλαδή βρέθηκαν κοντά και αυτοί οι άρχοντες, «ανάμεσα σε νεάνιδες» που έψαλλαν «παίζοντας τύμπανα».