Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 67:27

«Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό, τον Κύριο, από τις πηγές του Ισραήλ». Πηγές του Ισραήλ θα μπορούσαν να είναι οι μακάριοι προφήτες, και πριν από αυτούς ο Νόμος. Λέει, λοιπόν, ότι δεν αρμόζει σε εμάς να υμνολογούμε τον Θεό αντλώντας από αλλού παρά από αυτές ακριβώς τις πηγές. Αυτό δε το λέει εξαιτίας των ετεροδόξων συγγραμμάτων των αιρετικών. Διότι μέσα από τις νομικές και τις προφητικές Γραφές ευλογείται ο Κύριος από όσους μπορούν να αντλούν από αυτές, αφού αποτελούν πηγές σωτηρίας, ύδωρ μετ’ ευφροσύνης, για το οποίο έλεγε ο Σωτήρας: «Όποιος όμως πιει από το ύδωρ που εγώ του δίνω, θα έχει μέσα του πηγή ύδατος που θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον». Πρέπει δε να ελέγχονται όσοι διαχωρίζουν την Παλαιά και τη Νέα Γραφή, καθώς δεν μπορούν να ευλογούν τον Θεό μέσα στις εκκλησίες, μη έχοντας τις πηγές του Ισραήλ ούτε τον Κύριό τους· εφόσον τολμούν να διαιρούν ακόμη και τη θεότητα.

Λαμβάνει πάλι το παράδειγμα από κάτι το προφανές· διότι τα κοπάδια των ζώων τα συνοδεύουν πάντοτε και σκυλιά, τα οποία με τα γαυγίσματα και τα δαγκώματά τους τρομάζουν τα θηρία. Μαζί όμως με τα λογικά κοπάδια του Σωτήρος υπάρχουν ιερά και πάνσοφα σκυλιά, τα οποία με την ευγλωττία τους, σαν με κάποια γαυγίσματα, διώχνουν τα ξένα θηρία. Σκυλιά λοιπόν του Κυρίου ονομάζει τους φύλακες του νοητού ποιμνίου, τους αγίους αποστόλους και τους επισκόπους, των οποίων η γλώσσα σχεδόν γεύεται το αίμα των νοητών εχθρών. Λέει λοιπόν ότι η φωνή των αποστόλων, βοηθούμενη από αυτόν, δηλαδή από τον Θεό, θα γίνει σχεδόν αιτία θανάτου των πονηρών δαιμόνων. Αυτό όμως είναι μεταφορικό· διότι όταν οι εχθροί εξοντωθούν, και τα σκυλιά εκείνων που τους εξόντωσαν πίνουν από το αίμα τους και διασπαράσσουν τα σώματά τους. Με άλλο τρόπο, πόδι του Χριστού είναι ο άνθρωπος που γεννήθηκε από τη Μαρία, ο οποίος μέσω του πάθους βάφτηκε με το αίμα. Και η γλώσσα των σκυλιών, δηλαδή πάλι των ακάθαρτων εθνών, γεύτηκε το άχραντο αίμα, όταν επέστρεψαν από τον διάβολο. <Στις Εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό Κύριο από τις πηγές του Ισραήλ.> (A f. 342) Πηγές του Ισραήλ θα μπορούσαν να είναι οι μακάριοι προφήτες, και πριν από αυτούς ο νόμος. Λέει λοιπόν, ότι δεν πρέπει να υμνολογούμε τον Θεό αντλώντας από αλλού, παρά μόνο από αυτές ακριβώς τις πηγές. Και αυτό το λέει εξαιτίας των ετερόδοξων συγγραμμάτων των αιρετικών.

Παλαιότερα, λοιπόν, έψαλλε ο ψαλμωδός: «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό, τον Κύριο, από τις πηγές του Ισραήλ». Αφότου όμως, εξαιτίας των επιβουλών που έγιναν κατά του Σωτήρα, οι Ιουδαίοι αποβλήθηκαν από τη χάρη, ο Σωτήρας οικοδόμησε μια δεύτερη από τα έθνη, την αγία Εκκλησία ημών των χριστιανών, για την οποία είπε στον Πέτρο: «και πάνω σε αυτή την πέτρα θα οικοδομήσω την Εκκλησία μου, και πύλες του Άδη δεν θα υπερισχύσουν εναντίον της».

Το δε «ὠργίσθης μοι» φανερώνει την εξομολόγηση των προηγούμενων αμαρτημάτων, εξαιτίας των οποίων οι Αιγύπτιοι ήταν άξιοι της οργής του Θεού πριν από τη σωτήρια κλήση τους. Το δε «ἀπέστρεψας τὸν θυμόν σου καὶ ἠλέησάς με» σημαίνει την άφεση των αμαρτιών που τους δωρήθηκε μετά την κλήση. Διότι «η χάρη και η αλήθεια που ήλθε δια του Ιησού Χριστού» δώρισε και στους ίδιους τους Αιγυπτίους και σε όλους όσοι αποδέχθηκαν τον Υιό του Θεού τη λύση των δεσμών και τη συγχώρεση των αμαρτιών. Στη συνέχεια αυτών προσθέτει: «καὶ ἀντλήσετε ὕδωρ μετ᾽ εὐφροσύνης ἐκ τῶν πηγῶν τοῦ σωτηρίου». Και πάλι όμως εδώ πρέπει να εκλάβουμε αλληγορικά το «νερό» και τις «πηγές του σωτηρίου»· θα τα κατανοήσεις δε αυτά ακούγοντας τον ίδιο τον Σωτήρα να λέει: «εάν κάποιος διψά, ας έλθει προς εμένα και ας πίνει. Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, καθώς είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του». Επομένως, «πηγές σωτηρίου» ήταν οι ευαγγελικοί λόγοι που εκχέονται ως βροχή από το Άγιο Πνεύμα, όπως ακριβώς οι προφητικοί λόγοι ονομάζονταν «πηγές» του Ισραήλ από τη Γραφή που λέει: «στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό, τον Κύριο από τις πηγές του Ισραήλ». Αλλά βέβαια, προφητεύεται ότι από τις πηγές του σωτήριου λόγου θα πιουν οι Αιγύπτιοι και εκείνοι που τους διακόνησαν το σωτήριο ποτό.

Και πίνουν ‹από τις 〈πηγές〉 του Ισραήλ›, τις οποίες μνημόνευσε ο λόγος που αναφέρει: «στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό, τον Κύριο από τις 〈πηγές〉 του Ισραήλ».⌟ ⌜Αυτό, λοιπόν, θα μπορούσε να είναι το Άγιο Πνεύμα, το οποίο πηγάζει μέσα στην εκκλησία του Θεού και αναδίδει ως βροχή ζωντανά νερά, άλλοτε μεν από την Παλαιά Διαθήκη, άλλοτε δε από την Καινή και ευαγγελική διδασκαλία.⌝ Αλλά και 〈ποταμοί〉 ρέουν αέναοι κατακλύζοντας την παλαιά 〈έρημο〉, οι οποίοι έχουν λάβει τις πηγές τους από τον μεγάλο ποταμό, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «τα ορμήματα του 〈ποταμού〉 ευφραίνουν την πόλη του Θεού», και: «ο 〈ποταμός〉 του Θεού πληρώθηκε από ύδατα».

Γι' αυτόν τον λόγο ονομάστηκαν τυμπανίστριες, επειδή δεν γνωρίζουν τίποτε άλλο παρά τα σωματικά παραγγέλματα του νόμου. «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό, τον Κύριο από τις πηγές του Ισραήλ». Μετά από εκείνους που προθεώρησαν τις πορείες του φανερωθέντος Θεού, στη συνέχεια ο λόγος απευθύνεται σε κάποιους άλλους που εμφανίστηκαν μετά τους πρώτους, λέγοντας: «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό»· και επειδή αυτοί ήταν διαφορετικοί από τους άρχοντες που προηγήθηκαν, δικαιολογημένα ονομάζει τις συνάξεις τους «εκκλησίες», με την προφητεία να προαναγγέλλει σχεδόν ολοκάθαρα τις εκκλησίες του Σωτήρα μας. Και προστάζονται αυτοί οι δεύτεροι να ευλογούν τον Θεό όχι ανάμεσα σε νεάνιδες τυμπανίστριες, αλλά στις εκκλησίες. Και ποιον Θεό; Πάλι προσθέτει στη συνέχεια: «τον Κύριο». Και από πού έπρεπε να αντλούν, ώστε να παραδίδουν στις εκκλησίες τη θεολογία του Κυρίου, το παρουσιάζει αναγκαστικά λέγοντας: «τον Κύριο από τις πηγές του Ισραήλ», καθώς και εδώ πάλι ο Κύριος υποδηλώνεται με τους πιο κοινούς χαρακτήρες. Και πηγές του Ισραήλ τυγχάνουν να είναι οι προφητικές Γραφές και η νομοθεσία του Μωυσή· από τις οποίες, σαν να αντλούν από πηγές τις μαρτυρίες για τον Σωτήρα μας, προτρέπει τους δεύτερους να τον ευλογούν μέσα στις εκκλησίες.

Όποιος, βέβαια, ερευνήσει με επιμέλεια στον ελεύθερό του χρόνο, θα βρει τη φυλή του καθενός από τους αποστόλους· διότι σε καθέναν που ζητά, έχει δοθεί από τον Σωτήρα η υπόσχεση της ευρέσεως. «Δώσε εντολή, Θεέ, στη δύναμή σου· δυνάμωσε, Θεέ, αυτό το οποίο κατεργάστηκες για εμάς». Ακολουθούν και αυτά τα λόγια σε όσα προαναφέρθηκαν. Διότι, επειδή ο λόγος πρόσταζε προφητικώς τους αποστόλους να ευλογούν τον Κύριο μέσα στις εκκλησίες, και να το πράττουν αυτό ορμώμενοι όχι από κάποιους άλλους λόγους, αλλά από τις πηγές του Ισραήλ, ακολούθως το προφητικό Πνεύμα αναπέμπει ευχή υπέρ αυτών, λέγοντας: «Δώσε εντολή, Θεέ, στη δύναμή σου»· ωσάν να έλεγε σαφέστερα: Ας σπεύσει η δύναμή σου και ας συνεργήσει με τους άνδρες αυτούς· αλλά και ας προχωρήσουν πλέον κάποτε με την ισχύ σου διά των έργων τα όσα προφητεύονται· και αυτό που κατεργάστηκες για εμάς, έχοντάς το προορίσει σύμφωνα με τη βουλή σου, δυνάμωσέ το· ώστε με τη δική σου δύναμη να επιτελεστεί εμπράκτως. Και τι ήταν αυτό, παρά εκείνο που ακολουθεί στη συνέχεια: «Στον ναό σου στην Ιερουσαλήμ θα σου προσφέρουν δώρα οι βασιλείς;» Διότι, αφού υποσχέθηκες αυτό ακριβώς σε εμάς, δώσε δύναμη ώστε να πραγματοποιηθεί. Και βασιλείς για τον λόγο αυτόν ονομάστηκαν τα βασίλεια της γης, καθώς με αυτόν τον τρόπο υποδηλώνονται όλα τα έθνη.

«Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό, τον Κύριο, από τις πηγές του Ισραήλ. Εκεί είναι ο Βενιαμίν ο νεότερος σε έκσταση, οι άρχοντες του Ιούδα οι ηγεμόνες τους, οι άρχοντες του Ζαβουλών, οι άρχοντες του Νεφθαλείμ.» Και εδώ θεωρώ ότι οι αναφερόμενοι άρχοντες του Νεφθαλείμ δεν είναι άλλοι από τους αποστόλους. Διότι από εκεί τους εξέλεξε ο Σωτήρας και Κύριός μας, σύμφωνα με τη διήγηση του Ματθαίου. Προφητεύοντας δε η Γραφή την πορεία προς τους ανθρώπους και την ένσαρκη παρουσία του Θεού Λόγου, λέει: «Εθεάθησαν οι πορείες σου, Θεέ», και τα εξής. Έχοντας δε γίνει τρόπον τινά πρόδρομοι αυτής της επιφανείας οι θεοφιλείς προφήτες της παλαιάς εποχής, κηρύττοντας και ανυμνώντας με ψαλτήρι και χορούς και κάθε είδους πνευματικά όργανα, «προπορεύτηκαν» «ανάμεσα σε νεανίδες που έτυπταν τύμπανα». Διότι βεβαίως οι θείοι προφήτες, καθώς εμφανίζονταν στο μέσο των συναγωγών εκείνων που προέρχονταν από την περιτομή, προανήγγειλαν την άφιξη του Χριστού, και οι ίδιοι, εν τω θείω Πνεύματι, απευθύνονταν προς τους αποστόλους του Σωτήρα μας, λέγοντας: «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό, τον Κύριο, από τις πηγές του Ισραήλ». Πηγές δε του Ισραήλ θα μπορούσαν να είναι τα λόγια που παραδόθηκαν στον Ισραήλ. Διότι «πρώτα σε αυτούς εμπιστεύθηκαν τα λόγια του Θεού», από όπου θα πρέπει να αντλούμε και εμείς για να αρδεύουμε τις εκκλησίες του Χριστού.

Αυτός δε, μεταβαίνοντας σε άλλη ρήση της ίδιας Γραφής, ερμηνεύει και αυτήν ως εξής, λέγοντας: «Τι είναι, λοιπόν, και τούτο το χωρίο "προτού προέλθουν οι πηγές των υδάτων";». Λέει ότι είναι οι ιεροί απόστολοι. Και αυτό το μυστήριο μας το παριστάνει το βιβλίο της Εξόδου, το οποίο προαναγγέλλει από παλιά τους τύπους των αποστόλων, διότι, επειδή ο αριθμός των αποστόλων είναι δώδεκα, μνημονεύει δώδεκα πηγές. Και λέγοντας αυτά δεν αντιλαμβάνεται ότι και του Ισραήλ δώδεκα ήταν οι φυλές και δώδεκα οι πατριάρχες αυτών, και ένα είναι το βιβλίο των δώδεκα προφητών, αλλά και δώδεκα είναι οι ώρες της ημέρας και δώδεκα οι μήνες ολόκληρου του έτους. Γιατί, λοιπόν, ο αριθμός των δώδεκα να αντιστοιχεί περισσότερο στους αποστόλους παρά σε όλα εκείνα, αν βεβαίως κάποιος ποσοτικός αριθμός του παρείχε την αιτία για μια τέτοιου είδους ερμηνεία του λόγου; Θα έπρεπε δε να κατανοήσει ότι και οι προφήτες του Θεού, εφόσον μετείχαν στο ίδιο Άγιο Πνεύμα, δεν ήταν ξένοι προς τις πηγές. Γι' αυτό έχει ειπωθεί γι' αυτούς στους Ψαλμούς: «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Κύριο τον Θεό εκ πηγών Ισραήλ». Ώστε, και πριν από εκείνες τις πηγές είναι αναγκαίο να ομολογούμε ότι υπήρχε ο Υιός του Θεού, ο οποίος λέει: «προτού προέλθουν οι πηγές των υδάτων». Αυτός όμως, άκουσε πώς το ερμηνεύει, λέγοντας: «Εύλογα, λοιπόν, για την κατά σάρκα γέννηση ο Δεσπότης, μιλώντας δια του προφήτη Σολομώντα, είπε "προτού προέλθουν οι πηγές των υδάτων"».

Διότι μάθαμε ότι από το Άγιο Πνεύμα και τη δύναμη του Υψίστου, παρ' όλα αυτά κτίσθηκε αυτός ο καινός άνθρωπος, τον οποίο μας προστάζει ο Παύλος, ο καθοδηγητής των άρρητων μυστηρίων, να ενδυθούμε, ονομάζοντας το ένδυμα με δύο τρόπους, τη μία λέγοντας «Ενδυθείτε τον καινόν άνθρωπον, τον κατά Θεόν κτισθέντα», και πάλι ότι «Ενδυθείτε τον Κύριον Ιησούν Χριστόν». Διότι αυτός, για εμάς που τον έχουμε ενδυθεί, γίνεται η αρχή των οδών της σωτηρίας, αυτός που είπε «Εγώ είμαι η οδός», ώστε να μας καταστήσει έργα των δικών του χειρών, αναπλάθοντάς μας από το πονηρό πλάσμα της αμαρτίας και πάλι σύμφωνα με τη δική του εικόνα. Ο ίδιος δε γίνεται για εμάς και θεμέλιο προ του μέλλοντος αιώνος, σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου, ο οποίος λέγει ότι «Θεμέλιον ουδείς δύναται να θέσει παρά τον κείμενον», και «Πριν έλθουν οι πηγές των υδάτων και πριν εδραιωθούν τα όρη και πριν δημιουργήσει τις αβύσσους και προ πάντων των βουνών, με γεννά». Διότι είναι δυνατόν το καθένα από αυτά, σύμφωνα με την παροιμιώδη συνήθεια, εάν αναχθεί σε τροπική θεωρία, να εφαρμοσθεί στον Λόγο. Επειδή ο μέγας Δαβίδ ονομάζει τα όρη του Θεού δικαιοσύνη, και αβύσσους τα κρίματα, πηγές δε τους διδασκάλους στις εκκλησίες λέγοντας «Ευλογείτε τον Κύριον Θεόν εκ πηγών Ισραήλ»· και βουνά την ακακία, την οποία υπέδειξε με το σκίρτημα των αμνών. Προ αυτών, λοιπόν, γεννάται μέσα μας ο άνθρωπος που κτίσθηκε για εμάς, ώστε και η κτίση αυτών των καταστάσεων να βρει τόπο μέσα μας.

Ενώ όμως ο ισραηλιτικός λαός, από φθόνο και ζηλοτυπία, όρμησε να τον φονεύσει, αυτός γίνεται δεκτός με εύνοια από τους αλλοφύλους και ιδρύει ανάμεσά τους μια πόλη, εννοώ την Εκκλησία, στην οποία εδραιώνει τη βασιλεία του εκείνος που είπε σε όσους είχαν ταχθεί υπό τον νόμο ότι: «Θα αφαιρεθεί από εσάς η βασιλεία και θα δοθεί σε έθνος που θα παράγει τους καρπούς της». Σε αυτήν την πόλη υπάρχει βέβαια και κάτι από την ισραηλιτική καταγωγή, σύμφωνα με την προφητική αναφώνηση που λέει: «Στις εκκλησίες να ευλογείτε τον Κύριο τον Θεό, εσείς που προέρχεστε από τις πηγές του Ισραήλ». Διότι εκείνοι που έκαναν την αρχή του λόγου της πίστεως, οι κήρυκες της αληθείας, οι θεμελιωτές της Εκκλησίας, εννοώ οι μαθητές και οι απόστολοι, προέρχονταν από τις πηγές του Ισραήλ. «Άρχοντες του Ιούδα», λέει, «ηγέτες τους, άρχοντες του Ζαβουλών, άρχοντες του Νεφθαλείμ». Μέσω ορισμένων σημείων και συμβόλων η προφητεία προσημαίνει τα χαρακτηριστικά της καταγωγής των μαθητών, ανάμεσα στους οποίους είναι και ο νεότερος Βενιαμίν, ο οποίος διδάχθηκε τα μυστήρια εν εκστάσει, και προέρχεται από το σπέρμα του Αβραάμ και τη φυλή του Βενιαμίν, δηλαδή ο θείος απόστολος Παύλος.

Ο επόμενος σταθμός της οδοιπορίας, που κοσμείται με φοίνικες και πηγές, αναπαύει τον κόπο των οδοιπόρων. Οι πηγές των υδάτων, με καθαρό και γλυκύτατο νάμα, είναι δώδεκα, και οι φοίνικες εβδομήντα, ευμεγέθεις και με ψηλό φύλλωμα, επειδή ο χρόνος ανύψωσε τα δέντρα. Τι βρίσκουμε, λοιπόν, σε αυτά, καθώς προχωρά με λογική ακολουθία η διήγηση; Ότι το μυστήριο του ξύλου, μέσω του οποίου το νερό της αρετής γίνεται πόσιμο για όσους διψούν, μας οδηγεί στις δώδεκα πηγές και στους εβδομήντα φοίνικες, δηλαδή στη διδασκαλία του Ευαγγελίου. Σε αυτήν, δώδεκα πηγές είναι οι Απόστολοι, αφού τόσους εξέλεξε ο Κύριος για τον σκοπό αυτόν και έκανε τον λόγο να αναβλύζει μέσω αυτών. Έτσι και κάποιος από τους Προφήτες προανήγγειλε τη χάρη που αναβλύζει από τους Αποστόλους, λέγοντας τα εξής: «στις εκκλησίες ευλογείτε τον Κύριο τον Θεό από τις πηγές του Ισραήλ». Και εβδομήντα φοίνικες θα πρέπει να είναι οι απόστολοι που χειροτονήθηκαν επιπροσθέτως σε όλη την οικουμένη εκτός από τους δώδεκα μαθητές, όντας τόσοι σε αριθμό, όσους αναφέρει η διήγηση ότι ήταν οι φοίνικες.

Αυτά δε τα λέει, όχι επειδή προστάζει να αποφεύγουμε τις συνάξεις και τις προσευχές και τις ψαλμωδίες στον ναό· διότι τότε ο ψαλμωδός προφήτης δεν θα έλεγε προς αυτόν, «εν μέσω εκκλησίας θα σε υμνήσω», και «θα σε δοξολογήσω ανάμεσα στους λαούς, Κύριε, θα σε δοξολογήσω ανάμεσα στα έθνη», και «θα εκπληρώσω τις ευχές μου ενώπιον εκείνων που σε φοβούνται, Κύριε»· και προς εμάς, «εν εκκλησίαις ευλογείτε τον Θεό», και «ελάτε να προσκυνήσουμε και να προσπέσουμε, και να κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου του Θεού μας». Αλλά, μαζί με άλλα υψηλότερα νοήματα για τα οποία ο παρών χρόνος δεν επιτρέπει να μιλήσουμε, ο Κύριος διδάσκει και τούτο: ότι η κατ' ιδίαν έγερση για προσευχή στα σπίτια μας, ακόμη και μέσα στα ίδια μας τα υπνοδωμάτια, προετοιμάζει την εκκλησιαστική προσευχή προς τον Θεό, όπως και η εσωτερική νοερή προσευχή στηρίζει εκείνη που γίνεται με τα χείλη· διότι όποιος επιθυμεί να προσεύχεται μόνο όταν προσέρχεται στον ναό του Θεού, ενώ στο σπίτι, στους δρόμους και στις αγορές δεν φροντίζει καθόλου για την προσευχή, αυτός ούτε όταν βρίσκεται μέσα στον ναό του Θεού προσεύχεται αληθινά.

Διότι η λέξη Βασάν ερμηνεύεται ως αισχύνη. Επιστρέφοντας λοιπόν, λέγει, θα τους ανταποδώσω. Με το «θα επιστρέψω» εννοεί τη θάλασσα του βίου, την άστατη· διότι επανέφερε αυτούς που κλυδωνίζονταν μέσα σε αυτήν. Το «ώστε να βαφεί», αναφέρεται στον σταυρό όταν καρφώνονταν τα καρφιά. Η «γλώσσα». Σκύλοι είναι τα τέκνα των Ιουδαίων, για τα οποία λέγει: «με περικύκλωσαν πολλοί σκύλοι». Διότι αυτοί σαν σκύλοι εξέτειναν τις γλώσσες τους εναντίον του Χριστού. Το «θεωρήθηκαν» σημαίνει ότι ο Θεός Λόγος περπάτησε και στην αισθητή και στη νοητή γη και θάλασσα. Οι «πορείες». Είναι οι πορείες του Υιού του Θεού, το πώς συναναστράφηκε με τους ανθρώπους· διότι αυτός είναι βασιλιάς μεταξύ των αγίων ως άγιος. Το «πρόφθασαν». Οι απόστολοι έφθασαν στη γη, διδάσκοντας τους ανθρώπους να ψάλλουν και να ευλογούν τον Κύριο. Το «εν μέσω νεανίδων». Ονομάζει τις εκκλησίες νεάνιδες, επειδή σφύζουν από νεότητα στην πίστη· και «τυμπανίστριες», επειδή μέσα σε αυτές κρούεται η κιθάρα του Πνεύματος. Το «στις εκκλησίες». Όταν ο άνθρωπος βρίσκεται στην εκκλησία, λέγει, ας ευλογεί τον Θεό και ας μην περισπάται ο νους του. Το «τον Κύριο». Διότι δοξάζεται ο Κύριος από τις πηγές του βαπτίσματος·

Θα ανατείλει σε εσάς που φοβάστε το όνομά μου ο Ήλιος της δικαιοσύνης, και θα υπάρχει ίαση στις φτερούγες του. Αλλά, αν και είναι ανατολή λόγω του δικού του φωτός, επιβιβάστηκε επί των δυσμών, κάνοντας όχημά του τους αμαρτωλούς που επέστρεψαν σε αυτόν· στους οποίους είπε: Σηκώστε τον ζυγό μου πάνω σας, διότι είναι αγαθός, και το φορτίο μου, διότι είναι ελαφρύ. Ο Δαβίδ παραγγέλλει σε αυτούς να ετοιμάσουν την οδό για τον Θεό μέσω της μετάνοιας· διότι αυτοί, όχι μόνο αφού λάβουν συγχώρεση ενώπιόν του, αλλά και αφού γίνουν οικείοι του, πρόκειται να αγαλλιάσουν. «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό.» Εκκλησία ονομάζεται και η κατ' οίκον σύναξη των ευσεβών· γι' αυτό και ο Παύλος λέει: Σας ασπάζονται εν Κυρίω θερμά ο Ακύλας και η Πρίσκιλλα, μαζί με την κατ' οίκον Εκκλησία τους. Από τις πηγές δε του Ισραήλ, δηλαδή τους προφήτες και τους αποστόλους, θέλει να δοξολογείται ο Κύριος και Θεός· ώστε, με τον τρόπο που εκείνοι δίδαξαν, έτσι και εμείς να φρονούμε περί του Θεού. «Ο Θεός του Ισραήλ θα δώσει δύναμη.» Ο Θεός του Ισραήλ είναι ο Χριστός· διότι γι' αυτόν λέει ο Ησαΐας: Διότι εσύ είσαι ο Θεός μας, και δεν το γνωρίζαμε· ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Αυτός χαρίζει ισχύ και δύναμη στον λαό που προέρχεται από τα έθνη, ώστε να απομακρυνθεί από την πλάνη και να επιστρέψει σε αυτόν· οι οποίοι, ως δικός του λαός, ονομάζονται Χριστιανοί εξαιτίας του Χριστού.

Δες ακόμη και τον χορό των αγίων γυναικών, τη Μαρία την αδελφή του Μωυσή, μαζί και με άλλες γυναίκες Ισραηλίτισσες, να ψάλλουν επινίκιους ύμνους στον Θεό και να λένε: «Ας ψάλουμε στον Κύριο, διότι ενδόξως δοξάστηκε». Αυτό το μνημονεύει και ο Δαβίδ στους ύμνους του λέγοντας: «Ανάμεσα σε νεάνιδες που παίζουν τύμπανα, μέσα στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό».

Με ένα νεύμα της βουλήσεώς του δημιουργεί όσα θέλει εκ του μηδενός, όντας ο μόνος αΐδιος, ο μόνος άναρχος, ο μόνος απλός στην ουσία και τη βούληση. ΤΙΤΛΟΣ Γʹ. — Περί της δοξολογίας του Θεού· και ότι πρέπει να δοξάζουμε και να αγιάζουμε τον Θεό, και ότι όσους τον δοξάζουν, τους δοξάζει ο Θεός. «Είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Επειδή δεν πιστέψατε ώστε να με αγιάσετε, για τον λόγο αυτόν εσείς δεν θα εισαγάγετε τον λαό αυτόν στη γη την οποία τους έδωσα.» «Εκείνους που με δοξάζουν θα τους δοξάσω, και εκείνος που με περιφρονεί θα ατιμαστεί.» «Θα σε δοξολογήσω, Κύριε, με όλη μου την καρδιά.» «Υμνώντας θα επικαλεστώ τον Κύριο, και θα σωθώ από τους εχθρούς μου.» «Όσοι φοβάστε τον Κύριο, αινέστε τον», και τα λοιπά. «Θα ευλογώ τον Κύριο σε κάθε καιρό, διαπαντός η αίνεσή του θα βρίσκεται στο στόμα μου.» «Ψάλτε στον Θεό μας, ψάλτε· ψάλτε στον βασιλιά μας, ψάλτε.» «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου. Η θυσία της αινέσεως θα με δοξάσει, και εκεί βρίσκεται η οδός.» «Αλαλάξτε στον Θεό, όλη η γη· ψάλτε στο όνομά του.» «Ας σε δοξολογήσουν οι λαοί, Θεέ· ας σε δοξολογήσουν όλοι οι λαοί.» «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Κύριο τον Θεό, όσοι προέρχεστε από τις πηγές του Ισραήλ. Τα βασίλεια της γης, ψάλτε στον Θεό, ψάλτε στον Κύριο.» «Θυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα, και στοχάστηκα.» «Τα ελέη σου, Κύριε, αιώνια θα υμνώ· σε γενεά και γενεά.» «Αγαθό είναι να δοξολογεί κανείς τον Κύριο, και να ψάλλει στο όνομά σου.» «

ΤΙΤΛΟΣ ΣΤ΄. — Περί της εκκλησίας, και του οίκου του Θεού, και του θυσιαστηρίου, και της ιερατικής θυσίας· και ότι δεν πρέπει να εμπορεύονται [να καπηλεύονται] μέσα στις εκκλησίες. «Το θυσιαστήριο θα είναι άγιο των αγίων· και καθένας που αγγίζει το θυσιαστήριο, θα αγιασθεί.» «Τις απαρχές των πρωτογεννημάτων της γης σου θα τις φέρεις στον οίκο του Θεού σου.» «Δεν θα ανεβείς με σκαλοπάτια στο θυσιαστήριό μου, ώστε να μην αποκαλύψεις την ασχημοσύνη σου πάνω σε αυτό.» «Θα τοποθετείς πάνω στην τράπεζά μου άρτο ενώπιόν μου παντοτινά.» «Καθένας που θα αγγίξει τη θυσία των ιερέων θα αγιασθεί.» «Είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Μίλησε στον Ααρών τον αδελφό σου, και να μην εισέρχεται οποιαδήποτε ώρα στο άγιο εσωτερικό του καταπετάσματος, ενώπιον του ιλαστηρίου.» «Εγώ όμως με το πλήθος του ελέους σου θα εισέλθω στον οίκο σου· θα προσκυνήσω προς τον άγιο ναό σου με τον φόβο σου, και τα λοιπά.» «Εν μέσω εκκλησίας θα σε υμνήσω. Οι φοβούμενοι τον Κύριο, αινέστε αυτόν.» «Κύριε, αγάπησα την ευπρέπεια του οίκου σου, και τον τόπο του σκηνώματος της δόξας σου.» «Ένα πράγμα ζήτησα από τον Κύριο, αυτό θα αναζητήσω,» και τα λοιπά. «Προσκυνήστε τον Κύριο στην άγια αυλή του.» «Θα χορτάσουμε από τα αγαθά του οίκου σου.» «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό, τον Κύριο, όσοι προέρχεστε από τις πηγές του Ισραήλ.» «Πόσο αγαπητά είναι τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων, ο βασιλιάς μου. Είναι προτιμότερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες.» «

Εξ αυτών, λοιπόν, εγκαθίστανται επίσκοποι και χειροτονούνται περισσότεροι ιερείς και ανεγείρονται άγιοι ναοί· και εκείνοι που πριν δεν ήταν λαός, αλλά βάρβαρο έθνος, τώρα γίνονται και ονομάζονται «λαός Θεού». Και τη μη ελεηθείσα κληρονομιά των Βουλγάρων, ο Θεός την ονομάζει ελεηθείσα, Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα (ας συμφωνήσει επ' αυτού ο Παύλος με τον Ωσηέ)· και ο λαός που καθόταν προηγουμένως στο σκοτάδι της άγνοιας, είδε τώρα το μεγάλο και αληθινό φως της επιγνώσεως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. Μπορούσε, λοιπόν, να δει κανείς από τότε να πληθαίνουν και πάλι οι εκκλησίες και, τους θείους ναούς που είχαν κατεδαφίσει οι προαναφερθέντες Όμβροι και οι Βούλγαροι, τους ανοικοδόμησαν άριστα και τους ανήγειραν εκ θεμελίων και γέμιζαν εδώ όλη τη γη με τη δόξα και την αίνεση του Κυρίου. Εδώ βέβαια εκπληρωνόταν αυτό που ειπώθηκε από τον προφήτη Ιεζεκιήλ: «πλήρης δόξης ο οίκος Κυρίου»· και πάλι ο ίδιος λέει: «πλήρης πάσα η γη της δόξης Κυρίου». Αλλά και ο Δαβίδ αναφέρει ότι η αίνεσή του βρίσκεται «εν εκκλησία οσίων»· και πάλι, «εν εκκλησίαις ευλογείτε τον Θεόν, Κύριον εκ πηγών Ισραήλ», ήτοι από τη φυλή των Βουλγάρων.