Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 67:5

«Ας εγερθεί ο Θεός, και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του». Ο λόγος αυτός υποδηλώνει την παρόρμηση του Θεού να κρίνει τους ακάθαρτους δαίμονες. Διότι με την παρουσία Του αυτοί εκδιώχθηκαν από την τυραννία που ασκούσαν στους ανθρώπους. «Ετοιμάστε την οδό για εκείνον που επιβαίνει επί δυσμών». Γίνετε ευπρεπείς, λέγει, ώστε να πορευθείτε στις οδούς Εκείνου, ο οποίος κατά τους έσχατους χρόνους εμφανίστηκε εν σαρκί σε όσους βρίσκονται επί της γης. Ή, με το «σε εκείνον που επιβαίνει επί δυσμών», εννοεί εκείνον που πραγματοποίησε την κάθοδο μέχρι τον άδη. «Ας ταραχθούν από το πρόσωπό του». Εννοεί προφανώς τα έθνη των δαιμόνων. «Του πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών». Ως ορφανά μεν χαρακτηρίζει τους απροστάτευτους, ως χήρες δε τις ψυχές που δεν έχουν τον νυμφίο Λόγο. Διότι Εκείνος είναι προστάτης των αδυνάτων και όσων δεν έχουν ανθρώπινη βοήθεια, όπως ακριβώς εμείς.

Ποιος είναι όμως αυτός και ποια η φύση του; Ο Θεός βρίσκεται στον άγιο τόπο του. Επειδή ανέφερε ότι αυτός επιβαίνει στις δυσμάς, δηλαδή μέχρι τα βάθη του άδη, διδάσκει πάλι ότι, αφού ανήλθε στους ουρανούς, βρέθηκε στους δικούς του τόπους· μολονότι, βεβαιότατα, ουδέποτε είχε απομακρυνθεί από αυτούς ως προς τη φύση της θεότητάς του.

Και λοιπόν εκείνοι που δικαιώθηκαν μέσω της πίστεως, αφού καταλύθηκε η τυραννία των δαιμόνων, ευφραίνονται. Του Ευσεβίου και του Αθανασίου. Και ο Ήλιος της δικαιοσύνης, αφού έλαβε μορφή δούλου, και αφού κατά κάποιον τρόπο περιόρισε τις ακτίνες της θεότητάς του, και καταδύθηκε μέσα στο σώμα, ή ακόμα και στον ίδιο τον θάνατο, απομάκρυνε το σκοτάδι που είχε καλύψει τις ανθρώπινες ψυχές. Αλλά ακόμη κι αν εισήλθε στη δική μας πτωχεία, και επισκίασε κατά θεία οικονομία τη δική του δόξα, πραγματοποιώντας την έλευσή του στους ανθρώπους και την ένσαρκη παραμονή του, ωστόσο το όνομά του είναι Κύριος. Διότι, αν και έγινε άνθρωπος, δεν απέβαλε το να είναι Θεός. Προτρέπει, λοιπόν, ο λόγος τους ιερούς αποστόλους να σπεύσουν προς τα έθνη με χορείες και υμνωδίες, και να προετοιμάσουν την οδό των ψυχών τους για τον παμβασιλέα των όλων μέσω του κηρύγματος. Δύσεις ή νύχτες θα μπορούσαν να θεωρηθούν και οι ψυχές που εξέπεσαν από τον Ήλιο της δικαιοσύνης· από αυτές ο Χριστός εξέδιωξε το σκοτάδι της πλάνης, κατοικώντας μέσα τους διά της πίστεως.

Απόκριση: Είτε κάθεσαι, είτε περπατάς, είτε εργάζεσαι, είτε τρως, είτε κάνεις οτιδήποτε άλλο, είτε ικανοποιείς την ίδια την ανάγκη του σώματος, ακόμη κι αν έτυχε να βλέπεις προς την ανατολή ή προς τη δύση, να μη διστάσεις να προσευχηθείς, διότι έχουμε λάβει την εντολή να προσευχόμαστε αδιαλείπτως και σε κάθε τόπο. Και πάλι είναι γραμμένο: «Ανοίξτε δρόμο σε εκείνον που επιβαίνει επί των δυσμών·»

Όταν λοιπόν έγινε άνθρωπος, τότε ακριβώς διασκορπίστηκαν οι εχθροί του, και έφυγαν μακριά αυτοί που τον μισούσαν. <Ψάλτε στον Θεό, κ.λπ.> Διότι προτρέπει να προετοιμάσουν την οδό που οδηγεί στους ουρανούς, για εκείνους που αγνοούν τον επουράνιο Πατέρα, και για τις χήρες ψυχές που στερούνται τον Νυμφίο. Διότι για αυτούς ήρθε να γίνει και υπερασπιστής και κριτής. Πρόσεξε την ακρίβεια του λόγου· διότι δεν είπε απλώς «Αγαλλιάσθε», αλλά πρόσθεσε αναγκαίως το «ενώπιόν του», δηλαδή ενώπιον του Σωτήρα όλων μας Χριστού. Και είναι αναγκαίο να δούμε ποιο είναι το νόημα αυτής της ακρίβειας του λόγου· διότι μερικές φορές αγάλλονται και εκείνοι που έχουν κοσμικό φρόνημα, όμως όχι ενώπιόν του· διότι δεν καταδέχεται να τους βλέπει να εορτάζουν. Και για ποια αιτία, θα μας το διδάξει ο προφήτης λέγοντας για αυτούς: «Διότι με ψαλτήρι και τύμπανα και αυλούς πίνουν το κρασί τους· τα έργα όμως του Κυρίου δεν τα βλέπουν, και τα έργα των χειρών του δεν τα κατανοούν».] <Ας ταραχθούν από το πρόσωπό του, του πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών.> (A f. 337, F f. 98 b) Παρουσίασε την προστατευτική ιδιότητα του Θεού αποκαλώντας τον πατέρα, και τη δικαστική αποκαλώντας τον κριτή, και ότι είναι κηδεμόνας των απροστάτευτων και κριτής των αδικουμένων. Αλλά ποιοι είναι αυτοί που ταράσσονται, αν όχι οι μοχθηροί δαίμονες; Επειδή δηλαδή τα έθνη έχουν κληθεί στην επίγνωση της αλήθειας, αναγκαστικά εκείνοι ταράσσονται τόσο, ώστε και να κραυγάζουν: «Τι σχέση έχουμε εμείς με σένα;»

Αυτό, λοιπόν, ας λεχθεί τώρα προς εσάς εν παρεκβάσει ως υπόμνηση. Ας προσθέσουμε όμως και άλλη μία μαρτυρία που αποδεικνύει ότι καταχρηστικά ο Θεός ονομάζεται πατέρας των ανθρώπων. Διότι, όταν στον Ησαΐα λέγεται προς τον Θεό: «Διότι Εσύ είσαι πατέρας μας, επειδή ο Αβραάμ δεν μας γνώρισε και η Σάρρα δεν μας γέννησε»· άραγε χρειάζεται να αναζητούμε κάτι περισσότερο περί αυτού; Και αν ο ψαλμωδός λέει: «Ας ταραχθούν από το πρόσωπό Του, του πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών»· δεν είναι άραγε σε όλους προφανές ότι, όταν ο Θεός ονομάζεται πατέρας των ορφανών που έχουν στερηθεί πρόσφατα τους δικούς τους πατέρες, δεν έχει ονομαστεί έτσι επειδή τα γέννησε από τον Εαυτό Του, αλλά επειδή τα φροντίζει και τα υπερασπίζεται; Αλλά των μεν ανθρώπων, όπως έχει ειπωθεί, είναι πατέρας καταχρηστικά· του Χριστού όμως μόνο, ο Θεός είναι Πατέρας κατά φύσιν, και όχι κατά θέσιν· και των μεν ανθρώπων μέσα στον χρόνο, του δε Χριστού προ των χρόνων, όπως λέει ο Ίδιος: «Και τώρα, Πατέρα, δόξασόν με Εσύ [κοντά Σου] με τη δόξα που είχα κοντά Σου προτού να υπάρξει ο κόσμος».

Διότι, αν και μέχρι τώρα εξουσιάζατε τυραννικά τους από αιώνων κεκοιμημένους, στο εξής δεν θα είστε άρχοντες ούτε αυτών, ούτε άλλων, αλλά ούτε καν των ίδιων των εαυτών σας. Διότι είναι παρών ο Χριστός, η ουράνια θύρα. Ανοίξτε τον δρόμο σε Αυτόν που επιβαίνει στις δυσμάς του άδη. Κύριος είναι το όνομά Του, και στον Κύριο, τον Κύριο, ανήκουν οι διέξοδοι των πυλών του θανάτου. Εσείς δημιουργήσατε τις εισόδους· Αυτός ήλθε για να δημιουργήσει τις διεξόδους. Γι' αυτό μην καθυστερείτε· άρατε τις πύλες και βιαστείτε· άρατε αυτές και μην αναβάλλετε.

Διότι οι αόρατες και αφανείς ακτίνες της θεότητάς του προκαλούσαν βάσανα και πόνους σε αυτούς που τα λένε αυτά. Όσο για το ποια αγαθά απολάμβανε η δεξιά παράταξη των φίλων του Θεού κατά την ανάσταση του Σωτήρα μας, το διδάσκει στη συνέχεια η προφητεία λέγοντας: «Και οι δίκαιοι ας ευφρανθούν, ας αγαλλιάσουν ενώπιον του Θεού, ας τέρπονται με ευφροσύνη». Το τι σημαίνει όμως να μην ευφραίνονται και να μην αγαλλιούν απλώς, αλλά να τα απολαμβάνουν αυτά ενώπιον του Θεού και κοντά στον Θεό, και να εντρυφούν στη θεία απόλαυση, δεν είναι δυνατόν να περιγραφεί επάξια με λόγια. «Άσατε στον Θεό, ψάλτε στο όνομά του· ετοιμάστε τον δρόμο σε εκείνον που επιβαίνει επί των δυσμών». Τον λόγο για τους εχθρούς και για εκείνους που μισούν τον Θεό, η προφητεία τον συνέτμησε με λίγα λόγια· τον λόγο όμως για τους δικαίους τον αναπτύσσει εκτενώς, επιμένοντας στην αναφορά σε αυτούς. Και βέβαια το Άγιο Πνεύμα προτρέπει τους δικαίους να άδουν και να ψάλλουν στον Θεό, ώστε μέσω αυτών να απολαύσουν τη θεία ευφροσύνη και την προαναφερθείσα τέρψη και αγαλλίαση. Και επειδή από αυτά τα δύο, εννοώ το να άδει κανείς και το να ψάλλει, το ανώτερο ήταν το να άδει, ενώ το κατώτερο το να παίζει με μουσικό όργανο, εύλογα το ανώτερο το αφιέρωσε στον Θεό, ενώ την ενέργεια μέσω του οργάνου στο όνομά του. Διότι λέγει: «Άσατε στον Θεό, και ψάλτε στο όνομά του».

Διότι, αφού προδιδαχθούν αυτά και τα εκτελέσουν με έργα, στη συνέχεια θέλει να οδοποιήσουν, δηλαδή να προετοιμάσουν τις ψυχές των ανθρώπων, καθιστώντας τες καθαρές και έτοιμες για την έλευση του προαναφερθέντος Θεού. Γι' αυτό λέει: «Ετοιμάστε την οδό σε εκείνον που επιβαίνει επί των δυσμών, Κύριος είναι το όνομά του». Έχει δε ονομάσει τον Κύριο εδώ με μια πιο καινοφανή λέξη, σύμφωνα με την εβραϊκή γλώσσα· διότι τον ονόμασε Ία· εξού και ο Σύμμαχος ερμήνευσε: «Διά του Ία είναι η ονομασία του»· η δε πέμπτη έκδοση: «Εν τω Ία είναι το όνομά του». Υπαινίχθηκε δε το όνομα του Σωτήρος Ιησού διά της πρώτης συλλαβής. Και για αυτόν τον Κύριο, του οποίου λέει ότι το όνομα είναι διά του Ία, ή εν τω Ία, διδάσκει ότι έχει επιβεί επί των δυσμών· πράγμα που υποδηλώνει την έλευσή του στους ανθρώπους και την ένσαρκη παρουσία του. Διότι δεν εξάστραψε σαν φως στον βίο των ανθρώπων φανερώνοντας γυμνό (άσαρκο) τον Θεό Λόγο, που υπάρχει σε μορφή Θεού, αλλά αφού έλαβε μορφή δούλου και περιόρισε τις ακτίνες της θεότητάς του, και σαν να καταδύθηκε μέσα στο σώμα, φτάνοντας στη δύση αυτού του θνητού βίου (τον οποίο ο θείος Απόστολος ονόμασε σκοτάδι λέγοντας: «προς τους κοσμοκράτορας του σκότους τούτου») ή επειδή καταδύθηκε στον ίδιο τον θάνατο, λέγεται ότι επιβαίνει επί των δυσμών. Σε αυτόν, λοιπόν, λέει, τον Κύριο που επιβαίνει επί των δυσμών, του οποίου το όνομα Ιησούς υποδηλώνεται διά του Ία, ετοιμάστε την οδό.

Αυτά, λοιπόν, προστάζει το προφητικό Πνεύμα στον αποστολικό χορό, και τους παραγγέλλει να το πράττουν αυτό με πολλή προθυμία και παρρησία. Γι' αυτό προσθέτει στη συνέχεια: «Και να αγάλλεσθε ενώπιόν του»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Και να σεμνύνεσθε στο πρόσωπό του». Δίνει επίσης και ένα ακόμη γνώρισμα του προαναφερθέντος Κυρίου, λέγοντας: «Του πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών». Διότι, εάν δεν είχε καταδεχθεί να γίνει πατέρας των ορφανών, καθώς και υπερασπιστής και κριτής των χηρών, δεν θα είχε κανέναν λόγο να ασχοληθεί με τους ταπεινούς της γης. Επειδή όμως, από υπερβολική φιλανθρωπία, καταδέχθηκε να επιβεί επί των δυσμών, και να αναδειχθεί πατέρας των ορφανών που βρίσκονταν στο σκοτάδι, και να γίνει κριτής και υπερασπιστής των απροστάτευτων χηρών και των έρημων ψυχών· εύλογα, λοιπόν, παραγγέλλει να προετοιμάσουν την οδό που οδηγεί προς τα ορφανά τα οποία αγνοούν τον επουράνιο Πατέρα, και προς τις χήρες ψυχές που στερήθηκαν τον νυμφίο. Εξάλλου, με διαφορετική προσέγγιση, το νόημα αυτών των λόγων θα μπορούσε να αποδίδει τη διδασκαλία περί της Θείας Πρόνοιας, υποδεικνύοντας ότι χήρες και ορφανά δεν εγκαταλείπονται έρημα και απροστάτευτα στον βίο χωρίς κάποιον λόγο και δίχως τη σοφία του Θεού, αλλά για τη δική Του δόξα και ως απόδειξη της θείας Του επισκοπής. Πολλές φορές, άλλωστε, τα ορφανά παιδιά που στερήθηκαν τους γονείς τους, έλαβαν μόρφωση και παιδεία ανώτερη από εκείνα που ανατράφηκαν υπό την προστασία των πατέρων τους, και υπήρξαν μακρόβια και πολυχρόνια· και όχι μόνο δεν στερήθηκαν την τροφή, αλλά εξελίχθηκαν και σε επιφανείς άνδρες.

Και γυναίκες ομοίως, οι οποίες είχαν την ατυχία να περιπέσουν σε χηρεία, διήνυσαν βίο πιο εύθυμο, άλυπο και θεοσεβή σε σχέση με εκείνες που βρίσκονταν σε έγγαμο βίο, καθώς ο Θεός κατέστη για τα ορφανά ανώτερος από κάθε πατέρα, και για τις χήρες βοηθός και προστάτης. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Του πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών». Αντί δε του, «Σε αυτόν που επιβαίνει επί των δυσμών», ο Σύμμαχος μεταφράζει: «Σε αυτόν που επιβαίνει πάνω στην ακατοίκητη γη». Ακατοίκητη δε ονομάζει τη χώρα των αλλογενών και αλλοφύλων εθνών, την οποία σε άλλα σημεία ο λόγος (της Γραφής) συνηθίζει να ονομάζει έρημο. Και πάλι αντί του, «του κριτή των χηρών», ο μεν Ακύλας ερμήνευσε, «του δικαστή των χηρών», ο δε Σύμμαχος, «και αυτού που υπερασπίζεται τις χήρες». Με πολύ μεγάλη ακρίβεια, λοιπόν, τον αποκαλεί πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών. Επειδή δεν έχουν όλες οι χήρες την ίδια προαίρεση, ξεχωρίζοντας αυτές που είναι άξιές του και αυτές που δεν είναι τέτοιες, καθίσταται κριτής τους. Όμως, δεν θα μπορούσε με τον ίδιο τρόπο να γίνει και κριτής των ορφανών, διότι προνοεί γι' αυτά εξίσου δίκην πατρός. «Ο Θεός βρίσκεται στον άγιο τόπο του, ο Θεός εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο.»

Επειδή ο λόγος κατέβασε τον προαναφερθέντα Κύριο κάπου χαμηλά στην ταπείνωση, λέγοντας ότι έχει επιβεί επί δυσμών, και ότι είναι πατέρας των ορφανών και κριτής των χηρών, επανέρχεται αναγκαστικά στη θεολογία περί αυτού, διδάσκοντας ότι στις προαναφερθείσες δυσμές επιβαίνει για σύντομο χρονικό διάστημα χάριν κάποιας οικονομίας· η κατοικία του, όμως, και η πρέπουσα σε αυτόν διαμονή δεν βρίσκεται στις δυσμές, «αλλά σε άγιο τόπο»· ή, σύμφωνα με τον Ακύλα, «στο αγιασμένο του οικητήριο»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «στα άγια βασίλειά του». Διότι υπάρχει για αυτόν τόπος που πρέπον και αρμόζει στη θεότητά του· ωστόσο, επειδή είναι φιλάνθρωπος, κατέρχεται από το δικό του μεγαλείο και συγκαταβαίνει στα ορφανά και στις χήρες που κατοικούν στις δυσμές. Γι' αυτό και αλλού έχει ειπωθεί: «Διότι, ιδού, ο Κύριος εξέρχεται και θα κατέβει από τον τόπο του». Κατεβαίνοντας, λοιπόν, από εκεί και επιβαίνοντας στις δυσμές, ας δούμε τι είδους έργα διαπράττει. «Εγκαθιστά», λέει, «τους μονότροπους σε οίκο». Κατά δε τον Σύμμαχο, «Δίνει οικία για να κατοικούν στους μοναχούς»· και κατά τον Ακύλα, «Εγκαθιστά τους μονογενείς στον οίκο»· κατά δε την πέμπτη έκδοση, «Εγκαθιστά τους μονόζωνους σε οίκο». Και αυτό ήταν το πρώτο του κατόρθωμα, το οποίο μάλιστα δώρισε στο ανθρώπινο γένος ως το μέγιστο από τα κατορθώματά του. Άλλωστε, το πρώτο τάγμα όσων προκόπτουν εν Χριστώ τυγχάνει να είναι αυτό των μοναχών.

Αλλά, αφού την ανέλαβε ο Σωτήρας, την κατήρτισε, θεμελιώνοντάς την πάνω στην άρρηκτη και άσειστη πέτρα της πίστεώς του· πράγμα το οποίο βέβαια και υποσχέθηκε ότι θα κάνει, λέγοντας: «Πάνω σε αυτή την πέτρα θα οικοδομήσω την Εκκλησία μου, και οι πύλες του άδη δεν θα την κατισχύσουν». Αφού δε την θεμελίωσε και την κατήρτισε, εγκατέστησε σε αυτήν τα δικά του ζωντανά όντα. Και ποια θα έλεγες ότι είναι τα ζωντανά όντα του Θεού, παρά οι ψυχές που αντλούν από τη ζωή που βρίσκεται κοντά του και ζωοποιούνται; Και όλα αυτά, λέει, «τα ετοίμασας» μέσω της δικής σου αγαθότητας και φιλανθρωπίας, ή μέσω «της αγαθωσύνης σου», σύμφωνα με τους άλλους ερμηνευτές, «για τον φτωχό». Και «φτωχό» εδώ έχει ονομάσει μυστικά τον κατά σάρκα άνθρωπο του Σωτήρα μας, ο οποίος «ενώ ήταν πλούσιος, έγινε φτωχός για εμάς, ώστε εμείς με τη δική του φτώχεια να γίνουμε πλούσιοι». Φανέρωνε δε τη φτώχεια του και ο ίδιος λέγοντας: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Σε αυτόν τον φτωχό, λοιπόν, ο Θεός και Πατέρας του με τη δική του φιλανθρωπία και αγαθότητα ετοίμασε όλα τα προαναφερθέντα· εννοώ την εκούσια βροχή, τη δηλωθείσα κληρονομιά, τα προαναφερθέντα ζωντανά όντα. Γι' αυτό σε όλα έχει προστεθεί το: «Ετοίμασας με την αγαθότητά σου για τον φτωχό. Ο Κύριος θα δώσει τον λόγο σε εκείνους που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη». Τέτοια είναι τα κατορθώματα του Κυρίου που επιβαίνει επί των δυσμών. Επειδή, όμως, έπρεπε αυτά να γίνουν ακουστά σε όλους τους ανθρώπους, πάλι ο ίδιος ο Κύριος επιτελεί και αυτό μαζί με τα άλλα.

Πώς και με ποιον τρόπο; Σε ανθρώπους που δεν διαθέτουν δικό τους λόγο, ούτε δική τους σοφία, και οι οποίοι είναι εντελώς απλοϊκοί και αδαείς, αυτός θα χορηγήσει ρήμα γεμάτο από ανέκφραστη και πολλή δύναμη. Αυτοί δε, αφού ενδυναμωθούν και εξοπλιστούν από το ρήμα που τους δωρήθηκε, θα καταστούν κήρυκες των αγαθών σε όλο τον κόσμο, ευαγγελιζόμενοι σε όλους τους ανθρώπους τα όσα προειπώθηκαν. Γι' αυτό, σε συνέχεια των κατορθωμάτων του Κυρίου, έχει προστεθεί το: «Ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη». Ήταν δε αναγκαίο να γνωρίζουμε και τούτο. Επειδή πιο πάνω προέτρεπε κάποιους να άδουν και να ψάλλουν στον Θεό, και να ετοιμάσουν την οδό για εκείνον που επιβαίνει επί δυσμών, το κατέστησε σαφές λέγοντας: «Ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη». Διότι σε αυτούς που ευαγγελίζονται και του ετοιμάζουν την οδό για να περάσει στους ανθρώπους, αυτός ο ίδιος που κηρύττεται από αυτούς θα δώσει θεϊκό ρήμα. Διότι σε τέτοιο βαθμό ήταν δεκτικοί στο να το χωρέσουν με πολλή δύναμη· και ήταν μεγάλο για αυτούς τούτο το ρήμα και επαρκές για τη διακονία του Ευαγγελίου. Επειδή ο ίδιος ο Κύριος ήταν ο τέλειος Λόγος του Θεού. Εκείνοι δε, αφού έλαβαν ρήμα και αξιώθηκαν κάποιας μικρής έμπνευσης της δικής του δύναμης, γέμιζαν ολόκληρη την οικουμένη με το Ευαγγέλιο, κηρύττοντας με πολλή δύναμη. Αυτό εξάλλου τους υποσχέθηκε και ο ίδιος, λέγοντας: «Εσείς δε θα λάβετε δύναμη, όταν επέλθει το Άγιο Πνεύμα επάνω σας».

Και για να γνωρίσουμε σαφέστερα ποιος άραγε ήταν αυτός ο Κύριος, προσθέτει λέγοντας στη συνέχεια: «Σε εκείνον που επιβαίνει επάνω στον ουρανό του ουρανού προς ανατολάς»· με πολλή λογική ακολουθία· διότι, επειδή στα προηγούμενα είχε ειπωθεί: «Ετοιμάστε την οδό σε εκείνον που επιβαίνει επί δυσμών, Κύριος είναι το όνομά του»· κατά συνέπεια, με τα προκείμενα λόγια λέει ότι πλέον δεν επιβαίνει επί δυσμών, αλλά επάνω στον ουρανό προς ανατολάς. Διότι έπρεπε εμείς, αφού διδαχθήκαμε προηγουμένως την κάθοδό του, να διδαχθούμε και την επάνοδό του. Η μεν λοιπόν κάθοδος γινόταν επί δυσμών μέσω της απόκρυψης των φώτων της θεότητάς του· η δε άνοδος επάνω στον ουρανό του ουρανού προς ανατολάς γίνεται λόγω της ένδοξης αποκατάστασής του στους ουρανούς. Θα κατανοήσεις δε το λεγόμενο από το παράδειγμα του ήλιου.

Αυτός λοιπόν, για τον οποίο αποδείξαμε στα προηγούμενα ότι δεν είναι άλλος από τον Λόγο του Θεού, αναπέμπει προσευχή στον Πατέρα, ιδιοποιούμενος τα πάθη του ανθρώπου που προσέλαβε· γι' αυτό λέγει: «Σώσε με, Θεέ, διότι εισήλθαν ύδατα έως την ψυχή μου. Βυθίστηκα στη λάσπη του βυθού, και δεν υπάρχει στήριγμα. Ήλθα στα βάθη της θάλασσας, και καταιγίδα με καταπόντισε.» Ο προηγούμενος λοιπόν από αυτόν ψαλμός τον προσφωνούσε λέγοντας: «Ανοίξτε δρόμο σε αυτόν που επιβαίνει προς δυσμάς, Κύριος είναι το όνομά του»· έπειτα στη συνέχεια παρουσιάζει τη συναναστροφή του με τους ανθρώπους λέγοντας: «Και να αγαλλιάσθε ενώπιόν του, του πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών.» Φανέρωνε εξάλλου και την κλήση των μαθητών και των αποστόλων του με το χωρίο: «Ο Κύριος θα δώσει λόγο σε αυτούς που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη.» Έπειτα στη συνέχεια δίδασκε την κάθοδό του στον θάνατο και την έξοδο από εκεί με το: «Και στον Κύριο, τον Κύριο, ανήκουν οι διέξοδοι του θανάτου»· και με το: «Είπε ο Κύριος: Από τη Βασάν θα επιστρέψω, θα επιστρέψω από τα βάθη της θάλασσας»· και έπειτα από όλα αυτά φανέρωνε την επάνοδό του στους ουρανούς μέσα από τον ίδιο ψαλμό, λέγοντας: «Ψάλατε στον Θεό που επιβαίνει στον ουρανό του ουρανού προς ανατολάς.»

Εφόσον, λοιπόν, αυτή η εμφύλια μάχη ξέσπασε μέσα μου από εκείνους που είναι μεν αδελφοί, αλλά εχθροί της σωτηρίας μου, έγινα μαύρη επειδή νικήθηκα από τους πολεμίους, και δεν φύλαξα το δικό μου αμπέλι. Το αμπέλι αυτό πρέπει να το θεωρήσουμε ταυτόσημο με τον παράδεισο· διότι και εκεί ο άνθρωπος τάχθηκε να φυλάσσει τον παράδεισο. Η αμέλεια όμως ως προς τη φύλαξη εκβάλλει τον άνθρωπο από τον παράδεισο και τον καθιστά κάτοικο της δύσεως, απομακρύνοντάς τον από την ανατολή. Γι' αυτόν τον λόγο η ανατολή φανερώνεται στη δύση· «Ψάλατε», λέει, «στον Κύριο που επιβαίνει επί των δυσμών», ώστε, αφού το φως λάμψει μέσα στο σκοτάδι, να μεταβληθεί το σκοτάδι σε ακτίνα φωτός και να γίνει πάλι ωραία η μαύρη. Εκείνο δε που φαίνεται ασυνάρτητο στη διατύπωση σε σχέση με το νόημα που βρέθηκε, είναι δυνατόν να εξηγηθεί με αυτόν τον τρόπο: «Με έβαλαν», λέει, «φύλακα στα αμπέλια», το οποίο είναι ίσο με το «Κατέστησαν την Ιερουσαλήμ ως οπωροφυλάκιο». Διότι δεν την κατέστησαν εκείνοι φύλακα του θείου αμπελώνα, όπως θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς εκ πρώτης όψεως, αλλά εκείνος που την κατέστησε είναι ο Θεός, ενώ εκείνοι μόνο την πολέμησαν και την κατέστησαν «ως σκηνή σε αμπέλι και ως οπωροφυλάκιο σε σικυήλατο». Διότι, έχοντας στερηθεί εξαιτίας της παρακοής την οπώρα που φυλασσόταν, εγκαταλείφθηκε ως ένα άχρηστο θέαμα, αφού εκείνο που φυλασσόταν μέσα της δεν υπήρχε πια.

Στο τέλος· ψαλμός ωδής του Δαβίδ. Ο προφήτης ονομάζει τον ύμνο ωδή, την οποία στο τέλος οι πιστοί επρόκειτο να ψάλλουν στον Χριστό, ο οποίος αναστήθηκε εκ νεκρών και έσωσε τον άνθρωπο. «Ας αναστηθεί»: Όταν ο Χριστός αναστήθηκε εκ νεκρών, σε όλο το πρόσωπο της γης σκορπίστηκαν οι Ιουδαίοι, οι εχθροί του Χριστού, καθώς διασκορπίστηκαν από το Πνεύμα. «Και ας φύγουν»: Οι Ιουδαίοι που πρωτύτερα μισούσαν τον Χριστό, τώρα τον αποφεύγουν, ως φοβερό μέσα στη δόξα του. «Όπως εκλείπει ο καπνός»: Διότι σαν τον καπνό εξέλιπαν οι Ιουδαίοι και από τον τόπο και από τη χώρα και από τον νόμο. «Όπως λιώνει»: Διότι όπως το κερί λιώνει μπροστά στη φωτιά, έτσι και οι Ιουδαίοι δεν υπέμειναν την οργή του Χριστού [και Θεού], αλλά έλιωσαν σαν κερί. «Και οι δίκαιοι»: Οι απόστολοι, οι αληθινά δίκαιοι, αυτοί ευφράνθηκαν και ευφραίνονται για την ανάσταση του Κυρίου, για την οποία πρωτύτερα πενθούσαν. «Ας αγαλλιάσουν»: [Οι απόστολοι·] διότι γέμισαν από πολλή αγαλλίαση (απόλαυση και όλοι οι άγιοι), όταν είδαν τον Κύριο να έχει αναστηθεί εκ νεκρών. «Ας τερφθούν»: Διότι ευφράνθηκαν με τέρψη οι ψυχές των αγίων, αφού συναναστήθηκαν με τον Χριστό από τους νεκρούς. «Ψάλατε στον Θεό»: Όλοι οι πιστοί δοξάζοντας και υμνώντας για τα θαυμάσια που είδαν.

Ετοιμάστε τον δρόμο: Διότι προς τα δυτικά της παλαιάς Ιερουσαλήμ ανέβηκε ο Χριστός στον σταυρό, στον Γολγοθά· δίνει λοιπόν εντολή στους μαθητές να προπορευθούν εκεί και να ετοιμάσουν το Πάσχα. Κύριος είναι το όνομά του: Όλοι οι πιστοί, υπέρ των οποίων όλων ανέλαβε τις αμαρτίες πάνω στον σταυρό. Θα ταραχθούν: Διότι την ώρα της σταύρωσης οι απόστολοι δοκίμασαν μεγάλη ταραχή, βλέποντάς τον. Του πατέρα των ορφανών: Ορφανά είναι τα έθνη, επειδή δεν είχαν ακόμη τον Θεό ως πατέρα· χήρες δε είναι οι εκκλησίες, επειδή δεν είχαν λάβει ακόμη ως νυμφίο τον Χριστό. Για αυτούς τους λόγους έπαθε. Ο Θεός σε τόπο: [Στον Γολγοθά ο Χριστός.] Ο Θεός εγκαθιστά: Όσους παρέμειναν σταθεροί στην πίστη με έναν ενιαίο τρόπο και έχουν ορθό φρόνημα για τον Θεό, αυτούς ο Θεός τους εγκαθιστά μέσα στην Εκκλησία. Εξάγοντας: Τις ψυχές που ήταν δεμένες για πολύ χρόνο στον άδη, αφού τις ανέστησε και τις ελευθέρωσε με πολλή δύναμη. Παρομοίως: Όχι μόνο τους δικαίους, λέει, ανασταίνοντας, αλλά και τους αμαρτωλούς ελευθερώνοντας. Ο Θεός: Όταν οδηγούνταν στον τόπο του Κρανίου μαζί με τους ληστές ενώπιον του λαού. Κατά τη διάβαση: Αναφέρεται στη συναγωγή· διότι ήταν έρημη, έχοντας χάσει και τον νόμο και τη χάρη, επειδή μέσα από αυτήν διήλθε. Η γη σείστηκε: Όταν, ευρισκόμενος πάνω στον σταυρό, ο Κύριος έσεισε τη γη, τότε και οι ουρανοί έσταξαν τη συμπάθεια [και την παρουσία των αγγέλων].

Ψαλμός ΞΖ'. «Όπως εκλείπει ο καπνός.» Εύκολη είναι η πτώση των αμαρτωλών, ακόμη και αν νομίζουν ότι έχουν υπερβολική πεποίθηση στον εαυτό τους. Διότι, τι είναι πιο σαθρό ως προς τη διάλυσή του από τον καπνό; Και τι πιο ευάλωτο από το κερί, όταν θερμαίνεται από δυνατή φωτιά; Με αυτά συνέκρινε ο Προφήτης τους αμαρτωλούς. Διότι, όταν αναζωπυρωθεί το πυρ της γεέννης, κάθε αλαζονική φαντασία γύρω από αυτούς διαλύεται αμέσως. «Ψάλτε στον Θεό.» Και βέβαια, ο Χριστός συνηθίζει να ονομάζεται «Ανατολή» στους προφήτες: «Ιδού άνδρας, Ανατολή το όνομά του· και από κάτω του θα ανατείλει». Και πάλι·

Θα ανατείλει σε εσάς που φοβάστε το όνομά μου ο Ήλιος της δικαιοσύνης, και θα υπάρχει ίαση στις φτερούγες του. Αλλά, αν και είναι ανατολή λόγω του δικού του φωτός, επιβιβάστηκε επί των δυσμών, κάνοντας όχημά του τους αμαρτωλούς που επέστρεψαν σε αυτόν· στους οποίους είπε: Σηκώστε τον ζυγό μου πάνω σας, διότι είναι αγαθός, και το φορτίο μου, διότι είναι ελαφρύ. Ο Δαβίδ παραγγέλλει σε αυτούς να ετοιμάσουν την οδό για τον Θεό μέσω της μετάνοιας· διότι αυτοί, όχι μόνο αφού λάβουν συγχώρεση ενώπιόν του, αλλά και αφού γίνουν οικείοι του, πρόκειται να αγαλλιάσουν. «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Θεό.» Εκκλησία ονομάζεται και η κατ' οίκον σύναξη των ευσεβών· γι' αυτό και ο Παύλος λέει: Σας ασπάζονται εν Κυρίω θερμά ο Ακύλας και η Πρίσκιλλα, μαζί με την κατ' οίκον Εκκλησία τους. Από τις πηγές δε του Ισραήλ, δηλαδή τους προφήτες και τους αποστόλους, θέλει να δοξολογείται ο Κύριος και Θεός· ώστε, με τον τρόπο που εκείνοι δίδαξαν, έτσι και εμείς να φρονούμε περί του Θεού. «Ο Θεός του Ισραήλ θα δώσει δύναμη.» Ο Θεός του Ισραήλ είναι ο Χριστός· διότι γι' αυτόν λέει ο Ησαΐας: Διότι εσύ είσαι ο Θεός μας, και δεν το γνωρίζαμε· ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Αυτός χαρίζει ισχύ και δύναμη στον λαό που προέρχεται από τα έθνη, ώστε να απομακρυνθεί από την πλάνη και να επιστρέψει σε αυτόν· οι οποίοι, ως δικός του λαός, ονομάζονται Χριστιανοί εξαιτίας του Χριστού.

ΣΜΗ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΔΡΑΚΟΝΤΙΟ. Σχετικά με το χωρίο: «Ετοιμάστε τον δρόμο σε αυτόν που επιβαίνει επί των δυσμών.» Εφόσον ο Θεός, είπες, έχει το όνομα Ανατολή και είναι φως απρόσιτο, πώς επιβαίνει επί των δυσμών; Ανατολή είναι το όνομά του, δηλαδή η άναρχη θεότητα, η οποία είναι αιώνιο φως. Η δε επίβασή του επί των δυσμών είναι η κοινωνία με την ανθρώπινη πτωχεία, η οποία αποτελεί δύση και μοιάζει με νύχτα, εάν συγκριθεί με την επουράνια λαμπρότητα. Διότι τα πράγματα αυτά ήσαν εντελώς ασύγκριτα μεταξύ τους, προτού τα ενώσει μέσα στον εαυτό του ο Δημιουργός.

Το ότι αυτό ισχύει, είναι φανερό από το εξής· διότι δεν επέλεξε να ανέλθει, εφόσον το έργο που επιδίωκε είχε ολοκληρωθεί γι' αυτόν. Για τον λόγο αυτόν και εμείς, σύμφωνα με όσα μας παρέδωσαν οι Πατέρες, προσευχόμαστε βλέποντας προς την ανατολή, αναζητώντας και εμείς την αρχαία πόλη και πατρίδα. Και πράγματι αξίζει να τεθεί το ερώτημα: Πώς, ενώ ο Θεός είναι πανταχού παρών και ο προφήτης λέει «Σε Αυτόν που επιβαίνει επί των δυσμών, Κύριος είναι το όνομά Του», εμείς είμαστε στραμμένοι προς την ανατολή; Επειδή εκεί βρισκόταν, τρόπον τινά, το αρχαίο ιατρείο.

Ψαλμός 67. Εις το τέλος· ψαλμική ωδή του Δαβίδ. «Ας αναστηθεί ο Θεός», ας αναστηθεί τριήμερος από τον τάφο και από τα ταμεία του άδη, «και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του», οι δαίμονες και οι Ιουδαίοι και οι στρατιώτες που φρουρούν τον τάφο, «και ας φύγουν» όλοι αυτοί «από το πρόσωπό του, επειδή τον μισούν. Όπως εκλείπει ο καπνός, ας εκλείψουν» εύκολα, «όπως λιώνει το κερί» γρήγορα «μπροστά στη φωτιά, έτσι θα χαθούν» οι προαναφερθέντες «αμαρτωλοί από το πρόσωπο του» Θεού που αναστήθηκε εκ νεκρών· «και οι δίκαιοι ας ευφρανθούν», οι μαθητές, και όλη η σύναξη των πιστών «ας τερφθούν με ευφροσύνη. Ψάλλοντας στο όνομά του, ετοιμάστε τον δρόμο σε αυτόν που ανέβηκε στη δύση» της θανάσιμης ταπεινώσεως· διότι «Κύριος είναι το όνομά του» και δεν έχει αλλοιωθεί η θεϊκή του δόξα. Και «αγαλλιάστε ενώπιόν του» οι πιστοί του, «και ας ταραχθούν από το πρόσωπό του» εκείνοι που είναι άξιοι ταραχής, «ως πατέρας των ορφανών και κριτής των χηρών, ο Θεός βρίσκεται στον άγιο τόπο του», απερίγραπτα και όχι τοπικά περιορισμένος. «Ο Θεός εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο» ησυχίας, ως μονομάχους δούλους του, ενδυναμώνοντάς τους, «εξάγοντας με ανδρεία τους δεσμώτες», από τα χρόνια δεσμωτήρια του άδη, «ομοίως και αυτούς που τον πίκραναν και κατοικούν στους τάφους».

Καθώς βγαίναμε από την πόλη, άλλοι με διάφορους τρόπους εξέφραζαν ευχαριστίες στον Θεό και θρηνούσαν για τις συμφορές τους, εγώ όμως, ρίχνοντας τον εαυτό μου όπως ήμουν στο έδαφος, σχεδόν παραπονιόμουν στα τείχη ως τα μόνα που έμεναν απαθή, χωρίς να χύνουν δάκρυα, και δεν κείτονταν στο χώμα, αλλά διατηρούσαν ακόμη όρθια τη στάση τους. «Διότι αν τα πράγματα για τα οποία χτιστήκατε», είπα, «έχουν πια χαθεί εντελώς, αμαυρωμένα από τη φωτιά και τον πόλεμο, σε τι σας ωφελεί πλέον να στέκεστε; Και ποιους θα προστατεύσετε στο εξής, εκτός και αν επιφέρετε τον όλεθρο στους εχθρούς κατά την ημέρα της οργής, όταν εγερθεί ο Κύριος για να συντρίψει εκείνους που μας κατέντησαν έτσι, επιβαίνοντας ίσως επί δυσμών, σύμφωνα με την προφητεία του Δαβίδ;» «Και συ, ω πόλη», έλεγα, «βασίλισσα, πόλη οχυρωμένη, πόλη του μεγάλου βασιλιά, σκήνωμα του Υψίστου, αίνος και ύμνος των υπηρετών του και αγαπητό καταφύγιο, βασίλισσα βέβαια των βασιλίδων πόλεων, άσμα ασμάτων και λαμπρότητα λαμπροτήτων, το πιο σπάνιο θέαμα από όλα τα σπάνια θεάματα παντού, ποιος είναι αυτός που μας χώρισε από σένα, όπως τα αγαπημένα τέκνα από την αγαπημένη μητέρα; Τι θα απογίνουμε; Πού θα στραφούμε; Ποια παρηγοριά θα βρούμε, γυμνοί, αποσπασμένοι από τους κόλπους σου, σαν μέσα από την κοιλιά της μητέρας μας;»

Του ιδίου: Λόγος προς τον βασιλέα κύρη Αλέξιο τον Κομνηνό, όταν επέστρεψε από τα μέρη της δύσης, τότε που ο πρωτοστράτωρ Μανουήλ ο Καμύτζης, όντας εξάδελφος του ίδιου του βασιλέα, αφού συνεπλάκη με τους βαρβάρους και αιχμαλωτίστηκε, δεν εξαγοράστηκε από τον βασιλέα, αλλά αγοράστηκε από τον Δοβρομηρό Χρύσο που κατείχε τον Πρόσακο και την Στρούμμιτζα. Και έκτοτε επαναστάτησε εναντίον του βασιλέα μαζί με τον ίδιο τον Χρύσο, ο οποίος ήταν γαμπρός του ιδίου πρωτοστράτορα από θυγατέρα, τον οποίο αφού νίκησε ο βασιλεύς, τον κατεδίωξε. Τότε δε σύναψε και ειρήνη με τον Ιωαννίτζη που κατείχε τον Ζυγό. «Ευλογητός ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος παρέδωσε τους άνδρες που σήκωσαν το χέρι τους εναντίον του κυρίου μου, του βασιλέα». Από το βιβλίο των Βασιλειών αντλώ αυτά τα χαρμόσυνα και ευάγγελα λόγια, νικητικότατε βασιλεύ, τα οποία ο μεν Δαβίδ δεχόταν ως είδηση παλαιότερα για την εξόντωση του πατροκτόνου γιου του, τώρα δε εγώ τα ψάλλω προς εσένα ως ευχαριστήρια για τη λαμπρή συντριβή του αποστάτη, μελωδώντας τα εμβατήρια και παιανίζοντας τα νικητήρια. Και επιπρόσθετα, αναγιγνώσκοντας και εκφωνώντας και εκείνα τα λόγια από την ιερή βίβλο των Ψαλμών: «Ανοίξτε δρόμο σε αυτόν που επιβαίνει επί δυσμών, Κύριος είναι το όνομά του».