Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 67:7

Ο Θεός εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο. Μονότροπους αποκαλεί αυτούς που έχουν αφιερώσει τη δική τους ζωή σε Αυτόν και μόνον, και την έχουν αποξενώσει από κάθε διχοψυχία και κοσμική επιθυμία. Αυτούς, λοιπόν, υπόσχεται να εγκαταστήσει στον οίκο Του, την επουράνια πόλη.

«Αυτός που ελευθερώνει τους δεσμώτες με ανδρεία». Είναι όμοιο με το λεχθέν: «Προς εκείνους που βρίσκονται στα δεσμά, εξέλθετε· και προς εκείνους που βρίσκονται στο σκοτάδι, φανερωθείτε». Ως δεσμά δε και σκοτάδι, εννοεί τη λατρεία των δαιμόνων. Ομοίως και για «εκείνους που παραπικραίνουν, οι οποίοι κατοικούν σε τάφους».

Αυτό λέει, ότι αφού πορεύθηκε και στον άδη, κήρυξε και στα πνεύματα που βρίσκονταν εκεί, τα οποία κάποτε είχαν απειθήσει. Διότι το «παραπικραίνοντας» το έχει θέσει αντί του «παραπικράναντας». «Ω Θεέ, κατά την πορεία σου ενώπιον του λαού σου, κατά τη διάβασή σου μέσα στην έρημο». Καταδεικνύει ότι αυτός που κατέβηκε μέχρι τον άδη είναι ο ίδιος που και παλαιότερα εξήγαγε μέσω του Μωυσή τον Ισραήλ από την Αίγυπτο. Λέει, λοιπόν, ότι καθώς προπορευόσουν του λαού σου που είχε εξέλθει από την Αίγυπτο, η γη σείστηκε, δηλαδή η έξοδός του έγινε ξακουστή σε όλη τη γη. Η γη σείστηκε· διότι και οι ουρανοί έσταξαν. Οι ουρανοί έσταξαν την πνευματική τροφή προφανώς· εννοεί δε και το μάννα. «Από προσώπου του Θεού του Σινά». Αντί του, εκείνου που θέσπισε τον νόμο στο όρος Σινά. «Από προσώπου του Θεού Ισραήλ». Ισραήλ είναι ο νους που βλέπει τον Θεό.

Έχει γραφεί δε και στο βιβλίο του Ιώβ ως εξής: «Ανοίγουν για σένα με φόβο οι πύλες του θανάτου· και οι πυλωροί του άδη μόλις είδαν, έφριξαν·» είναι δε ολοφάνερο, ότι εννοεί τις αντίπαλες δυνάμεις των δαιμόνων. Ομοίως δε και στον 67ο ψαλμό: «Αυτός που εξάγει τους δεσμώτες με ανδρεία, καθώς και εκείνους που τον παροργίζουν, οι οποίοι κατοικούν στους τάφους.» Το ότι δε ο Χριστός δεν επρόκειτο να παραμείνει στον άδη, αλλά να αναστηθεί τριήμερος, ας το ακούσουμε από τον 15ο ψαλμό: «Διότι δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη, ούτε θα επιτρέψεις στον όσιό σου να δει φθορά·» και πάλι από τον 56ο ψαλμό: «Θα εγερθώ την αυγή.» Και ο προφήτης Ωσηέ είπε τα εξής: «Ας πορευθούμε και ας επιστρέψουμε προς τον Κύριο τον Θεό μας, διότι αυτός μας έπλασε, και θα μας ιατρέψει· θα μας θεραπεύσει μετά από δύο ημέρες, την τρίτη ημέρα θα αναστηθούμε και θα ζήσουμε.» Σχετικά δε με τις μυροφόρες γυναίκες, ο προφήτης Ησαΐας είπε: «Γυναίκες που έρχεστε από το θέαμα, ελάτε· διότι δεν είναι λαός που έχει σύνεση.» Σχετικά δε με την ανάληψη του Χριστού έχει γραφεί στον 17ο ψαλμό: «Και ανέβηκε πάνω σε χερουβίμ, και πέταξε· πέταξε πάνω σε φτερά ανέμων.» Και πάλι στον 46ο ψαλμό: «Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με φωνή σάλπιγγας·» και στον προφήτη Ζαχαρία: «Την ημέρα εκείνη θα σταθούν τα πόδια του Κυρίου στο όρος των Ελαιών, το οποίο βρίσκεται απέναντι από την Ιερουσαλήμ, στα ανατολικά.»

Γι' αυτό ο Κύριος εγκαθιστά ομονοούντες στον ίδιο οίκο. Αυτή είναι η θάλασσα η μεγάλη και ευρύχωρη· εκεί υπάρχουν ερπετά αναρίθμητα, ζώα μικρά μαζί με μεγάλα. Αλλ' όμως, υπάρχει μεταξύ τους μια σοφή και εύτακτη διάταξη. Διότι δεν πρέπει μόνο να επικρίνουμε τα ψάρια, αλλά υπάρχουν σε αυτά και στοιχεία που αξίζει να τα μιμηθούμε. Πώς δηλαδή τα διάφορα είδη των ψαριών, έχοντας κατανείμει το καθένα για τον εαυτό του την κατάλληλη περιοχή, δεν καταπατούν το ένα τον χώρο του άλλου, αλλά διαβιούν στα δικά τους όρια; Κανένας γεωμέτρης δεν τους κατένειμε τις κατοικίες· δεν έχουν περιφραχθεί με τείχη, ούτε έχουν διαχωριστεί με ορόσημα· και όμως αυθόρμητα έχει οριστεί για το καθένα ό,τι του είναι χρήσιμο. Διότι αυτός ο κόλπος τρέφει τα τάδε είδη ψαριών, και εκείνος κάποια άλλα· και αυτά που πλεονάζουν εδώ, σπανίζουν αλλού. Κανένα βουνό που υψώνεται με οξείες κορυφές δεν τα διαχωρίζει, κανένας ποταμός δεν αποκόπτει τη διάβασή τους, αλλά υπάρχει κάποιος νόμος της φύσης, ο οποίος με ισότητα και δικαιοσύνη, ανάλογα με τις ανάγκες του καθενός, κληρώνει σε κάθε είδος τον τόπο της διαβίωσής του.

«Δεν κατάλαβαν αυτοί που σηκώνουν το ξύλο, το γλυπτό τους είδωλο, και προσεύχονται σε θεούς οι οποίοι δεν σώζουν». Ο αποστάτης δράκοντας αποπλάνησε μεν όσους βρίσκονταν στη γη από τη σχετική οικειότητά τους προς τον Θεό, και αφού τους αποστέρησε από την αληθινή θεογνωσία, τους διασκόρπισε στην απάτη και στην πολυθεϊστική πλάνη, και εγκλωβίζοντάς τους στους τρόπους της φαυλότητας, κατέστησε το δίχτυ της δικής του κακοτροπίας δυσκολοδιάφευκτο και ανεξίτηλο γι' αυτούς. Αλλά εμφανίστηκε ο Εμμανουήλ, ο οποίος ελευθερώνει τους δεσμώτες με ανδρεία, και υπέμεινε για εμάς τον κατά σάρκα θάνατο, ώστε, όπως λέει ο ευαγγελιστής, να συνάξει εις έν τα διασκορπισμένα τέκνα του Θεού. Διότι αυτά που διασκόρπισε ο Σατανάς, επιτιθέμενος σαν ωμός και άγριος λύκος, τα συγκέντρωσε ο Χριστός, ο καλός ποιμένας, αυτός που έθεσε τη ζωή του για τα πρόβατα. Επομένως, αυτό ακριβώς καταδεικνύει όταν λέει: Συναχθείτε, δηλαδή, συνδεθείτε με μία πίστη και με ομοψυχία.

Μέσω αυτών, λοιπόν, υποδηλώνεται το αίμα και το γένος που προέρχεται από τον Ισραήλ, δηλαδή το πλήθος εκείνων που έχουν δικαιωθεί εν Χριστώ και οι οποίοι φέρουν τον Ιουδαίο στον νου και την καρδιά τους, και έχουν λάβει την κατά πνεύμα περιτομή, και έχουν νου που βλέπει τον Θεό· διότι έτσι ερμηνεύεται το όνομα Ισραήλ. Και επειδή αγαπήθηκαν από τον Θεό, για τον λόγο αυτόν και εγκαταστάθηκαν, δηλαδή απέκτησαν σταθερή διαμονή σε όλα τα άριστα αγαθά. Διότι έχει γραφτεί ότι «ο Κύριος εγκαθιστά σε οίκο τους μονοτρόπους». Είπε κάπου και ο θεσπέσιος Ησαΐας για εκείνον που ασκεί τον εξαίρετο βίο: «Εκείνος που πορεύεται με δικαιοσύνη, που μιλάει για τον ευθύ δρόμο, που μισεί την ανομία και την αδικία, και που κρατά τα χέρια του μακριά από δωροδοκίες, που βαραίνει τα αυτιά του για να μην ακούσει κρίση αίματος, που κλείνει τα μάτια του για να μη δει αδικία, αυτός θα κατοικήσει σε υψηλό σπήλαιο οχυρής πέτρας». Δεν είναι απίθανο, εξάλλου, να πούμε ότι οίκος έχει δοθεί από τον Θεό στους αγίους η Εκκλησία, δηλαδή οι άνω μονές· και βέβαια ο μακάριος Δαβίδ θεωρεί το γεγονός αυτό άξιο κάθε θαυμασμού, λέγοντας τα εξής προς τον Σωτήρα και Θεό των όλων: «Μακάριοι είναι όλοι όσοι κατοικούν στον οίκο σου, στους αιώνες των αιώνων θα σε υμνούν».

Εκείνοι δε που παλαιότερα βρίσκονταν σε πλάνη και λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, όντας σαν ορφανά σε αυτόν τον κόσμο, εντελώς αβοήθητοι, και έτοιμοι για κάθε πλεονεξία, και σαν χήρες που δεν έχουν τον νυμφίο Λόγο, διαρπαγμένοι από τον Σατανά και έχοντας γίνει μερίδες αλεπούδων, επειδή πίστεψαν στον Χριστό, απέκτησαν ως πλούτο πατέρα τον Θεό για κηδεμόνα, και νυμφίο τον Χριστό που εμφυτεύει μέσα τους τους θείους σπόρους, καθώς ενώθηκαν μαζί Του μέσω της πίστεως. <Ο Θεός βρίσκεται στον άγιο τόπο του.> (E f. 125 b) Άγιος τόπος του Θεού είναι εκείνοι που τον αγαπούν, ή και η ψυχή κάθε αγίου. <Ο Θεός εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο.> (A f. 337 b) Τους χαρίζει, λέει, βέβαιη και ασφαλή τη διαμονή σε όλα τα αγαθά.

Διότι αυτό σημαίνει το να εγκαθίσταται κάποιος σε οίκο από τον Θεό. Είναι αναγκαίο όμως να πούμε ποιος είναι ο μονότροπος. Διότι πολλοί αποδέχθηκαν την πίστη στον Κύριο, αλλά επειδή δεν έχουν απομακρύνει ακόμη εντελώς τη διάνοιά τους από την αρχαία απάτη, νοσούν εν μέρει. Επειδή, πιστεύουν μεν ότι ο Χριστός είναι Θεός, αλλά έχουν μέσα τους ειδωλολατρικές αντιλήψεις. Γι' αυτό απορρίπτουν ορισμένα φαγητά ως βδελυρά και τηρούν κάποιες ημέρες. Αλλά και επικαλούνται κάποια ειμαρμένη και τύχη, και επινοώντας γενέσεις, νομίζουν ότι μέσω αυτών διοικούνται τα ανθρώπινα πράγματα. Εκείνος όμως που έχει τέτοιο φρόνημα, και μάλιστα μετά την πίστη του, δεν είναι μονότροπος, αλλά μάλλον πολύγνωμος και πολύτροπος και ανασφαλής και κλονισμένος. <Εξάγων πεπεδημένους εν ανδρεία.> (A f. 338) Είναι παρόμοιο με το: «Αυτός που λέει στους δεσμώτες: Βγείτε έξω, και σε όσους βρίσκονται στο σκοτάδι: Φανερωθείτε.» Και δεσμά και σκοτάδι είναι η λατρεία των ειδώλων και η κράτηση στον άδη. Αυτό, λοιπόν, εννοεί, ότι, αφού πορεύθηκε και στον άδη με τη δύναμη της θεότητας, κήρυξε και στα πνεύματα που βρίσκονταν εκεί και τα οποία είχαν κάποτε απειθήσει, και ελευθέρωσε εκείνους που ήταν δεμένοι με τις αλυσίδες των αμαρτημάτων και προηγουμένως σφιγμένοι με δεσμά διαβολικά, δίνοντάς τους άφεση αμαρτιών. Αλλά και όσους ήταν αιχμάλωτοι του θανάτου από αιώνων, τους ανέστησε μαζί Του, λύνοντάς τους από τα δεσμά του θανάτου.

Ή αποκαλεί «παραπικραίνοντες» τους απίστους, τους οποίους επίσης ήθελε να εξαγάγει. Επειδή όμως επιμένουν στην απιστία, κατοικούν στα ίδια τους τα σώματα σαν σε δυσώδεις τάφους. <Ω Θεέ, όταν εξήλθες ενώπιον του λαού σου.> (A f. 338, H f. 138 b) Όταν ο Θεός αποφάσισε να ελευθερώσει τον Ισραήλ, που είχε λατρεύσει τα είδωλα και είχε ανατραφεί με τα έθιμα των Αιγυπτίων, και να τον μεταφέρει στην επίγνωση της αλήθειας, εμφανίζεται σχεδόν να συγκλονίζει τα πάντα, με τα ύδατα να μετατρέπονται σε αίμα, τον ουρανό να ρίχνει χαλάζι, τη θάλασσα να σχίζεται και τα κύματά της να στερεοποιούνται, και τον ουρανό να στάζει μάννα.

Κουνούσαν δε τα κεφάλια τους εναντίον του και μάλιστα έλεγαν: «Εσύ που γκρεμίζεις τον ναό και τον χτίζεις σε τρεις ημέρες, σώσε τον εαυτό σου· εάν είσαι Υιός του Θεού, κατέβα από τον σταυρό.» Όσον αφορά, λοιπόν, το δικό τους εγχείρημα, σκότωσαν τον αρχηγό της ζωής. Αλλά δεν ήταν δυνατόν να κρατηθεί από τον θάνατο, καθώς λέει ο θεσπέσιος Πέτρος. Διότι, αφού κατέβηκε στα κατώτατα βάθη του άδη και «κήρυξε στα πνεύματα που βρίσκονταν εκεί, έβγαλε έξω με ανδρεία αυτούς που ήταν δεσμώτες», όπως λέει ο μακάριος Δαβίδ· και αναστήθηκε την τρίτη ημέρα, ζωοποιώντας ως Θεός τον δικό του ναό, «και έγινε η απαρχή αυτών που έχουν κοιμηθεί και ο πρωτότοκος από τους νεκρούς», ώστε να αναδείξει την ανθρώπινη φύση ανώτερη του θανάτου και της φθοράς, και να τη μεταστοιχειώσει σε αιώνια ζωή. Αφού δε εμφανίστηκε στους αγίους αποστόλους, ανέβηκε προς τον Πατέρα και Θεό στους ουρανούς, και κάθισε στα δεξιά του θρόνου της μεγαλοσύνης στα ύψη· περιμένοντας στο εξής, «μέχρι να τεθούν οι εχθροί του κάτω από τα πόδια του.» Και θα κατέβει στον κατάλληλο καιρό από τους ουρανούς, μέσα στη δόξα του Πατέρα του μαζί με τους αγίους αγγέλους, για να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς.

Ο δε νέος και πιστός λαός, σύμφωνα με τον θεσπέσιο Ιακώβ, είναι ειρηνικός και φιλόξενος, πράος και γαλήνιος, απλός και άκακος, «κατοικώντας σε οικία», όπως έχει γραφτεί. Διότι είναι αλήθεια να πούμε, ότι το πραότατο πλήθος όσων δικαιώθηκαν μέσω της πίστης θεώρησε την Εκκλησία ως μια λαμπρή και ευνομούμενη πόλη, και κατέστησε την εν Χριστώ πολιτεία και ζωή ως οίκο σταθερό και ακλόνητο απέναντι σε όσους τον επιβουλεύονται. Και ο νους τους είναι απλός, και απαλλαγμένος από κάθε δυστροπία. Θεωρούν δε εξαιρετικά απεχθές το να φαίνεται ότι προσποιούνται στις απόψεις και στους τρόπους. Και νομίζω ότι γι' αυτούς είπε κάπου ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Ο Κύριος εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο». Διότι μονότροπος είναι ο απλός εν Χριστώ, ο οποίος και κατοικεί σε οίκο. Αν και προς τον Ισραήλ αναφωνεί κάποιος από τους αγίους προφήτες ότι: «Κουράστηκες από τους πολλούς δρόμους σου». Επομένως, οι εν Χριστώ εγκαθίστανται, σαν σε οίκο, μέσα στην οσιότητα και τον αγιασμό της πολιτείας και της ζωής τους.

«Μήπως για αυτά δεν θα επιθεωρήσω;» λέγει ο Κύριος, «ή σε τέτοιον λαό δεν θα εκδικηθεί η ψυχή μου;» Θα αναβεί δε και στο όρος του Κυρίου, λέει ο Δαβίδ, αυτός που έχει αθώα τα χέρια και καθαρή την καρδιά, ο οποίος δεν χρησιμοποίησε δόλο με τη γλώσσα του ούτε έκανε κακό στον πλησίον του. Αποδοκιμάζει λοιπόν ο νόμος ως αίσχιστο και παράφωνο το να πορεύεται κανείς με δόλο, δηλαδή το να επιλέγει να ζει με πανουργία, και να υποδύεται μεν το σχήμα της δικαιοσύνης, αλλά να βλάπτει τους αδελφούς του, έχοντας περιφρονήσει τους νόμους της αγάπης. Δεν μας επιτρέπει δε να φοράμε ένδυμα υφασμένο από δύο υλικά, θέτοντας ίσως το πράγμα ως αίνιγμα, για το ότι δεν πρέπει να ανεχόμαστε να έχουμε ένα είδος διπλότητας στον νου. Και εννοώ ως διπλότητα την εσωτερική και νοητή, την καταραμένη ανθρωπαρέσκεια, η οποία σαν να συμπλέκεται από δύο επιδιώξεις, οι οποίες πάσχουν από όχι μικρή αμοιβαία διαφθορά. Διότι ποιος ή τι λογής είναι ο βίος των υποκριτών; Δεν είναι άραγε το να φαίνονται μεν χρηστοί στα μάτια των ανθρώπων, και να δίνουν την εντύπωση ότι είναι, αλλά να μην είναι πια και στην αλήθεια χρηστοί; ΠΑΛΛ. Βεβαιότατα. ΚΥΡ. Διπλός λοιπόν είναι ο τρόπος, που υφαίνεται από ανόμοια θελήματά μας. Αλλά ο θεσπέσιος Δαβίδ αποδέχεται τον μονότροπο και λέει ότι αυτός αξιώνεται της άνωθεν φειδούς: «Διότι ο Κύριος», λέει, «εγκαθιστά τους μονότροπους σε οίκο».

Αλλά θα πει ίσως κάποιος από τους παρόντες: είμαι φτωχός, ή ίσως και τότε να βρεθώ άρρωστος στο κρεβάτι, ή μια απλή γυναίκα που θα βρεθώ στον μύλο. Μήπως λοιπόν θα περιφρονηθούμε; Πάρε θάρρος, άνθρωπε. Ο Κριτής είναι απροσωπόληπτος. Δεν θα κρίνει σύμφωνα με τη δόξα, ούτε θα ελέγξει σύμφωνα με την ευγλωττία. Δεν προτιμά τους μορφωμένους από τους αμόρφωτους ούτε τους πλουσίους από τους φτωχούς. Ακόμη κι αν βρίσκεσαι στον αγρό, σε παραλαμβάνουν οι άγγελοι. Μην νομίσεις ότι παραλαμβάνει τους γαιοκτήμονες και εγκαταλείπει εσένα τον γεωργό. Ακόμη κι αν είσαι δούλος, ακόμη κι αν είσαι φτωχός, μην αγωνιάς καθόλου. Αυτός που πήρε μορφή δούλου δεν περιφρονεί τους δούλους. Ακόμη κι αν κείτεσαι άρρωστος στο κρεβάτι, έχει γραφτεί: τότε δύο θα βρίσκονται σε ένα κρεβάτι, ο ένας παραλαμβάνεται και ο άλλος αφήνεται. Ακόμη κι αν από ανάγκη παραδοθείς στον μύλο άνδρας ή γυναίκα, ακόμη κι αν έχεις παιδιά και δουλεύεις συνεχώς στον μύλο, δεν σε παραβλέπει Αυτός που απελευθερώνει τους δεσμώτες με δύναμη. Αυτός που ανέδειξε τον Ιωσήφ στη βασιλεία μέσα από τη δουλεία και τη φυλακή, λυτρώνει κι εσένα από τις θλίψεις για τη βασιλεία των ουρανών. Μόνο έχε θάρρος, μόνο εργάσου, μόνο αγωνίσου με προθυμία. Διότι τίποτα δεν χάνεται.

Διότι, επειδή η τέχνη έμελλε κάποτε να συγκροτηθεί από την ανθρώπινη εμπειρία, για τον λόγο αυτό προϋπήρχαν και τα φάρμακα. Όμως, δεν θα έπρεπε να εναποθέτουμε σε αυτά την ελπίδα της θεραπείας, αλλά στον αληθινό μας Σωτήρα και Ιατρό, τον Ιησού Χριστό. Αυτά δε τα λέω για εκείνους που κατορθώνουν τον σκοπό της εγκράτειας μέσα σε κοινόβια ή σε πόλεις, διότι δεν μπορούν, εξαιτίας των περιστάσεων που συμβαίνουν, να έχουν αδιάκοπη την ενέργεια της πίστεως μέσω της αγάπης, και επιπλέον για να μην πέφτουν στην κενοδοξία και στον πειρασμό του διαβόλου. Από αυτούς, μάλιστα, κάποιοι διατείνονται ενώπιον πολλών ότι δεν χρειάζονται γιατρούς. Εάν όμως κάποιος κατορθώνει τον αναχωρητικό βίο σε ερημικούς τόπους, μαζί με δύο ή τρεις ομότροπους αδελφούς, ας παραδίδει τον εαυτό του με πίστη μόνο στον Κύριο, ο οποίος θεραπεύει κάθε μας νόσο και κάθε αδυναμία, σε όποιες ασθένειες κι αν περιπέσει. Διότι έχει ως ικανή παρηγοριά για τις νόσους του, μετά τον Κύριο, την ίδια την έρημο. Γι' αυτό, ένας τέτοιος άνθρωπος ποτέ δεν στερείται την ενέργεια της πίστεως, επειδή μάλιστα δεν βρίσκει καν πού να επιδείξει την αρετή που πηγάζει από την υπομονή, χρησιμοποιώντας την έρημο ως καλό παραπέτασμα· διότι για τον λόγο αυτό ο Κύριος εγκαθιστά τους μονότροπους σε οίκο. {νδ΄.}

Και προς πληρέστερη βεβαίωση της δικής μας ζωής, αφού ήλθε εν σαρκί και ενανθρώπησε τελειότατα για να στηρίξει την πίστη Του μέσα μας, προγνωρίζοντας την απιστία που επρόκειτο να γεννηθεί σε εσένα, Ωριγένη – αυτό ακριβώς που αμφισβητείται κυρίως από εσένα και σε πολλές αιρέσεις, όμοιες με τη δική σου απιστία, των Μανιχαίων και των Μαρκιωνιστών –, και αφού τελικά τελειοποίησε τα πάντα στον εαυτό Του για τη βεβαίωση και στερέωση της πίστης και της αληθείας Του, ενήργησε ολοφάνερα. Διότι, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, ανέστησε μαζί Του πολλά σώματα αγίων, και εισήλθαν μαζί Του στην αγία πόλη, όπως έχω διηγηθεί και σε άλλα σημεία. Και δεν είπε: «αναστήθηκαν άγιοι», ώστε να μη δώσει αφορμή στις μεθοδείες της κακοτροπίας, αλλά μερίμνησε να τονίσει από τη φύση του αυτό ακριβώς που αμφισβητείται από τους απίστους για την επιβεβαίωση της δικής μας γνώσης περί της ζωής, αναφέροντας συγκεκριμένα «σώματα των αγίων». Και όχι μόνο τα ανέστησε, αλλά και εμφανίστηκαν σε πολλούς στην πόλη, στο πρόσωπο των οποίων εκπληρωνόταν μέσω της δυνάμεώς Του το ρητό «Αυτός που εξάγει τους δεσμώτες με ανδρεία», εννοώντας τις ψυχές των σωμάτων που αναστήθηκαν. Διότι αυτοί ήταν οι αιχμάλωτοι της παράταξης, οι φυλακισμένοι στον Άδη· και αναφέρει «ομοίως εκείνους που παραπικραίνουν, οι οποίοι κατοικούν σε τάφους», για να υποδηλώσει τα σώματα όσων αναστήθηκαν, και δεν είπε: «αυτούς που παραπικράνθηκαν ή αυτούς που παραπικραίνονται», αλλά «αυτούς που παραπικραίνουν».

Διότι, αφού εμφανίστηκαν στην πόλη σε πολλούς εκείνοι που είχαν πεθάνει πρόσφατα μαζί με τους αρχαιοτάτους —καθώς νομίζω ότι από τον Αδάμ άρχισε να πραγματοποιεί την ανάσταση, ενώ οι πιο πρόσφατοι [έχοντας] τα ίδια τους τα σώματα, επειδή ήταν θαμμένοι στον τόπο του Γολγοθά, πάνω στον οποίο σταυρώθηκε εκπληρώνοντας το γεγραμμένο: «ἔγειρε ὁ καθεύδων καὶ ἀνάστα ἐκ τῶν νεκρῶν καὶ ἐπιφαύσει σοι ὁ Χριστός», Εκείνος δηλαδή που σταυρώθηκε από πάνω σου,— και καθώς άλλοι τους αναγνώριζαν ανάμεσά τους ως δικούς τους, αρχικά βέβαια προκαλούσαν κατάπληξη σε αυτούς που τους έβλεπαν. Διότι, αν ένας πατέρας συναντούσε το αναστημένο παιδί του ή ένας αδελφός τον αδελφό του ή ένας συγγενής τον συγγενή του, που είχε πεθάνει πριν από είκοσι ή δέκα χρόνια, εξαιτίας του θαύματος ρωτούσαν: «Δεν είσαι εσύ ο τάδε, που θάφτηκες από εμάς σε αυτόν εδώ τον τόπο; Πώς αναστήθηκες και ήρθες;». Όταν όμως ρωτούνταν με τη σειρά τους από τον αναστημένο: «Τι συνέβη εδώ κοντά σας πριν από τρεις ημέρες, όταν η γη σειόταν;», και απαντούσαν λέγοντας ότι: «Συλλάβαμε κάποιον πλάνο ονόματι Ιησού, που εξαπατούσε τον λαό, τον σταυρώσαμε, και σταμάτησε η πλάνη», εκείνος τότε ομολογούσε τη χάρη του Κυρίου και την αλήθεια και έλεγε: «Αλίμονό σας, διότι αρνηθήκατε και σταυρώσατε τον αρχηγό της σωτηρίας του κόσμου· διότι Εκείνος μας ανέστησε με την ισχυρή δύναμη της θεότητάς Του και της ενανθρώπησής Του», εκεί λοιπόν εκπληρωνόταν η θεία Γραφή που λέει: «ὁμοίως τοὺς παραπικραίνοντας, τοὺς κατοικοῦντας ἐν τάφοις».

Και γυναίκες ομοίως, οι οποίες είχαν την ατυχία να περιπέσουν σε χηρεία, διήνυσαν βίο πιο εύθυμο, άλυπο και θεοσεβή σε σχέση με εκείνες που βρίσκονταν σε έγγαμο βίο, καθώς ο Θεός κατέστη για τα ορφανά ανώτερος από κάθε πατέρα, και για τις χήρες βοηθός και προστάτης. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Του πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών». Αντί δε του, «Σε αυτόν που επιβαίνει επί των δυσμών», ο Σύμμαχος μεταφράζει: «Σε αυτόν που επιβαίνει πάνω στην ακατοίκητη γη». Ακατοίκητη δε ονομάζει τη χώρα των αλλογενών και αλλοφύλων εθνών, την οποία σε άλλα σημεία ο λόγος (της Γραφής) συνηθίζει να ονομάζει έρημο. Και πάλι αντί του, «του κριτή των χηρών», ο μεν Ακύλας ερμήνευσε, «του δικαστή των χηρών», ο δε Σύμμαχος, «και αυτού που υπερασπίζεται τις χήρες». Με πολύ μεγάλη ακρίβεια, λοιπόν, τον αποκαλεί πατέρα των ορφανών και κριτή των χηρών. Επειδή δεν έχουν όλες οι χήρες την ίδια προαίρεση, ξεχωρίζοντας αυτές που είναι άξιές του και αυτές που δεν είναι τέτοιες, καθίσταται κριτής τους. Όμως, δεν θα μπορούσε με τον ίδιο τρόπο να γίνει και κριτής των ορφανών, διότι προνοεί γι' αυτά εξίσου δίκην πατρός. «Ο Θεός βρίσκεται στον άγιο τόπο του, ο Θεός εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο.»

Επειδή ο λόγος κατέβασε τον προαναφερθέντα Κύριο κάπου χαμηλά στην ταπείνωση, λέγοντας ότι έχει επιβεί επί δυσμών, και ότι είναι πατέρας των ορφανών και κριτής των χηρών, επανέρχεται αναγκαστικά στη θεολογία περί αυτού, διδάσκοντας ότι στις προαναφερθείσες δυσμές επιβαίνει για σύντομο χρονικό διάστημα χάριν κάποιας οικονομίας· η κατοικία του, όμως, και η πρέπουσα σε αυτόν διαμονή δεν βρίσκεται στις δυσμές, «αλλά σε άγιο τόπο»· ή, σύμφωνα με τον Ακύλα, «στο αγιασμένο του οικητήριο»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «στα άγια βασίλειά του». Διότι υπάρχει για αυτόν τόπος που πρέπον και αρμόζει στη θεότητά του· ωστόσο, επειδή είναι φιλάνθρωπος, κατέρχεται από το δικό του μεγαλείο και συγκαταβαίνει στα ορφανά και στις χήρες που κατοικούν στις δυσμές. Γι' αυτό και αλλού έχει ειπωθεί: «Διότι, ιδού, ο Κύριος εξέρχεται και θα κατέβει από τον τόπο του». Κατεβαίνοντας, λοιπόν, από εκεί και επιβαίνοντας στις δυσμές, ας δούμε τι είδους έργα διαπράττει. «Εγκαθιστά», λέει, «τους μονότροπους σε οίκο». Κατά δε τον Σύμμαχο, «Δίνει οικία για να κατοικούν στους μοναχούς»· και κατά τον Ακύλα, «Εγκαθιστά τους μονογενείς στον οίκο»· κατά δε την πέμπτη έκδοση, «Εγκαθιστά τους μονόζωνους σε οίκο». Και αυτό ήταν το πρώτο του κατόρθωμα, το οποίο μάλιστα δώρισε στο ανθρώπινο γένος ως το μέγιστο από τα κατορθώματά του. Άλλωστε, το πρώτο τάγμα όσων προκόπτουν εν Χριστώ τυγχάνει να είναι αυτό των μοναχών.

Διότι, αφού ξεχώρισε από τα προαναφερθέντα ορφανά και τις μνημονευθείσες χήρες το εξαιρετικό και πολυτιμότατο σε αυτόν τάγμα των μονοτρόπων (μοναχών), τους εγκαθιστά σε οίκο, δηλαδή στην Εκκλησία του, αξιώνοντάς τους να παραμένουν και να κατοικούν σε αυτήν. Μετά από αυτούς, επιτελεί ένα δεύτερο έργο κοινωφελές, το οποίο επεκτείνεται σε πολλούς: «εξάγοντας τους δεσμώτες με ανδρεία»· διότι με τη δική του ανδρεία ελευθερώνει αυτούς που προηγουμένως ήταν δεμένοι με τις αλυσίδες των αμαρτιών. Αντί δε της φράσης «με ανδρεία», ο Σύμμαχος ερμήνευσε «προς απελευθέρωση», λέγοντας: «Εξάγει τους δεμένους προς απελευθέρωση.» Θα το κατανοήσεις δε αυτό και από την προφητεία του Ησαΐα, η οποία λέγει για το πρόσωπο του Κυρίου: «Ιδού, σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, για να βγάλεις από τα δεσμά τους δεδεμένους και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι.» Διότι εκείνους που παλαιότερα ήταν σφιχτοδεμένοι με διαβολικά δεσμά και είχαν παραδοθεί στην πολυθεϊστική και δαιμονική πλάνη, αφού τους έλυσε από τα δεσμά, τους ελευθέρωσε, δίνοντάς τους άφεση αμαρτιών. Αλλά και αυτούς που ήταν από αιώνων δεσμώτες στον θάνατο, τους ανέστησε μαζί του, λύνοντάς τους από τα πικρά δεσμά του θανάτου. Και το έπραξε αυτό «με ανδρεία»· διότι, αφού έλαβε μορφή άνδρα και επέδειξε ανδρεία μέσω του ανθρώπινου σώματος, ελευθέρωσε από τα δεσμά τους προαναφερθέντες.

Αυτά ήταν τα κατορθώματα της έλευσης του Θεού Λόγου στους ανθρώπους, για τα οποία στη συνέχεια λέγεται: «Ομοίως αυτούς που τον πικραίνουν, που κατοικούν σε τάφους». Αυτό το ερμήνευσε σαφέστερα ο Σύμμαχος, διασαφηνίζοντας το νόημα και λέγοντας: «Οι δε απειθείς θα κατοικήσουν σε ξηρασία καύσωνα»· ο δε Ακύλας: «Όμως οι αποστάτες, λέγει, κατασκήνωσαν σε πετρώδη τόπο». Διότι ο ίδιος ήθελε να εξαγάγει και αυτούς που τον πίκραιναν και να τους ελευθερώσει από τα δεσμά τους. Επειδή όμως αυτοί επιμένουν στην απείθεια, παροξύνοντας με αυτόν ακριβώς τον τρόπο και πικραίνοντας τον Θεό, θα κατοικήσουν στους δικούς τους τάφους, ώστε να λέγεται γι' αυτούς: «Άφησε τους νεκρούς να θάβουν τους δικούς τους νεκρούς»· ή «θα κατοικήσουν σε ξηρασία καύσωνα», δεδομένου ότι πρόκειται να πορευθούν «στο πυρ το αιώνιο το ετοιμασμένο για τον διάβολο και για τους αγγέλους του». «Θεέ, όταν συ πορευόσουν μπροστά από τον λαό σου, όταν συ διάβαινες μέσα από την έρημο. Διάψαλμα». Ότι δε ο Θεός Λόγος δεν επιδήμησε στους ανθρώπους μόνο κατά τη συντέλεια των αιώνων, αλλά και πρωτύτερα αυτός ήταν που αποκαλυπτόταν μέσω του Μωυσή, το διδάσκει ο παρών λόγος, λέγοντας: «Θεέ, όταν συ πορευόσουν μπροστά από τον λαό σου, όταν συ διάβαινες μέσα από την έρημο, η γη σείστηκε, και μάλιστα οι ουρανοί έσταξαν».

Και ο Δαβίδ, «Θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του σε λαό που πρόκειται να γεννηθεί, τον οποίο δημιούργησε ο Κύριος». Και το γεγονός ότι ο Δαβίδ λέει, «Ο Θεός εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο», σημαίνει το ασύμμικτο όσων βρίσκονται υπό τον νόμο σε σχέση με τα Έθνη. Ο Ησαΐας, «Θα γεμίσει όλη η γη από τη γνώση του Κυρίου, όπως το πολύ νερό κατακαλύπτει τη θάλασσα». Ο Δαβίδ, «Θα θυμηθούν και θα επιστρέψουν προς τον Κύριο όλα τα πέρατα της γης, και θα προσκυνήσουν ενώπιόν του όλες οι πατριές των εθνών, διότι του Κυρίου είναι η βασιλεία, και αυτός δεσπόζει επί των εθνών». Είναι δε καλό και το να ρωτήσουμε τους Ιουδαίους, ποιος επικρατεί άραγε τώρα, μήπως ο Μωσαϊκός νόμος, του οποίου τώρα γίνεται παράβαση, και όχι τήρηση, επειδή δεν υπάρχει ούτε ο ναός, ούτε ο τόπος, ούτε προφήτης που να προαναγγέλλει κάτι από τα μελλοντικά, ούτε η κιβωτός, στην οποία βρίσκονταν οι πλάκες και ο Δεκάλογος, εκεί όπου έπρεπε να εκπληρώνονται οι τρεις εορτές, και πουθενά αλλού. Και, «Ότι θα αφαιρεθεί από τους Ιουδαίους η βασιλεία του Θεού, και θα δοθεί σε έθνος που θα παράγει τους καρπούς της». Αυτό θα ήταν το έθνος των Χριστιανών, το οποίο επιδεικνύει τους προσήκοντες καρπούς της κατά Θεόν πολιτείας. Ο Δαβίδ, «Εξομολόγηση και μεγαλοπρέπεια είναι το έργο του, και η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνος».

Ετοιμάστε τον δρόμο: Διότι προς τα δυτικά της παλαιάς Ιερουσαλήμ ανέβηκε ο Χριστός στον σταυρό, στον Γολγοθά· δίνει λοιπόν εντολή στους μαθητές να προπορευθούν εκεί και να ετοιμάσουν το Πάσχα. Κύριος είναι το όνομά του: Όλοι οι πιστοί, υπέρ των οποίων όλων ανέλαβε τις αμαρτίες πάνω στον σταυρό. Θα ταραχθούν: Διότι την ώρα της σταύρωσης οι απόστολοι δοκίμασαν μεγάλη ταραχή, βλέποντάς τον. Του πατέρα των ορφανών: Ορφανά είναι τα έθνη, επειδή δεν είχαν ακόμη τον Θεό ως πατέρα· χήρες δε είναι οι εκκλησίες, επειδή δεν είχαν λάβει ακόμη ως νυμφίο τον Χριστό. Για αυτούς τους λόγους έπαθε. Ο Θεός σε τόπο: [Στον Γολγοθά ο Χριστός.] Ο Θεός εγκαθιστά: Όσους παρέμειναν σταθεροί στην πίστη με έναν ενιαίο τρόπο και έχουν ορθό φρόνημα για τον Θεό, αυτούς ο Θεός τους εγκαθιστά μέσα στην Εκκλησία. Εξάγοντας: Τις ψυχές που ήταν δεμένες για πολύ χρόνο στον άδη, αφού τις ανέστησε και τις ελευθέρωσε με πολλή δύναμη. Παρομοίως: Όχι μόνο τους δικαίους, λέει, ανασταίνοντας, αλλά και τους αμαρτωλούς ελευθερώνοντας. Ο Θεός: Όταν οδηγούνταν στον τόπο του Κρανίου μαζί με τους ληστές ενώπιον του λαού. Κατά τη διάβαση: Αναφέρεται στη συναγωγή· διότι ήταν έρημη, έχοντας χάσει και τον νόμο και τη χάρη, επειδή μέσα από αυτήν διήλθε. Η γη σείστηκε: Όταν, ευρισκόμενος πάνω στον σταυρό, ο Κύριος έσεισε τη γη, τότε και οι ουρανοί έσταξαν τη συμπάθεια [και την παρουσία των αγγέλων].

Ας διδαχθούμε, ή μάλλον ας εκπαιδευτούμε στην ευσέβεια από τους Μάγους, οι οποίοι αναζητώντας το βρέφος, με την καθοδήγηση του αστέρα, δεν είπαν προς εκείνους που ρωτούσαν: «Πώς η σύλληψη είναι θεία, πώς η μήτρα είναι άσπορη, πώς ο τοκετός είναι αδιάφθορος, πώς μετά τον τοκετό η μητέρα παραμένει παρθένος, πώς αυτός που προϋπάρχει υπόκειται στα έτη, πώς εντός του χρόνου βρίσκεται ο προ των αιώνων, πώς η φύση της μήτρας χώρεσε τον αχώρητο, πώς έγινε σάρκα χωρίς να μεταβληθεί ο ασώματος, πώς ο Θεός Λόγος, κενώνοντας τον εαυτό του στην παρθενική μήτρα, σαρκώθηκε άρρητα από την πανεύφημη παρθένο λαμβάνοντας μορφή δούλου, πώς ο τέλειος έγινε βρέφος, πώς αυτός που τρέφει τα πάντα θηλάζει, πώς αυτός που συνέχει τα πάντα κρατείται σε αγκαλιές, πώς “ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος” είναι νήπιο, πώς αυτός που είναι άνω βρίσκεται και κάτω, πώς αυτός που είναι στους ουρανούς βρίσκεται και επί της γης, πώς βρίσκεται στα σπάργανα ο ηνίοχος των χερουβικών αρμάτων, πώς “ο ων εις τους κόλπους του Πατρός” βρίσκεται σε φάτνη, πώς στα σπάργανα βρίσκεται “αυτός που ελευθερώνει τους δεσμώτες με ανδρεία” και όλα τα άλλα για τα οποία είναι φρικτό ακόμη και να μιλάμε;». Αντιθέτως, αφού με δώρα έφτασαν σιωπηλά στο σπήλαιο, μετά την αναζήτησή τους προσέφεραν το πρέπον σέβας στον βασιλιά και Θεό, και επέστρεψαν με χαρά στην πατρίδα τους, αναδεικνυόμενοι ως η απαρχή της θεογνωσίας για τα έθνη.

Από τη Συρία μέχρι τη Ρώμη θηριομαχώ, χωρίς να κατασπαράσσομαι από άλογα θηρία (διότι αυτά, όπως γνωρίζετε, με το θέλημα του Θεού σεβάστηκαν τον Δανιήλ), αλλά από ανθρωπόμορφα, στα οποία φωλιάζει το ανήμερο θηρίο και με κεντά καθημερινά και με πληγώνει. Αλλά δεν υπολογίζω καθόλου τα δεινά, ούτε θεωρώ τη ζωή μου πολύτιμη για τον εαυτό μου, σαν να την αγαπούσα περισσότερο από τον Κύριο. Γι' αυτό είμαι έτοιμος για φωτιά, για θηρία, για ξίφος, για σταυρό, αρκεί μόνο να δω τον Χριστό, τον σωτήρα μου και Θεό, αυτόν που πέθανε για μένα. Σας παρακαλώ, λοιπόν, εγώ ο δέσμιος του Χριστού, που σύρομαι από στεριά και θάλασσα: να στέκεστε εδραίοι στην πίστη, διότι ο δίκαιος θα ζήσει εκ πίστεως. Να παραμένετε αταλάντευτοι, διότι ο Κύριος εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο.

Ο Κύριος θα εγκαταστήσει τον κατακλυσμό (κατοικιεί) και θα καθίσει (καθιείται), δηλαδή θα καταπραΰνει, και ο κατακλυσμός θα καταπραϋνθεί. Διότι δεν είπε «κατοικήσει», όπως νομίζουν μερικοί, αλλά «κατοικιεί», όπως στη φράση «Αυτός που εγκαθιστά (κατοικίζων) τη στείρα σε σπίτι», και το «Ο Κύριος εγκαθιστά (κατοικίζει) τους μοναχικούς σε σπίτι», και «εσύ, Κύριε, με εγκατέστησες κατά μόνας με ελπίδα»· διότι άλλο είναι το να εγκαθιστάς κάποιον (οικίσαι) και άλλο το να κατοικείς ο ίδιος (οικήσαι). Μερικοί δε, ίσως επειδή δεν το κατανόησαν, έγραψαν: «Και καθίεται ο Κύριος βασιλιάς εις τον αιώνα», και έπειτα άλλοι, δήθεν για να το διορθώσουν, έγραψαν «καθιείται». Τους ελέγχουν όμως τα ακροστίχια που ξεκινούν με το «Κύριος»: «Ο Κύριος είναι βασιλιάς εις τον αιώνα», και «Ο Κύριος θα δώσει ισχύ στον λαό του. Ο Κύριος θα ευλογήσει τον λαό του με ειρήνη». Και στο Άσμα Ασμάτων: «Σας όρκισα, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, στις δυνάμεις και στις ισχύες του αγρού, να αφήσετε (εᾶν) να εγερθεί και να εξεγερθεί η αγάπη έως ότου το θελήσει», αντί του «Να επιτρέψετε στην αγάπη να ανυψωθεί όσο ψηλά θα ήθελε». Μη έχοντας δε κατανοήσει ότι το «εᾶν» σημαίνει «επιτρέψτε» (συγχωρήσατε), το μετέγραψαν ως «Εάν (ἐὰν) εγείρετε και εξεγείρετε την αγάπη». Έπρεπε λοιπόν να προσθέσουν: «Εάν εγείρετε, θα συμβεί αυτό», και να μην το αφήσουν μετέωρο.

ΡΙΘ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΕΥΣΕΒΙΟ. Ότι είναι υπερβολικά φρικτό να πουλάει ή να αγοράζει κανείς την ιεροσύνη. Πολύ σωστά μελέτησας το ψαλμικό ρητό και συγκέντρωσας τους μονοτρόπους στον οίκο του Κυρίου, ενώνοντας τον Ζώσιμο με τον Μάρωνα, καταβάλλοντας, όπως νομίζω, κάθε προσπάθεια ώστε κανένας από τους φαύλους να μην παραμείνει έξω από το θυσιαστήριο. Μάθε λοιπόν, ότι αυξάνοντας το πλήθος των Σίμωνων, εκείνων δηλαδή που νομίζουν ότι το Πνεύμα του Θεού αποκτάται με χρήματα, απέκτησες κοινό πουγκί με τον προδότη, κυλιόμενος μέσα σε χολή πικρίας και σε δεσμά αδικίας, και ξεπουλώντας με θράσος εκείνα που είναι ποθητά ακόμη και στους ίδιους τους αγγέλους.

Διότι εγώ, ο Χριστός, σας ευαγγελίζομαι τη ζωή. Επομένως, μην φοβάστε πλέον τον τύραννο, αλλά να περιφρονείτε τον φόβο και τον θάνατο, την πείνα και τη θλίψη, τα δεσμά, τη φυλακή και τη στενοχώρια. Διότι αυτά τα φοβάται ο στρατός του τυράννου, ο οποίος έχει πλέον καταλυθεί· ενώ εγώ μόνος από όλους είμαι ο νικηφόρος βασιλιάς, αυτός που έπαθε για εσάς κατά σάρκα. Αυτός λοιπόν είναι αληθινά ο κραταιός και δυνατός Κύριος· αυτός είναι ο δυνατός στον πόλεμο· αυτός είναι ο βασιλιάς της δόξης, ο οποίος εξάγει με ανδρεία τους δεσμώτες, αυτούς που κατοικούν στους τάφους· προς τον οποίο έλεγε ο Δαβίδ: «Ανέβηκες στα ύψη, αιχμαλώτισες αιχμαλωσία». Κάθε εορτή λοιπόν των Χριστιανών είναι κατάκριση του διαβόλου, και ιδιαιτέρως αυτή εδώ. Διότι σε όλες τις άλλες, αφού απογύμνωσε τη δική του κακία και δεν ωφέλησε σε τίποτα τον εαυτό του, διαπομπεύθηκε.

Διότι όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, τον Χριστό ενδυθήκατε. Ήμουν στη φυλακή· στη φυλακή ήσουν εσύ που ελευθερώνεις τους δεσμώτες; Ερμήνευσε αυτά που λες, διότι το αξίωμά σου διαψεύδει τα λεγόμενα. Πότε σε είδαμε σε τόση στέρηση; Πότε τα κάναμε αυτά; Εφόσον, λέει, τα κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, σε εμένα τα κάνατε. Μήπως δεν είναι αληθινός ο λόγος ότι «εκείνος που ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό»; Και δες το θαυμαστό: κανένα άλλο έργο αρετής δεν υπενθύμισε παρά μόνο αυτό. Καίτοι μπορούσε να πει: «Ελάτε οι ευλογημένοι, διότι ζήσατε με σωφροσύνη, διότι διατηρήσατε την παρθενία, διότι αναλάβατε αγγελική πολιτεία»· αλλά τα αποσιωπά αυτά, όχι επειδή είναι ανάξια μνήμης, αλλά διότι έρχονται δεύτερα μπροστά στη φιλανθρωπία. Αλλά όπως ακριβώς σε αυτούς που βρίσκονται στα δεξιά έδειξε ότι η βασιλεία τούς δωρίστηκε εξαιτίας της φιλανθρωπίας τους, έτσι και σε αυτούς που βρίσκονται στα αριστερά απείλησε την τιμωρία εξαιτίας της ακαρπίας τους. «Πορευθείτε, οι καταραμένοι, στο εξώτερο σκοτάδι, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του». Γιατί; Για ποιον λόγο; «Διότι πείνασα, και δεν μου δώσατε να φάω». Δεν είπε: «Επειδή πορνεύσατε, επειδή μοιχεύσατε, επειδή κλέψατε, επειδή ψευδομαρτυρήσατε, επειδή επιορκήσατε». Αναμφίβολα είναι κακά και αυτά, αλλά είναι κατώτερα από την απανθρωπιά και την ανελεημοσύνη. Γιατί όμως, Κύριε, δεν κάνεις μνεία άλλων οδών;

Ο άνθρωπος παρομοιάστηκε με τη ματαιότητα, και οι ημέρες μας περνούν σαν σκιά· και, Μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος, και όταν πληθυνθεί η δόξα του οίκου του· και πάλι, Αυτός που εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο· και, Επτά φορές την ημέρα σε αίνεσα για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου· και πάλι, Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τα κρίματα της δικαιοσύνης σου· και, Ο Θεός θα λυτρώσει την ψυχή μου από τα δεσμά του άδη· και, Εάν πορευθώ εν μέσω σκιάς θανάτου, δεν θα φοβηθώ κακό, διότι εσύ είσαι μαζί μου· και πάλι, Δεν θα φοβηθώ από νυχτερινό φόβο, από βέλος που πετάει την ημέρα, από κίνδυνο που διαπορεύεται στο σκοτάδι, από συμφορά και μεσημβρινό δαιμόνιο· και πάλι, Θεωρηθήκαμε ως πρόβατα σφαγής· όλα αυτά αποδεικνύουν τη διάπυρη αγάπη τους προς τον Θεό. Όταν δε πάλι ψάλλουν μαζί με τους αγγέλους (διότι και οι άγγελοι ψάλλουν τότε), λέγοντας το Αινείτε τον Κύριον εκ των ουρανών, ενώ εμείς χασμουριόμαστε, ξυνόμαστε, ροχαλίζουμε ή απλώς κειτόμαστε ανάσκελα και σκεπτόμαστε μύριες απάτες· πόσο σπουδαίο είναι το ότι εκείνοι αναλώνουν ολόκληρη τη νύχτα σε αυτό το έργο; Και όταν πρόκειται να ξημερώσει, τότε πλέον αναπαύονται· και όταν εμείς αρχίζουμε τις εργασίες μας, εκείνοι έχουν τον καιρό της αναπαύσεώς τους.

Πού είναι οι ψευδομάντεις και οι απατεώνες; Πού είναι τα τριάντα τροπαιοφόρα χρόνια εκείνου που είχε επίγειο φρόνημα και δεν ανήκε στο πολίτευμα του επουράνιου Βασιλέα; κστ΄. Τι έκανε λοιπόν «Αυτός που θανατώνει και ζωογονεί, που κατεβάζει στον Άδη και ανεβάζει, που ταπεινώνει και ανυψώνει»; Ανέδειξε στη βασιλεία Του τον αρχιστράτηγο που φέρει το όνομα της δυνάμεώς Του, τον πραότατο και γαληνότατο βασιλιά Μιχαήλ, ο οποίος κατά μίμηση του Χριστού έλεγε: «Στους φυλακισμένους λέω, βγείτε έξω· και σε αυτούς που βρίσκονται στο σκοτάδι, φανερωθείτε». —«Εξάγοντας τους δεσμώτες με ανδρεία, ομοίως και εκείνους που Τον παραπίκραιναν, αυτούς που κατοικούσαν σε τάφους». Διαρρηγνύοντας κάθε δεσμό αδικίας, ανέσυρε από τον λάκκο της ταλαιπωρίας εκείνους που βρίσκονταν σε στερήσεις και θλίψεις και υποτάσσονταν σε πικρή δουλεία· γέμισε τη ρωμαϊκή βασιλεία με κάθε χαρά και αγαλλίαση. Διότι ο Κύριος έδωσε αγαθότητα, και η ανθισμένη γη βλασταίνει τα αγαθά και τον καρπό της· η δεξιά του Κυρίου ενήργησε με δύναμη· η δεξιά του Κυρίου τον ύψωσε, και με το πλήθος της δόξας Του συνέτριψε τους αντιπάλους. Τι συνέβη λοιπόν στον ειρηνικότατο και πραότατο βασιλιά; Εκοιμήθη με ειρήνη, και εν ειρήνη θα γίνει η ταφή του· διότι θα συναντήσει αυτούς που πράττουν το έλεος κατά την κρίση· «και το έλεος καυχιέται έναντι της κρίσης». κζ΄.

Γι' αυτό λέει ο μακάριος Δαβίδ ότι «ο Κύριος εγκαθιστά τους ομοτρόπους σε πνευματικό οίκο». Εάν κάποτε ένας λεπρός, κατάστικτος στη σάρκα, προσήλθε με πίστη στον Χριστό, τον πανύψιστο Θεό, και την απέλαβε αμέσως καθαρή από κάθε στίγμα, γιατί εσύ διστάζεις να καταφύγεις στην πίστη και τη δέηση, ώστε να λυτρωθείς από τα μιαρά και ακάθαρτα πάθη της ψυχής;

Δεν υπάρχει μεγαλύτερο κακό για τον άνθρωπο από την αφροσύνη, για εκείνον δηλαδή που υπέστη ζημία στον νου του, ο οποίος είναι συγγενής του ίδιου του λογισμού. —Αιτία της αρρώστιας και της φθοράς είναι η απαιδευσία. Είναι αδύνατον να διδαχθεί κανείς τα μεγάλα πριν από τα μικρά. ΤΙΤΛΟΣ ΚΕʹ. —Περί του απλού και άκακου χαρακτήρα. «Ο Κύριος δεν θα απορρίψει τον άκακο.» «Φύλασσε την ακακία και πρόσεχε την ευθύτητα, διότι υπάρχει μέλλον για τον ειρηνικό άνθρωπο.» «Ο Θεός εγκαθιστά σε οίκο τους μονοτρόπους.» «Ο Κύριος δεν θα στερήσει τα αγαθά από εκείνους που πορεύονται με ακακία.» «Όποιος πορεύεται με απλότητα, πορεύεται με ασφάλεια.» «Όσο χρόνο οι άκακοι παραμένουν σταθεροί στη δικαιοσύνη, δεν θα καταντροπιαστούν.» «Εκείνος που πορεύεται με ορθότητα, φοβάται τον Κύριο.» «Εκείνος που βλέπει με πραότητα, θα ελεηθεί.» «Είναι ευπρόσδεκτοι στον Κύριο όλοι όσοι είναι άμωμοι στον δρόμο τους.»

Να επιδιώκετε την ειλικρινή αλήθεια, την απλότητα, τη δικαιοσύνη. Ανυπόκριτος είναι ο δίκαιος, όπως ο Ιακώβ· γι' αυτό εγκαθιστά ομόψυχους σε οίκο. Τον απλό και άδολο άνθρωπο εύκολα τον κάνει κανείς να αποκαλύψει τα απόρρητα της ψυχής του. Αφύλακτη είναι η απλότητα, και η φιλανθρωπία συνυπάρχει με την ευπάθεια, και εκείνος που είναι απαλλαγμένος από κακία ελάχιστα υποψιάζεται την κακία.

Ψαλμός 67. Εις το τέλος· ψαλμική ωδή του Δαβίδ. «Ας αναστηθεί ο Θεός», ας αναστηθεί τριήμερος από τον τάφο και από τα ταμεία του άδη, «και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του», οι δαίμονες και οι Ιουδαίοι και οι στρατιώτες που φρουρούν τον τάφο, «και ας φύγουν» όλοι αυτοί «από το πρόσωπό του, επειδή τον μισούν. Όπως εκλείπει ο καπνός, ας εκλείψουν» εύκολα, «όπως λιώνει το κερί» γρήγορα «μπροστά στη φωτιά, έτσι θα χαθούν» οι προαναφερθέντες «αμαρτωλοί από το πρόσωπο του» Θεού που αναστήθηκε εκ νεκρών· «και οι δίκαιοι ας ευφρανθούν», οι μαθητές, και όλη η σύναξη των πιστών «ας τερφθούν με ευφροσύνη. Ψάλλοντας στο όνομά του, ετοιμάστε τον δρόμο σε αυτόν που ανέβηκε στη δύση» της θανάσιμης ταπεινώσεως· διότι «Κύριος είναι το όνομά του» και δεν έχει αλλοιωθεί η θεϊκή του δόξα. Και «αγαλλιάστε ενώπιόν του» οι πιστοί του, «και ας ταραχθούν από το πρόσωπό του» εκείνοι που είναι άξιοι ταραχής, «ως πατέρας των ορφανών και κριτής των χηρών, ο Θεός βρίσκεται στον άγιο τόπο του», απερίγραπτα και όχι τοπικά περιορισμένος. «Ο Θεός εγκαθιστά τους μονοτρόπους σε οίκο» ησυχίας, ως μονομάχους δούλους του, ενδυναμώνοντάς τους, «εξάγοντας με ανδρεία τους δεσμώτες», από τα χρόνια δεσμωτήρια του άδη, «ομοίως και αυτούς που τον πίκραναν και κατοικούν στους τάφους».

Τότε θα αποκριθούν και αυτοί, λέγοντας: «Κύριε, πότε σε είδαμε να πεινάς ή να διψάς ή ξένο ή γυμνό ή ασθενή ή στη φυλακή, και δεν σε υπηρετήσαμε;». Εσύ, ο τόσο μέγας και τρανός, λέγει, που τρέφεις και ποτίζεις κάθε πνοή και που «ενδύεσαι το φως ως ιμάτιο» και που «εξάγεις τους δεσμώτες» από την κατώτατη φυλακή και που ανέστησες εύκολα τους νεκρούς, φάνηκες ποτέ σε εμάς να πεινάς και να διψάς ή να στερείσαι ενδυμάτων και να κακουχείσαι, και δεν σε υπηρετήσαμε; «Τότε θα τους αποκριθεί λέγοντας: Αμήν σας λέγω, εφόσον δεν το πράξατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, ούτε σε εμένα το πράξατε». Διότι, εάν με αυτή μου τη δόξα ερχόμουν σε εσάς εγώ που είμαι ανενδεής και με υπηρετούσατε, δεν θα σας οφειλόταν καμία χάρη. Επειδή, ποιος θα αναγνώριζε χάρη σε εκείνον που δέχθηκε και υποδέχθηκε μια υπερέχουσα εξουσία; Ασφαλώς κανένας, διότι δεν τον δέχθηκε και τον υποδέχθηκε από ελεύθερη προαίρεση, αλλά ως οφειλόμενο χρέος. Εκείνοι όμως που ελεούν και αναπαύουν τους πτωχούς είναι πάντοτε αξιέπαινοι λόγω της ελεύθερης βούλησής τους.

Άνθισε η έρημος σαν κρίνο, Κύριε. Αφού εξήγαγες με ανδρεία τους δεσμώτες, Κύριε, με την κάθοδό σου κάτω από τη γη, εθανάτωσες με τον θάνατό σου τον αλαζόνα όφι που προκαλούσε πικρία. Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο οικτίρμων Κύριος· αγαλλόμενοι με πνεύμα και καρδιά, ας ευφρανθούμε και ας πανηγυρίσουμε σε αυτήν.

Για παράδειγμα, εάν κάποιος ελπίζει ότι ο Χριστός θα έρθει για τη σωτηρία του λαού, όχι όμως για τη σωτηρία των ψυχών, αλλά για την αποκατάσταση και απολύτρωση του ιουδαϊκού έθνους, ένας τέτοιος άνθρωπος δεν πιστεύει όσο θα έπρεπε να πιστεύει. Και πάλι, αν από τη μία πιστεύει στον Δαβίδ που λέει, «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου», και σε όλα τα υπόλοιπα που προφητεύει σχετικά με τον σταυρό και τα όσα συνέβησαν πάνω στον σταυρό, μιλώντας ως εκ προσώπου του Κυρίου, και δέχεται τα όσα αφορούν το πάθος, αλλά δεν συλλογίζεται τα όσα αφορούν την ανάσταση, όπως το, «Δεν θα επιτρέψεις ο Όσιός σου να δει φθορά», και το, «Δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη», και το, «Ελεύθερος ανάμεσα στους νεκρούς», και το, «Αυτός που βγάζει έξω τους δεσμώτες, και αυτούς που κατοικούν στους τάφους», και τα παρόμοια· τότε δεν έχει τέλεια πίστη, αλλά μερική. Πρέπει δε να πιστεύουμε στους προφήτες για όλα, και για όσα αφορούν την ατιμία και για όσα αφορούν τη δόξα. Διότι έπρεπε ο Χριστός να πάθει· αυτό είναι το της ατιμίας· αλλά και να εισέλθει στη δόξα του· αυτό είναι το ένδοξο. Εσείς, όμως, είστε τόσο ανόητοι, ώστε, ενώ ακούτε τον Ησαΐα να λέει και τα δύο, δηλαδή και ότι οδηγήθηκε σε σφαγή, και ότι ο Κύριος θέλει να του δείξει φως, το πρώτο το δέχεστε, ενώ το δεύτερο δεν το αναλογίζεστε· και ότι τραυματίστηκε το πιστεύετε, ενώ ότι ο Κύριος θέλει να τον καθαρίσει από την πληγή δεν το λαμβάνετε υπόψη.

Προς τον μητροπολίτη Ναυπάκτου, τον Χρυσοβέργη. Περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας οδήγησες σε τόπο αναψυχής, εσύ που ελευθερώνεις τους δεσμώτες με ανδρεία και μετατρέπεις σε πρωινό φως τη σκιά του θανάτου, τιμιότατε δέσποτα. Διότι, εάν ο Κύριος δεν ήταν μαζί μας, τότε το νερό θα μας είχε καταποντίσει και η φλόγα θα μας είχε κατακάψει ως αμαρτωλούς.