Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 67:9

Και όλα αυτά ορισμένοι τα εξέλαβαν ως αναφερόμενα στην πολιορκία επί Ουεσπασιανού, ερμηνεύοντας αλληγορικά το καθένα από όσα έχουν ειπωθεί. Σε εμάς όμως φαίνεται ότι εδώ έχει γίνει μετάβαση από τους χρόνους των διωγμών στον καιρό πριν από την έλευση του ψευδόχριστου, κατά τον οποίο έχει προφητευθεί ότι θα υπάρξουν τόσο μεγάλες θλίψεις, ίσως για να μην απελπιστούν οι άνθρωποι έχοντας εξοικειωθεί με αυτές ενόψει των βασάνων που θα επιφέρει ο Αντίχριστος, τέτοιων που ποτέ δεν έχουμε γνωρίσει να έχουν συμβεί. Εξάλλου, βρίσκουμε σε πολλά σημεία της Γραφής τον όρο «σεισμός» να σημαίνει τη μετάθεση των πραγμάτων. Διότι το «ακόμη μία φορά θα σείσω» δηλώνει τη μετάθεση αυτών που σαλεύονται, όπως λέει ο Απόστολος. Και στην Παλαιά Διαθήκη έχει ειπωθεί σχετικά με την πορεία των Ισραηλιτών έξω από την Αίγυπτο: «η γη σείστηκε, και μάλιστα οι ουρανοί έσταξαν». Το δε μαύρισμα του ηλίου και το σκοτεινό και αιματώδες της σελήνης υποδεικνύουν το σκότος για όσους θα καταληφθούν από τη θεία οργή — διότι έτσι πολλές φορές έχει ερμηνεύσει αυτά και ο μακάριος Κύριλλος —, ενώ η πτώση των αστέρων, όπως ήδη έχει γραφεί για εκείνους που εξαπατήθηκαν από τον Αντίοχο, σημαίνει ότι ακόμη και εκείνοι που θεωρούνται φωστήρες στον κόσμο θα πέσουν, λυγίζοντας μπροστά στα γεγονότα, ώστε, όπως λέει ο Κύριος, να πλανηθούν, αν είναι δυνατόν, και οι εκλεκτοί εξαιτίας του μεγέθους της θλίψης.

Αυτό λέει, ότι αφού πορεύθηκε και στον άδη, κήρυξε και στα πνεύματα που βρίσκονταν εκεί, τα οποία κάποτε είχαν απειθήσει. Διότι το «παραπικραίνοντας» το έχει θέσει αντί του «παραπικράναντας». «Ω Θεέ, κατά την πορεία σου ενώπιον του λαού σου, κατά τη διάβασή σου μέσα στην έρημο». Καταδεικνύει ότι αυτός που κατέβηκε μέχρι τον άδη είναι ο ίδιος που και παλαιότερα εξήγαγε μέσω του Μωυσή τον Ισραήλ από την Αίγυπτο. Λέει, λοιπόν, ότι καθώς προπορευόσουν του λαού σου που είχε εξέλθει από την Αίγυπτο, η γη σείστηκε, δηλαδή η έξοδός του έγινε ξακουστή σε όλη τη γη. Η γη σείστηκε· διότι και οι ουρανοί έσταξαν. Οι ουρανοί έσταξαν την πνευματική τροφή προφανώς· εννοεί δε και το μάννα. «Από προσώπου του Θεού του Σινά». Αντί του, εκείνου που θέσπισε τον νόμο στο όρος Σινά. «Από προσώπου του Θεού Ισραήλ». Ισραήλ είναι ο νους που βλέπει τον Θεό.

Και μάρτυρας είναι ο ψαλμωδός, ο οποίος λέει: «Θεέ, όταν προπορευόσουν ενώπιον του λαού σου, όταν διέσχιζες την έρημο, η γη σείστηκε, και μάλιστα οι ουρανοί έσταξαν». Διότι, επειδή η κιβωτός πάντοτε προελαύνει και προβαδίζει, λέγεται ρητώς ότι προπορεύεται ο Θεός. Ακόμη σαφέστερη απόδειξη για αυτό θα έχεις πάλι, αν αναλογιστείς εκείνο. Κάποτε ο Θεός πρόσταξε τους Ισραηλίτες μέσω του Μωυσή, να αναβούν με θάρρος στο όρος Σηείρ και να εκπολιορκήσουν τους Αμορραίους· αλλά εκείνοι που έλαβαν την εντολή, αφού έπεσαν σε αδρανή δειλία και απέδωσαν την επιτυχία στις δικές τους δυνάμεις, και όχι μάλλον δείχνοντας θάρρος στις άνωθεν βοήθειες, κάθισαν και έκλαιγαν παρά το όρος, όπως είναι γεγραμμένο. Γι' αυτά τα πράγματα ευλόγως ο νομοθέτης πικραινόταν έντονα, και απειλούσε πλέον ότι δεν θα τους φέρει στη γη της επαγγελίας. Επειδή όμως μόλις και μετά βίας κεντρίστηκαν από την απειλή και οδηγήθηκαν σε άκαιρη μετάνοια, επιχειρούσαν να αναβούν, από δεύτερη παρακοή, αρπάζοντας τα όπλα κατά των Αμορραίων. Αλλά ο Θεός προανήγγειλε τα μέλλοντα μέσω του Μωυσή· διότι τους είπε: «Δεν θα ανεβείτε», λέει, «ούτε και θα πέσετε προ του προσώπου των εχθρών σας, διότι εγώ δεν είμαι μαζί σας». Επειδή όμως παντού νοσούσαν από απείθεια και παραβίασαν την εντολή, ανέβαιναν στο όρος, όπως είναι γεγραμμένο. Αλλά η κιβωτός, λέει, του Θεού δεν ανέβηκε μαζί τους· διότι έμεινε στην παρεμβολή.

Κάτι τέτοιο είπε και ο μακάριος Δαβίδ. Διότι ψάλλει ως εξής: «Θεέ, όταν εσύ εκπορευόσουν μπροστά από τον λαό σου, όταν διέβαινες μέσα στην έρημο, η γη σείστηκε, διότι και οι ουρανοί έσταξαν». Και ως γη που σείστηκε, όπως νομίζω, εννοεί αυτή των Αιγυπτίων. Το ότι δε κρεμόταν από πάνω και μια νεφέλη, η οποία προπορευόταν των υιών του Ισραήλ, σε κανέναν δεν είναι άγνωστο, αλλά το βεβαιώνει και ο θεσπέσιος Παύλος, λέγοντας ότι όλοι οι πατέρες του Ισραήλ βαπτίστηκαν «στη νεφέλη και στη θάλασσα». Και ο Προφήτης πρόσθεσε στην ξήρανση της θάλασσας και την ξήρανση των ποταμών, φέρνοντας στη μνήμη ένα άλλο θαύμα. Διότι, όταν εισέρχονταν στη γη της επαγγελίας, με τον Ιησού να προΐσταται μετά τον Μωυσή, τότε ο Ιορδάνης στάθηκε πάλι στη θέση του, καθώς ο παντοδύναμος Θεός ανέκοψε την ορμή των υδάτων με άρρητα νεύματα και δεσμά. Και ο μακάριος Δαβίδ θεωρεί αυτά άξια ως μέγιστο θαύμα, λέγοντας τα εξής: «Ελάτε και δείτε τα έργα του Θεού, πόσο φοβερός είναι στις βουλές του υπέρ των υιών των ανθρώπων· αυτός που μετατρέπει τη θάλασσα σε ξηρά, μέσα από ποταμό θα περάσουν με τα πόδια». Διότι πάλι με τα πόδια διέβησαν τον Ιορδάνη. Εάν βεβαίως λέει ότι ξηραίνονται όλοι οι ποταμοί, μας προτρέπει να έχουμε την πεποίθηση ότι αυτό που συνέβη σε έναν, θα συμβεί και σε όλους, εφόσον το προστάξει ο Θεός.

Και κάτι τέτοιο υπονοεί ο ψαλμωδός λέγοντας: «Θεέ, όταν προπορευόσουν ενώπιον του λαού σου, όταν διέσχιζες την έρημο, η γη σείστηκε, γιατί και οι ουρανοί έσταξαν». Και λέμε ότι η γη σείστηκε τότε, όχι επειδή υπέστη τον συνηθισμένο κλονισμό, αλλά επειδή η έξοδος των υιών του Ισραήλ έγινε γνωστή και δεν έμεινε κρυφή από κανέναν πάνω στη γη. Έναν τέτοιο σεισμό λέει ότι θα υπάρξει πάλι κατά τον καιρό της παρουσίας του Σωτήρος μας, ώστε κανείς δεν πρόκειται να αγνοήσει τα κατορθώματα που έγιναν δι' αυτής. Διότι ο ουρανός γνώρισε το μυστήριο, και μάρτυρας αυτού είναι ο Παύλος που λέει: «Για να γίνει γνωστή τώρα στις αρχές και στις εξουσίες στα επουράνια, μέσω της Εκκλησίας, η πολυποίκιλη σοφία του Θεού, σύμφωνα με την προαιώνια βουλή την οποία πραγματοποίησε στον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας». Το γνώρισε όμως ομοίως και ολόκληρη η γη, και η θάλασσα, δηλαδή τα νησιά. Διότι ποιος άραγε φαίνεται να στερείται εντελώς τη γνώση αυτού του πράγματος; Ποια θάλασσα, ποιο έθνος, ποιο μέρος της υφηλίου; Κηρύχθηκε «το ευαγγέλιο σε όλα τα έθνη», σύμφωνα με τη φωνή του Σωτήρα. Ακόμη λοιπόν λέει: «Μία φορά ακόμη εγώ σείω τον ουρανό και τη γη, και τότε θα έρθουν τα εκλεκτά όλων των εθνών και θα γεμίσω αυτόν τον οίκο με δόξα».

Και τώρα ο Ψαλμωδός, δείχνοντας ότι εκείνος που κατέβηκε μέχρι τον Άδη είναι ο ίδιος που και παλαιότερα μέσω του Μωυσή έβγαλε τον Ισραήλ από την Αίγυπτο, του λέει ότι: Και τότε, κατά τον καιρό που εξήγαγες τους Ιουδαίους και προπορευόσουν αυτών σε στύλο φωτιάς και νεφέλης μέσα στην έρημο, σύμπασα η γη σειόταν, καθώς η φήμη γέμιζε τις ακοές των πάντων, επειδή η έξοδος των υιών Ισραήλ έγινε περίφημη και δεν έμεινε κρυφή σε κανέναν από όσους βρίσκονταν πάνω στη γη. Διότι έγιναν ξακουστά τα έργα σου, και τα έμαθε σύμπασα η γη. Όπως ακριβώς, αν έλεγε κανείς τυχόν, «Σείστηκε όλη η πόλη», αντί του «άκουσε και θαύμασε», έτσι να κατανοήσεις εδώ τα λόγια της φωνής του Ψαλμωδού: «Η γη σείστηκε». Διότι θαύμασε τα παράδοξα που συντελέστηκαν από εσένα, ο οποίος στο όρος Σινά αποκάλυψες το θέλημά σου στους υιούς Ισραήλ. Σε υψηλότερο όμως πνευματικό επίπεδο: Όταν ο Θεός αναχωρούσε από τον λαό του, λέγοντας, «Εγκατέλειψα την κληρονομία μου και μετέβην στην έρημο», δηλαδή στην Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη, τότε συνέβη σεισμός και μεγίστη μεταβολή των πραγμάτων.

Αυτά ήταν τα κατορθώματα της έλευσης του Θεού Λόγου στους ανθρώπους, για τα οποία στη συνέχεια λέγεται: «Ομοίως αυτούς που τον πικραίνουν, που κατοικούν σε τάφους». Αυτό το ερμήνευσε σαφέστερα ο Σύμμαχος, διασαφηνίζοντας το νόημα και λέγοντας: «Οι δε απειθείς θα κατοικήσουν σε ξηρασία καύσωνα»· ο δε Ακύλας: «Όμως οι αποστάτες, λέγει, κατασκήνωσαν σε πετρώδη τόπο». Διότι ο ίδιος ήθελε να εξαγάγει και αυτούς που τον πίκραιναν και να τους ελευθερώσει από τα δεσμά τους. Επειδή όμως αυτοί επιμένουν στην απείθεια, παροξύνοντας με αυτόν ακριβώς τον τρόπο και πικραίνοντας τον Θεό, θα κατοικήσουν στους δικούς τους τάφους, ώστε να λέγεται γι' αυτούς: «Άφησε τους νεκρούς να θάβουν τους δικούς τους νεκρούς»· ή «θα κατοικήσουν σε ξηρασία καύσωνα», δεδομένου ότι πρόκειται να πορευθούν «στο πυρ το αιώνιο το ετοιμασμένο για τον διάβολο και για τους αγγέλους του». «Θεέ, όταν συ πορευόσουν μπροστά από τον λαό σου, όταν συ διάβαινες μέσα από την έρημο. Διάψαλμα». Ότι δε ο Θεός Λόγος δεν επιδήμησε στους ανθρώπους μόνο κατά τη συντέλεια των αιώνων, αλλά και πρωτύτερα αυτός ήταν που αποκαλυπτόταν μέσω του Μωυσή, το διδάσκει ο παρών λόγος, λέγοντας: «Θεέ, όταν συ πορευόσουν μπροστά από τον λαό σου, όταν συ διάβαινες μέσα από την έρημο, η γη σείστηκε, και μάλιστα οι ουρανοί έσταξαν».

Διότι και τότε, λέει, κατά τον χρόνο που εξήγαγες τους υιούς του Ισραήλ από τη γη της Αιγύπτου, ολόκληρη η γη σειόταν, καθώς η φήμη για όσα είχαν πραχθεί στην Αίγυπτο διαδιδόταν σε όλους. Αλλά η μεν γη τότε σειόταν, είτε επειδή η φήμη, όπως ειπώθηκε, γέμιζε τις ακοές όλων των ανθρώπων πάνω στη γη, είτε επειδή το ίδιο το στοιχείο της φύσης χαιρόταν για την έλευση του Θεού. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ένας άλλος ψαλμός, λέγοντας: «Κατά την έξοδο του Ισραήλ από την Αίγυπτο, του οίκου του Ιακώβ από βάρβαρο λαό, τα όρη σκίρτησαν σαν κριάρια και οι λόφοι σαν αρνιά προβάτων». Η μεν γη, λοιπόν, χαιρόμενη σειόταν· ενώ οι ουρανοί έσταξαν. Και τι έσταξαν, παρά είτε την τροφή που θαυματουργικώς προσφέρθηκε σε αυτούς που βρίσκονταν στην έρημο, είτε και τους θείους λόγους και νόμους, οι οποίοι αποτελούν τροφή των λογικών ψυχών; Και σειόταν η γη, και έσταξαν οι ουρανοί «από το πρόσωπο του Θεού του Σινά», δηλαδή Εκείνου που έδωσε τις θείες αποκαλύψεις στο όρος Σινά. Αυτά μάλιστα τα ερμήνευσε σαφέστερα ο Σύμμαχος, λέγοντας: «Η γη σειόταν, και ο ουρανός έσταξε από το πρόσωπο αυτού του Θεού του Σινά, και από το πρόσωπο του Θεού, του Θεού του Ισραήλ». Μήπως άραγε και οι ουράνιες δυνάμεις, σαν κάποιες τροφοί και παραμάνες που στάζουν γάλα από τον μαστό στα νήπια, έτσι και αυτές παρείχαν τη δική τους χορηγία σε εκείνους που τότε ήταν νήπια ως προς τις ψυχές; Γι' αυτό και ο λόγος που παραδόθηκε μέσω του Μωυσή έχει ονομαστεί παιδαγωγός από τον Απόστολο. «

«Βροχή εκούσια θα ξεχωρίσεις, Θεέ, για την κληρονομία σου, και όταν αυτή ασθένησε, εσύ την αποκατέστησες.» Τότε μεν, λέει, «όταν εσύ πορευόσουν μπροστά από τον λαό σου, και όταν διέσχιζες την έρημο, η γη σείστηκε, και οι ουρανοί έσταξαν»· στο παρόν όμως, όταν ανέβηκες προς τη δύση, πραγματοποίησες άλλα παράδοξα έργα. Διότι για την κληρονομία σου ξεχώρισες βροχή εκούσια. Και ποια ήταν η κληρονομία του μετά τον πρώτο λαό, παρά η από τα έθνη Εκκλησία, όπως ακριβώς διδάσκει λέγοντας ο ίδιος στον δεύτερο ψαλμό: «Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα. Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομία σου και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης.» Διότι, ένας Υιός του Θεού, ο οποίος προτρέπεται από τον Πατέρα να ζητήσει κληρονομία, όχι το έθνος των Ιουδαίων, αλλά όλα τα έθνη και τα πέρατα της γης, ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι παρά εκείνος που συγκρότησε την εξ εθνών Εκκλησία; Σε αυτήν λοιπόν την κληρονομία του ξεχώρισε βροχή εκούσια· γι' αυτό έχει ειπωθεί για αυτόν: «Θα κατέβει σαν τη βροχή πάνω στο δέρας, και σαν τις σταγόνες που στάζουν πάνω στη γη.» Και αυτή η εκούσια βροχή ήταν ο ευαγγελικός λόγος, και το κήρυγμα της Καινής Διαθήκης που παραδόθηκε στην εξ εθνών Εκκλησία.

Και βέβαια η εκπόρευση, για οποιονδήποτε κι αν λέγεται, είναι κάποια πρόοδος και κίνηση, κατάλληλη και για εκείνον που εκπορεύει και για εκείνον που εκπορεύεται. Η πρόοδος του Πνεύματος, από την άλλη, κηρύσσεται διπλή μέσω της θεόπνευστης Γραφής: διότι εκχέεται από τον Πατέρα μέσω του Υιού, κι αν θέλεις και από τον Υιό, προς όλους τους άξιους, στους οποίους και επαναπαύεται και κατοικεί. Αυτή λοιπόν η κίνηση και η πρόοδος, ή αν θέλεις και εκπόρευση —διότι δεν θα ασχημονήσουμε λογομαχώντας για τα ονόματα, επειδή και ο Δαβίδ λέει: «Θεέ, όταν εκπορευόσουν ανάμεσα στον λαό σου, όταν διέβαινες στην έρημο, η γη σείστηκε», ονομάζοντας εδώ εκπόρευση την έκχυση του Πνεύματος σε κάθε σάρκα που πίστεψε στον Χριστό, η οποία προηγουμένως ήταν έρημη από τη χάρη, όπως ακριβώς ονομάζει σεισμό της γης τη μετάβαση από την ειδωλολατρία προς τον Θεό— αυτή λοιπόν η από τον Πατέρα και τον Υιό πρόοδος του Πνεύματος δεν θα μπορούσε να γίνεται πάντως και μέσω των αξίων· και αυτά πάλι προς τους ίδιους, στους οποίους κατοικεί και αναπαύεται με τη χάρη το Άγιο Πνεύμα. Διότι σε αυτούς υπάρχει ανάπαυση, αλλά όχι κίνηση του Πνεύματος από αυτούς, αλλά μάλλον παύση της κινήσεως προς αυτούς· κι αν κάποιοι απέκτησαν τη δύναμη να το μεταδίδουν, αυτό γίνεται πάντως με διαφορετικό τρόπο.

Αλλά και ο Υιός, λέγει, βρίσκεται μέσα στο Πνεύμα. Βεβαιότατα, γι' αυτό και το Πνεύμα είναι εκφαντικό του· και αποστέλλεται και από αυτόν όχι μόνο ως άνθρωπος, αλλά και ως Θεός σύμφωνα με τον θεολόγο Γρηγόριο, και μορφοποιείται στις καρδιές των πιστών και κατοικεί και οράται δι' αυτού. Διότι στους Θησαυρούς ο θείος Κύριλλος λέγει, «Το Πνεύμα είναι του Χριστού, το οποίο μορφώνεται μέσα μας όπως ο ίδιος»· και πάλι, «Το Πνεύμα είναι του Χριστού, καθώς ο Θεός Λόγος μέσω του Πνεύματος κατοικεί μέσα μας». Δεν λέγεται όμως ότι γεννάται, επειδή αυτό που γεννάται είναι και λέγεται πάντοτε υιός εκείνου που το γέννησε και αυτός που γεννά είναι πάντοτε πατέρας· ενώ το να εκπορεύεται, προκειμένου για τον Θεό, όπως είπαμε προηγουμένως, δεν είναι κάτι απλό ούτε αφορά μόνο το Άγιο Πνεύμα· αλλά το μεν ότι δηλώνει προαιώνια και υπαρκτική πρόοδο, η οποία είναι διαφορετικού τρόπου από τη γέννηση του Υιού από τον Πατέρα, είναι γνώρισμα μόνο του Αγίου Πνεύματος· το να φανερώνεται όμως από το κρυφό και να εκδηλώνεται φανερά και να δημοσιοποιεί τη δική του δύναμη μέσω των θαυμάτων που επιτελούνται, δεν ανήκει μόνο στο Άγιο Πνεύμα, αλλά είναι γνώρισμα και αυτού· διότι, λέγει ο πιο προφητικός από τους βασιλείς, «Θεέ, όταν εσύ εκπορευόσουν (προχωρούσες) ανάμεσα στον λαό σου, όταν διέβαινες μέσα στην έρημο, η γη σείστηκε».

Και όταν λοιπόν ο Πατέρας φανερωνόταν παλαιότερα και θαυματουργούσε μέσω του Μωυσή, έγινε ο πρώτος σεισμός, σύμφωνα με τον θεολογικότατο Γρηγόριο, καθώς οι Εβραίοι μετέβαιναν από την προσκύνηση των ειδώλων στην αμυδρή μεν, αλλά αληθινή θεογνωσία. Αλλά και επί του Υιού και του Αγίου Πνεύματος συνέβη ο δεύτερος σεισμός, καθώς οι μεν Ιουδαίοι μεταρρυθμίζονταν από τον νόμο προς το ευαγγέλιο, και κάθε έθνος καλούνταν προς την ευαγγελιζόμενη κοινωνία της θεώσεως. Αλλά και όταν ο Υιός μόνος διέβαινε διά του σταυρού στην πραγματική έρημο, δηλαδή στον θάνατο και στον άδη, και φανερωνόταν εν μέσω του ιουδαϊκού λαού, μέσω της εξ ουρανού θεοσημίας σείστηκε και αισθητά η γη. Βλέπεις ότι σε μια τέτοια σημασία το εκπορευόμενο δεν αφορά μόνο το Πνεύμα, αλλά είναι κοινό του Πατρός, του Υιού και του Πνεύματος; Όμως αυτή η εκπόρευση είναι μεταγενέστερη και υποκείμενη στον χρόνο, διότι λέει «εν τω λαώ». Αν όμως είναι ανάμεσα στον λαό, συνέβη και μετά την ύπαρξη του λαού.

Ετοιμάστε τον δρόμο: Διότι προς τα δυτικά της παλαιάς Ιερουσαλήμ ανέβηκε ο Χριστός στον σταυρό, στον Γολγοθά· δίνει λοιπόν εντολή στους μαθητές να προπορευθούν εκεί και να ετοιμάσουν το Πάσχα. Κύριος είναι το όνομά του: Όλοι οι πιστοί, υπέρ των οποίων όλων ανέλαβε τις αμαρτίες πάνω στον σταυρό. Θα ταραχθούν: Διότι την ώρα της σταύρωσης οι απόστολοι δοκίμασαν μεγάλη ταραχή, βλέποντάς τον. Του πατέρα των ορφανών: Ορφανά είναι τα έθνη, επειδή δεν είχαν ακόμη τον Θεό ως πατέρα· χήρες δε είναι οι εκκλησίες, επειδή δεν είχαν λάβει ακόμη ως νυμφίο τον Χριστό. Για αυτούς τους λόγους έπαθε. Ο Θεός σε τόπο: [Στον Γολγοθά ο Χριστός.] Ο Θεός εγκαθιστά: Όσους παρέμειναν σταθεροί στην πίστη με έναν ενιαίο τρόπο και έχουν ορθό φρόνημα για τον Θεό, αυτούς ο Θεός τους εγκαθιστά μέσα στην Εκκλησία. Εξάγοντας: Τις ψυχές που ήταν δεμένες για πολύ χρόνο στον άδη, αφού τις ανέστησε και τις ελευθέρωσε με πολλή δύναμη. Παρομοίως: Όχι μόνο τους δικαίους, λέει, ανασταίνοντας, αλλά και τους αμαρτωλούς ελευθερώνοντας. Ο Θεός: Όταν οδηγούνταν στον τόπο του Κρανίου μαζί με τους ληστές ενώπιον του λαού. Κατά τη διάβαση: Αναφέρεται στη συναγωγή· διότι ήταν έρημη, έχοντας χάσει και τον νόμο και τη χάρη, επειδή μέσα από αυτήν διήλθε. Η γη σείστηκε: Όταν, ευρισκόμενος πάνω στον σταυρό, ο Κύριος έσεισε τη γη, τότε και οι ουρανοί έσταξαν τη συμπάθεια [και την παρουσία των αγγέλων].

Ποιων «πρωτοτόκων» όμως, λέει, παρά των πιστών; «Διότι εάν εκείνοι δεν διέφυγαν την τιμωρία, επειδή αρνήθηκαν εκείνον που τους αποκάλυπτε το θείο θέλημα πάνω στη γη, πολύ περισσότερο εμείς, εάν αποστραφούμε αυτόν που μας μιλά από τους ουρανούς». Εννοεί τον Μωυσή· και το νόημα είναι το εξής: Εάν, αρνούμενοι αυτόν που υποσχόταν τα επίγεια, δεν διέφυγαν (και εννοεί τον Μωυσή, διότι όλα εκείνα ήταν τυπικά, όπως οι αγροί, τα κτήματα και η γη των Χαναναίων), πόσο περισσότερο θα τιμωρηθούν εκείνοι που αρνούνται αυτόν που υπόσχεται τα επουράνια! «Του οποίου η φωνή συγκλόνισε τότε τη γη, ενώ τώρα έχει υποσχεθεί, λέγοντας: Ακόμη μία φορά εγώ θα συγκλονίσω». Δηλαδή και η νομοθεσία στο όρος Σινά έγινε ξακουστή, καθώς και η λύτρωση από την Αίγυπτο. Διότι, λέει, «Θεέ, όταν πορευόσουν μπροστά από τον λαό σου, όταν διέσχιζες την έρημο, η γη συγκλονίστηκε».

Άραγε ποιοι ήταν εκείνοι που τότε ησύχαζαν στους τάφους, οι οποίοι, αντί να υπηρετούν τον Θεό, τον πίκραιναν μάλλον, θηρεύοντας την κενή δόξα και με αθέμιτες πράξεις. «Θεέ μου, όταν πορευόσουν ενώπιον του λαού σου, όταν διέβαινες μέσα στην έρημο, η γη σείστηκε, διότι και οι ουρανοί έσταξαν», δηλαδή το μάννα και την ορτυγομήτρα, «από το πρόσωπο του Θεού του Σινά και του Ισραήλ. Βροχή εκούσια θα ξεχωρίσεις, ω Θεέ, για την κληρονομία σου», για να φάνε το μάννα, «και ασθένησε» η εν λόγω κληρονομία σου μέσα στην έρημο, «εσύ όμως την αποκατέστησες», τρέφοντάς την χωρίς όργωμα και θερισμό για σαράντα χρόνια. «Τα ζώα σου», δηλαδή ο λαός σου, «κατοικούν σε αυτήν» την έρημο. «Ετοίμασας με την αγαθότητά σου», Χριστέ, «για τον φτωχό» χορό των αποστόλων, «λόγο που ευαγγελίζεται με πολλή δύναμη, ως βασιλιάς των δυνάμεων και του αγαπητού» Πατρός Υιός αγαπητός. «Με την ωραιότητα του οίκου» της θεόκλητης εκκλησίας σου, «για να μοιράσουν λάφυρα» νοητά, και απονέμοντας στον καθένα το ταιριαστό μερίδιο της καλής κληρονομίας. «Εάν αναπαυθείτε ανάμεσα στους κλήρους» της πράξης και της θεωρίας, όντως αποκτήσατε «φτερά περιστεράς επαργυρωμένα, της οποίας τα νώτα έχουν τη χλοερότητα του χρυσού», όταν ομιλεί «ο επουράνιος βασιλιάς σε αυτήν». «Θα γίνουν λευκοί σαν το χιόνι» οι τέτοιοι «όπως στο όρος Σελμών», το οποίο είναι «όρος του Θεού, όρος εύφορο, όρος τυρωμένο», δηλαδή, παχύ και ολόλευκο και στέρεο.