Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 68:15

«Κοπίασα να κράζω, βράχνιασε ο λάρυγγάς μου». Το ποια ήταν αυτά που φώναξε, και για ποιους, το δίδαξε με σαφήνεια στα όσα ακολουθούν, λέγοντας: «Ας λυτρωθώ από εκείνους που με μισούν, και από το βάθος των υδάτων», και, «Ας μη με καταποντίσει η καταιγίδα του ύδατος», και τα όσα λέγονται στη συνέχεια. Διότι προσευχόταν, όπως είπα, υπέρ της ανθρώπινης φύσεως· ώστε να καταργηθεί το κράτος του θανάτου, και να μην κλείσει ο άδης το στόμα του εναντίον της· γι’ αυτό και λέει: «Ούτε το φρέαρ να κλείσει πάνω μου το στόμα του».

Εκείνος που ήλθε γι' αυτόν τον σκοπό λέει: Καιρός ευδοκίας, Θεέ. Σώσε με από τον πηλό, για να μην καταβυθιστώ. Αυτά κραύγαζε, προσευχόμενος υπέρ της ανθρωπότητας, φτάνοντας στο σημείο να λέει: Βράχνιασε ο λάρυγγάς μου. Η δε λέξη «εβραγχίασε» υποδηλώνει το εκτενές της προσευχής.

Πρέπει, λοιπόν, ο νους, σαν ένας κυβερνήτης που κάθεται υπεράνω των παθών, έχοντας επιβιβαστεί στη σάρκα σαν σε πλοίο και κατευθύνοντας έμπειρα τους λογισμούς σαν πηδάλια, αφενός να καταπατά γενναία τα κύματα, και αφετέρου, παραμένοντας ψηλά και όντας δυσπρόσιτος στα πάθη, να μη γεμίζει με κανέναν τρόπο από την πικρία τους σαν από κάποια αρμύρα, αλλά προσευχόμενος πάντοτε να λέει: Είθε να λυτρωθώ από εκείνους που με μισούν και από τα βαθιά νερά. Ας μη με καταποντίσει η καταιγίδα των υδάτων, ούτε ας με καταπιεί ο βυθός.

Και αυτό είναι φανερό από το γεγονός ότι ο ευαγγελιστής τον παρουσίασε να προσεύχεται πάνω στον σταυρό υπέρ αυτών που τον σταύρωναν. Έπειτα παραθέτει στη συνέχεια και τα λόγια της προσευχής. <Καιρός ευδοκίας, Θεέ μου.> (A f. 347 b, E f. 132) Διότι ευδόκησε ο Θεός και Πατέρας να ανακεφαλαιώσει τα πάντα στον Χριστό· και η ανακεφαλαίωση σημαίνει το να αναλάβει και να επαναφέρει τη φύση των πραγμάτων στην αρχική της κατάσταση. Και ονομάζει ευδοκία το θέλημα του Θεού, ώστε να σωθούμε εμείς, όπως φάνηκε καλό σε αυτόν. «Όταν λοιπόν ήλθε το πλήρωμα του χρόνου, εξαπέστειλε ο Θεός τον Υιό του, ο οποίος γεννήθηκε από γυναίκα και υποτάχθηκε στον νόμο, για να εξαγοράσει αυτούς που ήταν υπό τον νόμο.» Έχοντας έλθει για αυτόν τον σκοπό, λέει: «Καιρός ευδοκίας», που είναι παρόμοιο με το «Ήλθε η ώρα». <Μέσα στο πλήθος του ελέους σου εισάκουσέ με, στην αλήθεια της σωτηρίας σου.> (A f. 347 b) Αυτό δε θα το πράξεις, σώζοντάς με μέσω της αναστάσεως, αφού πεθάνω υπέρ αυτών. Διότι υπέρ αυτών αναδέχομαι ζωή και σωτηρία· διότι μαζί μου θα ζωοποιηθούν αυτοί που είναι νεκροί εξαιτίας της αμαρτίας. Μόνη όμως αληθινή είναι η σωτηρία που προέρχεται από τον Θεό, ενώ η σωτηρία από ιατρούς και στρατηγούς είναι τυπική. <Ας λυτρωθώ από εκείνους που με μισούν, και από τα βάθη των υδάτων.> (A f. 347 b) Ζητάει και ο Σωτήρας να λυτρωθεί από τους Ιουδαίους, οι οποίοι τον μισούσαν επειδή τους έλεγχε κατά πρόσωπο για την πονηρία που έκρυβαν στα βάθη της ψυχής τους. Ή ονομάζει βάθος υδάτων τον θάνατο και τους πειρασμούς τους οποίους νικούμε εν Χριστώ.

Διότι λέγει: «Ανέβασες από τον άδη την ψυχή μου», όπως εκείνοι που έπεσαν σε πηγάδι, του οποίου το στόμιο φράχθηκε. Αφού δε ο Κύριος δήλωσε με το, «Βυθίστηκα σε λάσπη βυθού», τη διάλυση του σώματος κατά τον θάνατο, και αφού παρουσίασε την κάθοδο στον άδη, τώρα μιλάει για την άνοδο: «Ας λυτρωθώ», λέγοντας, «από τα βάθη των υδάτων», και τα εξής. Διότι τις μεν άλλες ψυχές τις κατάπιε ο θάνατος, επειδή υπερίσχυσε, και το πηγάδι τις συγκράτησε κλείνοντας το δικό του στόμιο. Ο θάνατος είναι πηγάδι που έχει στόμιο, ο οποίος εξαρχής έχει καταπιεί όλους όσους έχουν πέσει μέσα σε αυτό, και μετά την κατάποση, έκλεισε το στόμιό του για να μην μπορέσει κανείς να επιστρέψει στη ζωή. Για εμένα όμως, λέγει, ας μη γίνει αυτό. Μιλάει δε για καταιγίδα, υποδηλώνοντας το παντελώς καταστροφικό ναυάγιο της Συναγωγής των Ιουδαίων, και αποστρεφόμενος τον πνιγμό μαζί με εκείνους στον βυθό της άγνοιας. Πώς όμως, ενώ είπε πιο πάνω: «Η καταιγίδα με καταπόντισε», τώρα λέγει: «Ας μη με καταποντίσει»; Διότι, επειδή είναι δυνατόν σε εκείνον που έχει βυθιστεί να αναδυθεί και πάλι, εύχεται αυτά που δοκίμασε να μην τα δοκιμάσει ξανά. Γνωρίζω δε και άλλα κύματα και φοβερό κλύδωνα που ξεσηκώνεται ενάντια στην ψυχή εξαιτίας των παθών της σάρκας, στα οποία πρέπει κανείς να είναι απρόσιτος, ώστε με κανέναν τρόπο να μην γεμίζει με την πικρία τους, αλλά πάντοτε προσευχόμενος να λέγει: «Ας λυτρωθώ από τα βάθη των υδάτων», και τα εξής. <Εισάκουσέ με, Κύριε, διότι αγαθό είναι το έλεός σου.> (A f. 348 Κυρίλλου και Ευσεβίου).

«Θεέ μου, κατά το πλήθος του ελέους σου εισάκουσέ με». Διότι, αν και κάποτε άλλοτε η δική σου φωνή, του Πατέρα, μαρτύρησε λέγοντας: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Αλλά τώρα προπάντων είναι καιρός ευδοκίας· γι' αυτό ικετεύω, στο πλήθος του ελέους σου να με εισακούσεις, και με την αλήθεια της σωτηρίας σου να με σώσεις. Διότι δεν ζητώ ανθρώπινη σωτηρία, αλλά την αληθινή. Και τέτοια είναι η προερχόμενη από εσένα, σύμφωνα με την οποία ικετεύω να σωθώ από τον πηλό, για να μην καταβυθιστώ. Ποιον πηλό όμως, παρά αυτόν για τον οποίο έλεγα προηγουμένως: «Βυθίστηκα σε λάσπη βυθού, και δεν υπάρχει στήριγμα;» Διότι η λάσπη του βυθού που αναφέρθηκε προηγουμένως, εδώ ονομάστηκε πηλός. Υποδηλώνει δε μέσω αυτών τη διάλυση του σώματος κατά τον θάνατο, για την οποία σε άλλο σημείο έλεγε: «Δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον Άδη, ούτε θα επιτρέψεις στον όσιό σου να γνωρίσει φθορά». Εκείνοι λοιπόν που κρατήθηκαν από τον θάνατο, αφού υπέμειναν τη φθορά και περιήλθαν σε φθορά, και παρέμειναν σε αυτήν, καταβυθίστηκαν στον πηλό. Εγώ όμως, αν και κατήλθα κενώνοντας τον εαυτό μου μέχρι αυτού του σημείου, εντούτοις ικετεύω λέγοντας: «Σώσε με από τον πηλό, για να μην καταβυθιστώ». Και τα όσα αναφέρονται στη συνέχεια παρουσιάζουν τις δυνάμεις που βρίσκονται μέσα στον ίδιο τον θάνατο, από τις οποίες εύχεται να λυτρωθεί λέγοντας: «Είθε να λυτρωθώ από εκείνους που με μισούν και από τα βάθη των υδάτων».

«Ας μη με καταποντίσει η καταιγίδα του νερού, ούτε ας με καταπιεί ο βυθός.» Και αυτά τα νερά και οι δράκοντες που βρίσκονται μέσα σε αυτά, φανερώνονταν και στα προηγούμενα, σύμφωνα με το χωρίο: «Σώσε με, Θεέ, γιατί τα νερά έφτασαν μέχρι την ψυχή μου· βυθίστηκα στην ιλύ του βυθού και δεν υπάρχει στήριγμα· ήλθα στα βάθη της θάλασσας, και η καταιγίδα με καταπόντισε.» Όμως, με τα προηγούμενα λόγια παριστάνει την κάθοδό του σε αυτά, ενώ με τα προκείμενα την επάνοδό του από αυτά. Διότι λέει: «Είθε να λυτρωθώ από τα βαθιά νερά και ας μη με καταποντίσει η καταιγίδα του νερού, ούτε ας με καταπιεί ο βυθός, ούτε ας κλείσει το φρέαρ το στόμα του πάνω μου.» Διότι τις υπόλοιπες ψυχές των ανθρώπων τις κατάπιε ο θάνατος, έχοντας υπερισχύσει, και το φρέαρ τις συγκράτησε και τις απέκλεισε με το δικό του στόμα. Ως φρέαρ με στόμα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ο ίδιος ο θάνατος, ο οποίος ανέκαθεν έχει καταπιεί όλους όσους έχουν πέσει σε αυτόν, και μετά την κατάποση έσφιξε τα σαγόνια του, κλείνοντας έτσι το δικό του στόμα, ώστε να μην μπορέσει κανείς να επιστρέψει.

Σε εμένα όμως ας μη συμβεί αυτό. Γι' αυτό ικετεύω εσένα τον Πατέρα, λέγοντας: «Ας μη με καταποντίσει η καταιγίδα του νερού, ούτε να με καταπιεί ο βυθός, ούτε να κλείσει πάνω μου το πηγάδι το στόμα του»· ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Ούτε να σφραγίσει το πηγάδι πάνω μου το στόμα του». Και τώρα μεν αναφέρει νερά, βυθούς και πηγάδι· στον εικοστό πρώτο ψαλμό όμως, υποδηλώνοντας ακριβώς αυτά, χρησιμοποίησε άλλα ονόματα λέγοντας: «Ελευθέρωσε από τη ρομφαία την ψυχή μου, και από την εξουσία του σκύλου τη μονογενή μου. Σώσε με από το στόμα του λιονταριού, και την ταπείνωσή μου από τα κέρατα των μονοκέρων.» Διότι και αυτά έχουν ειπωθεί για τις αντίθετες δυνάμεις που βρίσκονται στον λεγόμενο άδη, όπως αποδείξαμε ερμηνεύοντας τα σχετικά χωρία. «Εισάκουσέ με, Κύριε, διότι είναι αγαθό το έλεός σου· σύμφωνα με το πλήθος των οικτιρμών σου επίβλεψε σε εμένα.» Και εδώ, μέσω του ανεκφώνητου στους Εβραίους ονόματος, ο Σωτήρας επικαλείται τον δικό Του Πατέρα λέγοντας: Επειδή ζήτησα αυτά και αυτά, για να μην εμπλακώ στον πηλό, και για να ελευθερωθώ από τα βάθη των νερών, και τα όσα ακολουθούν, για τον λόγο αυτόν κάνε δεκτή τη δέησή μου, ω Κύριε, «διότι είναι αγαθό το έλεός σου, και σύμφωνα με το πλήθος των οικτιρμών σου επίβλεψε σε εμένα. Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από τον παίδα σου.»

Διότι δεν αποτελούν, είπα εγώ, ο βίος μας και τα ανθρώπινα μια θάλασσα (αφού και σε αυτά υπάρχει πολλή αλμύρα και αστάθεια), και άνεμοι δεν είναι οι πειρασμοί που μας προσβάλλουν και όλα τα απροσδόκητα; Αυτό νομίζω πως κατενόησε και ο θαυμασιότατος Δαβίδ, όταν έλεγε: «Σώσε με, Κύριε, διότι εισήλθαν ύδατα έως την ψυχή μου»· και, «Ρύσαι με εκ των βαθέων των υδάτων· εισήλθα στα βάθη της θάλασσας, και καταιγίδα με καταπόντισε». Από εκείνους δε που υφίστανται τους πειρασμούς, άλλοι μεν μου φαίνονταν ότι παρασύρονται όπως τα πιο ελαφρά και άψυχα αντικείμενα, χωρίς να αντέχουν ούτε στο ελάχιστο απέναντι στις επιθέσεις· διότι δεν διαθέτουν μέσα τους σταθερότητα και το βάρος ενός σώφρονος λογισμού που να αντιστέκεται σε όσα τους προσβάλλουν. Άλλοι πάλι είναι πέτρα, άξιοι εκείνης της Πέτρας πάνω στην οποία στεκόμαστε και την οποία λατρεύουμε, όσοι δηλαδή, καθοδηγούμενοι από φιλοσοφημένο λογισμό και έχοντας υψωθεί πάνω από τη χαμέρπεια των πολλών, υπομένουν τα πάντα αταλάντευτα και ασάλευτα, και είτε περιγελούν είτε σπλαγχνίζονται όσους κλονίζονται (το πρώτο από φιλοσοφική θεώρηση, το δεύτερο από φιλανθρωπία). Οι ίδιοι, εξάλλου, συγκαταλέγουν στα αισχρά το να περιφρονούν τα δεινά όταν αυτά απουσιάζουν, ή μάλλον το να μην τα θεωρούν καν δεινά, αλλά να ηττώνται όταν αυτά είναι παρόντα, και μάλιστα από τι είδους πράγματα;

Αλλά το πώς ακριβώς πρέπει να είναι προετοιμασμένος ο ιερωμένος, μας το υπέδειξε επαρκώς ο λόγος μέσα από όσα ήδη εξετάστηκαν· απομένει, λοιπόν, να εξετάσουμε την ίδια την αίτηση που παρήγγειλε να αναπέμπει στον Θεό εκείνος που έχει εισέλθει στα άδυτα. Διότι δεν νομίζω ότι τα λόγια της προσευχής, έτσι απλώς διατυπωμένα, μας παρέχουν πρόχειρη και εύκολα κατανοητή τη σημασία τους. «Αγιασθήτω», λέει, «το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου». Τι σχέση έχουν αυτά με τη δική μου ανάγκη; θα μπορούσε να πει κάποιος άνθρωπος, ο οποίος είτε μαστιγώνει τον εαυτό του μέσω της μετάνοιας για τις αμαρτίες του, είτε, προκειμένου να ξεφύγει από την αμαρτία που τον καταδυναστεύει, καλεί τον Θεό ως σύμμαχο, έχοντας διαρκώς μπροστά στα μάτια του εκείνον που τον πολεμά μέσω των πειρασμών. Από τη μια, οι θυμοί εκτρέπουν τον λογισμό από την ορθή του κατάσταση· από την άλλη, οι άτοπες επιθυμίες παραλύουν την ευρωστία της ψυχής· και από αλλού, η πλεονεξία προκαλεί τύφλωση στο διορατικό μάτι της καρδιάς, ενώ η αλαζονεία, η υπερηφάνεια, το μίσος και ο υπόλοιπος κατάλογος των παθών που μας πολεμούν, σαν ένα στίφος πολεμίων που μας έχει περικυκλώσει, επιφέρουν στην ψυχή τον έσχατο κίνδυνο. Έπειτα, αυτός που επιδιώκει να διαφύγει από αυτά τα κακά μέσω της ανώτερης συμμαχίας, ποια λόγια θα χρησιμοποιούσε ως καταλληλότερα; Δεν θα χρησιμοποιούσε άραγε εκείνα του μεγάλου Δαβίδ, που λέει: «Ας λυτρωθώ από εκείνους που με μισούν», και «Ας στραφούν προς τα πίσω οι εχθροί μου», και «Δώσε μας βοήθεια στη θλίψη», και όσα παρόμοια, διά των οποίων είναι δυνατόν να κινητοποιήσει κανείς τη συμμαχία του Θεού εναντίον των αντιπάλων;

Ας δούμε, λοιπόν, σε τι συνίσταται ο έπαινος των σιαγόνων. Ας ακούσουμε την ίδια τη νύμφη τι αναφέρει διεξοδικά για αυτές: «Οι σιαγόνες του», λέει, «είναι ως φιάλες αρώματος που βλαστάνουν μυρεψικά». Αν με το όνομα της φιάλης ο λόγος υποδηλώνει το ανοικτό σχήμα των ποτηριών, στο οποίο η κοιλότητα αποκρύπτεται χάρη στην κατασκευή, εφόσον το σχήμα ούτε βαθαίνει υπερβολικά ούτε απλώνεται σε ευθεία, ώστε να μη φαίνεται ούτε απολύτως κοίλο ούτε επίπεδο, αν, λοιπόν, η νύμφη υποδεικνύει ένα τέτοιο σχήμα διά της φιάλης, ο έπαινος των σιαγόνων θα αντλούσε ένα ιδιαίτερο νόημα από αυτό το σχήμα. Διότι θα μπορούσε να πει κάποιος ότι ο λόγος, θέλοντας να επαινέσει το απλό, το ανοικτό και το άδολο της διδασκαλίας, έκανε μνεία της φιάλης, στην οποία δεν μπορεί να υπάρξει το βάθος που αποδοκιμάζεται από τον προφήτη, ο οποίος λέει: «Είθε να σωθώ από εκείνους που με μισούν και από τα βαθιά ύδατα». Λέμε, συνεπώς, ότι με το όνομα της φιάλης σημαίνεται η αλήθεια που φανερώνεται με απλότητα, χωρίς καμία δόλια κοιλότητα, της οποίας φιάλης ύλη είναι το άρωμα και έργο της το να βλαστάνει μυρεψικά. Διότι «οι σιαγόνες του είναι ως φιάλες αρώματος», οι οποίες δεν έχουν κατασκευαστεί από άργυρο ή χρυσό ή γυαλί ή από κάποια άλλη παρόμοια ύλη, αλλά από το ίδιο το άρωμα, βλαστάνοντας από μόνες τους αυτά διά των οποίων παρασκευάζονται τα μύρα.

«και έγινα»: Διότι οι Ιουδαίοι γελώντας έλεγαν μεταξύ τους: Ποιος είναι άραγε αυτός; «εναντίον μου φλυαρούσαν»: Διότι οι Ιουδαίοι, καθήμενοι διαρκώς στις πύλες του ιερού, συλλογίζονταν ποιος να ήταν αυτός ο άνθρωπος. «και σε εμένα»: Διότι και στα συμπόσια οι Ιουδαίοι μιλούσαν για τον Χριστό, ονειδίζοντας και χλευάζοντάς τον. «εγώ δε με την προσευχή»: Ο ίδιος ο Χριστός, ως άνθρωπος, εγκαρτερούσε στην προσευχή, γινόμενος πρότυπο για τους πιστούς. «καιρός ευδοκίας»: Διότι περίμενε τον καιρό του πάθους. «στο πλήθος»: Προσεύχεται βεβαιώνοντας την ενανθρώπηση· ας γίνει, λέει, το θέλημά σου, έλεγε ο Σωτήρας προς τον Πατέρα. «σώσε με»: Διότι για να σώσει τον άνθρωπο από τον πηλό [της γης] της αμαρτίας, [γι' αυτό] προσήλθε ο Σωτήρας του κόσμου (στον κόσμο). «ας ελευθερωθώ»: Ελευθέρωσέ με, λέει ο Χριστός, για χάρη του ανθρώπου, από τους δαίμονες· διότι αυτοί εξ αρχής μισούν τον άνθρωπο. «και θα τον ανασπάσω (ανάσπασέ τον) από τα κακά», επειδή σαν νερό τον επικάλυψε η πλάνη. «ας μην με καταποντίσει»: Ως κύματα εννοεί την καταιγίδα της ασέβειας, από την οποία ο Χριστός ευδόκησε να ελευθερωθεί ο άνθρωπος· διότι οι προφήτες εκφράζονται μεταφορικά. «ας μην με καταπιεί»: Λέει ο άνθρωπος: ας μην βρεθώ πάλι σε βάθος (βάθη) κακών. «ας μην με εγκλωβίσει»: Διότι αυτός που έχει πέσει σε πηγάδι περιορίζεται στα στενά και αυτό δεν τον αφήνει να κολυμπήσει (η στενότητα δεν τον αφήνει να κολυμπήσει)· κατ' αυτόν τον τρόπο όσοι έπεσαν στον λάρυγγα του διαβόλου σπανίως σώζονται.

Έπειτα, αφού είπε τα εξής, λέγει πλέον ο Χριστός μιλώντας από το δικό του πρόσωπο: «Εκείνα που δεν άρπαξα», λέγει, «τότε τα πλήρωνα», δηλαδή για όσα δεν αμάρτησα εγώ, υπέμεινα τον θάνατο υπέρ του Αδάμ που αμάρτησε, επειδή, «Θεέ μου, εσύ γνωρίζεις την αφροσύνη μου και τα αμαρτήματά μου δεν κρύφτηκαν από εσένα», δηλαδή, επειδή δεν αμάρτησα, λέγει. «Γι' αυτό ας μην ντροπιαστούν αυτοί που με αναμένουν» για να δουν την τριήμερη ανάστασή μου, δηλαδή οι απόστολοι, «διότι εξαιτίας σου», χάριν της υπακοής σε σένα, «υπέμεινα ονειδισμό», δηλαδή τον σταυρό, όταν οι Ιουδαίοι κάλυψαν «με ντροπή το πρόσωπό μου», όταν «έγινα αποξενωμένος από τους» κατά σάρκα «αδελφούς μου και ξένος στους γιους της μητέρας μου», δηλαδή της συναγωγής, διότι ο «ζήλος για τον οίκο σου», Πατέρα, «με κατέφαγε, και οι ονειδισμοί αυτών που σε ονειδίζουν» και θυσιάζουν στα είδωλα «έπεσαν πάνω μου». Γι' αυτό «εναντίον μου φλυαρούσαν αυτοί που κάθονταν στις πύλες», διότι με σταύρωσαν έξω από την πύλη, «και για μένα τραγουδούσαν περιπαικτικά αυτοί που έπιναν κρασί», δηλαδή κατά την εορτή του Πάσχα. «Εγώ όμως στην προσευχή μου προς εσένα, Κύριε», έλεγα: Πατέρα, συγχώρεσέ τους, δηλαδή τα έθνη, διότι είναι «καιρός ευδοκίας» των εθνών. «Ας μη με καταποντίσει», λοιπόν, «καταιγίδα» πειρασμών «και ας μη με καταπιεί ο βυθός», δηλαδή ο άδης.

Διότι, εάν ο σοφός τα ακούσει αυτά, θα γίνει σοφότερος. [Στο ίδιο.] Διότι κάθε άνθρωπος που ακούει τους θείους λόγους και τους εφαρμόζει, όντας ήδη σοφός, γίνεται σοφότερος, καθώς καθοδηγείται και φρουρείται από το Άγιο Πνεύμα. Επειδή ο συνετός, λέει, θα αποκτήσει κυβερνητική ικανότητα, ώστε προφανώς να μην καταποντίζεται από κανένα απροσδόκητο γεγονός. Διότι και ο κυβερνήτης ενός πλοίου, όταν αποκτήσει την τέχνη του, θα γίνει ικανότερος στην κυβέρνηση. Εκείνος, λοιπόν, που έγινε συνετός, λέει, θα προσθέσει ό,τι του λείπει τόσο στην πράξη όσο και στη θεωρία, ώστε να κατευθύνει σωστά τον πλου του σε αυτά. Διότι αυτός που πλέει με βαθιά γνώση, θα φθάσει στο λιμάνι του θείου θελήματος, χωρίς να ναυαγήσει σε καμία από τις αρετές. Ενώ εκείνος που δεν είναι τέτοιος, θα ναυαγήσει είτε ως προς την πίστη, είτε ως προς την ελπίδα, είτε ως προς την αγάπη, είτε ως προς κάποια από τις αρετές. Και όποιος ναυαγήσει σε αυτά, εύλογα θα μπορούσε να πει: «Ήλθα στα βάθη της θάλασσας, και η καταιγίδα με καταπόντισε». Και πρέπει να λέει πάντοτε: «Είθε να λυτρωθώ από εκείνους που με μισούν, και από τα βάθη των υδάτων». Η κυβέρνηση είναι εξάπαντος η επιστήμη της ψυχής σχετικά με την ασταθή φύση των ανθρωπίνων πραγμάτων, και το πώς αρμόζει να τη διαπλέει. Διότι σε πολλά σημεία βρίσκουμε ότι ο παρών βίος ονομάζεται «ύδατα» και «θάλασσες» από την Γραφή.

«Εναντίον μου φλυαρούσαν», δηλαδή, μιλούσαν με ανοησίες «όσοι κάθονταν στις πύλες, και εμένα έκαναν τραγούδι τους όσοι έπιναν κρασί». Όπως ακριβώς, λέει, συμβαίνει σε κάποιον ευτελή άνθρωπο, έτσι με περιέπαιζαν στις συνάξεις τους. «Εγώ όμως με την προσευχή μου απευθύνομαι σε σένα, Κύριε· είναι καιρός ευδοκίας». Έτσι, λέει, ευδόκησε ο Πατέρας να δείξει μακροθυμία απέναντι σε αυτά. «Θεέ μου, με το πλήθος του ελέους σου, εισάκουσέ με, σύμφωνα με την αλήθεια της σωτηρίας σου. Σώσε με από τον πηλό, για να μην βουλιάξω· ας λυτρωθώ από εκείνους που με μισούν και από τα βάθη των υδάτων». Ιλύ πηλού και βάθος υδάτων ονομάζει το πάθος του σταυρού, από τα οποία προσευχόταν να λυτρωθεί, υποδηλώνοντας την τέλεια ασθένεια της μορφής του δούλου· γι' αυτό και εκτενέστερα ικετεύει τον Πατέρα σχετικά με το πάθος. «Ας μην με καταποντίσει η καταιγίδα του ύδατος, ούτε ας με καταπιεί ο βυθός, και ας μην κλείσει το πηγάδι το στόμα του πάνω μου».