Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 68:6

«Θεέ, εσύ γνώρισες την αφροσύνη μου». Αφροσύνη ονομάζει αυτό που θεωρήθηκε από τους ανθρώπους ως μωρία, εννοώ εκείνη του πάθους. Διότι, σύμφωνα με τον ιερό Απόστολο, ο σταυρός του Κυρίου έγινε για τους μεν Ιουδαίους σκάνδαλο, για τους δε εθνικούς μωρία. Εσύ λοιπόν, λέγει, ω Πατέρα, γνώρισες την οικονομία διά του σταυρού. Και το λέγει αυτό, επειδή έγινε υπήκοος στον Πατέρα μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρού. «Και τα παραπτώματά μου δεν αποκρύφθηκαν από εσένα». Είναι όμοιο με το: «Εκείνον που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε αμαρτία υπέρ ημών».

Και αυτό σημαίνει το: «Από εσένα δεν κρύφτηκαν». «Ας μην ντροπιαστούν εξαιτίας μου όσοι σε προσμένουν, Κύριε, Κύριε των δυνάμεων». Το μεν «εξαιτίας μου» (ἐπ᾽ ἐμὲ) τίθεται αντί του «για εμένα» (δι᾽ ἐμὲ), δηλαδή εξαιτίας του δικού μου πάθους υπέρ αυτών· το δε «Ας μην ντροπιαστούν» τίθεται αντί του «ας μην ντροπιαστούν πλέον», καθώς παλαιότερα ντρέπονταν για τη φθορά που υφίσταντο. Το δε νόημα είναι το εξής: Επειδή εγώ, λέει, καταδέχθηκα να γευθώ τον θάνατο υπέρ αυτών, ας αναιρεθεί η ντροπή που τους είχε βρει παλαιότερα εξαιτίας του θανάτου. Διότι αποτελούσε ντροπή για τον άνθρωπο, ο οποίος πλάσθηκε κατ' εικόνα Θεού, να βασιλεύει επάνω του ο θάνατος. Σημαίνει, επομένως, ότι διά της δικής του αναστάσεως θα εξαλειφθεί ο θάνατος. Με αυτήν την ερμηνεία συνδέεται λοιπόν και ο έτερος στίχος, ο οποίος είναι παρόμοιος με αυτόν: «Ούτε να εντραπούν εξαιτίας μου όσοι σε αναζητούν».

Εκουσίως ο Χριστός υπέστη τον θάνατο, τον οποίο ονομάζει καταιγίδα. Είναι δε ταιριαστός λόγος και για εκείνον που έχει ναυαγήσει εντελώς ως προς την αρετή: «Ήλθα στα βάθη της θάλασσας, και καταιγίδα με καταπόντισε.» <Θεέ μου, εσύ γνώρισες την αφροσύνη μου, και τα σφάλματά μου δεν κρύφτηκαν από εσένα.> (A f. 346. Κυρίλλου, Γρηγορίου, Ευσεβίου.) Ή με την έννοια ότι: Ακόμη κι αν υπήρχαν κάποια σφάλματα, εξαιτίας των οποίων με κάρφωσαν στον σταυρό, ασφαλώς εσύ πρώτος θα τα γνώριζες, Θεέ, από τον οποίο τίποτα δεν είναι δυνατόν να ξεφύγει. Ή λέγει «αφροσύνη» εκείνη που θεωρήθηκε από τους ανθρώπους ως μωρία, εννοώ την αφροσύνη του πάθους. Διότι ο σταυρός του Κυρίου έγινε για τους Ιουδαίους σκάνδαλο, και για τους Έλληνες μωρία.

Το δε «Τα παραπτώματά μου δεν κρύφτηκαν από εσένα», είναι όμοιο με το, «Αυτόν που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε αμαρτία για χάρη μας». <Έγινα αποξενωμένος από τους αδελφούς μου.> (E f. 131 b) Αυτά τα λόγια θα τα χρησιμοποιούσε όποιος είναι αληθινά θεοσεβής και έχει πίστη ορθή και ανόθευτη. Διότι, όταν διώκεται η ευσέβεια από τους εχθρούς της αλήθειας, ας υποχωρεί η στοργή προς τις γενεές και τις οικογένειες· και όταν καταφρονείται η δόξα του Θεού, ας αναστέλλεται τότε και ο νόμος της αγάπης προς τους αδελφούς· ας αγαπάται δε μόνος και πάνω από όλους ο Θεός των όλων· διότι σε αυτόν οφείλουμε την ίδια μας τη ζωή. <Και συγκάλυψα με νηστεία την ψυχή μου, και αυτό μου έγινε πρόξενος ονειδισμών.> (A f. 347) Θα μπορούσε δε να πει κανείς: Και όμως, πήρε τη φήμη του φαγά και του οινοπότη από τους κακοήθεις· πώς λοιπόν τώρα λέει ότι ονειδιζόταν επειδή νήστευε;

Θα μπορούσε, λοιπόν, κανείς να δει, σε κάθε καιρό κατά τον οποίο τους επιτρέπεται να διώκουν, τους εχθρούς του να ενισχύονται, να υπερηφανεύονται και να αποκτούν μεγάλη δύναμη. Αυτοί, όμως, τον διώκουν άδικα και τον μίσησαν χωρίς αιτία. Διότι, ενώ δεν έχουν καμία αφορμή έχθρας ούτε είναι σε θέση να προβάλουν εύλογες αιτίες για τις οποίες τον διώκουν, εντούτοις τον διώκουν άδικα. Εκείνος, όμως, για πράγματα που δεν άρπαξε και για τα οποία δεν αδίκησε, υπέμεινε τιμωρία. Διότι, αν σύμφωνα με τους νόμους αρμόζει να επιβάλλεται ποινή σε όσους έχουν αδικήσει, και εφόσον ούτε ο ίδιος ούτε οι γνήσιοι μαθητές του συνελήφθησαν ποτέ για παρανομία, ευλόγως λέει: «Εκείνα που δεν άρπαξα, τότε τα απέτινα». Και κατά τον καιρό του πάθους του έπασχε αναιτίως, και πλήρωνε το τίμημα για αδικίες που δεν είχε διαπράξει. Γι' αυτό και τότε έλεγε: «Εκείνα που δεν άρπαζα, τότε τα απέτινα», ή, σύμφωνα με τον Ακύλα: «Εκείνα που δεν αφαίρεσα με τη βία, τότε τα επέστρεφα». «Θεέ μου, εσύ γνώρισες την αφροσύνη μου». Όπως ακριβώς άμεμπτα ο θείος Απόστολος ονόμασε το πάθος του Σωτήρος «μωρό του Θεού» και τον σταυρό «ασθένεια», λέγοντας: «Σταυρώθηκε από ασθένεια», και πάλι: «Εμείς όμως κηρύσσουμε Χριστόν εσταυρωμένο, στους μεν Ιουδαίους σκάνδαλο, στα δε έθνη μωρία· διότι το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους»· έτσι και τώρα δεν θα έσφαλλες αν κατανοούσες την αφροσύνη που αναφέρεται εδώ με τρόπο παρόμοιο προς τη μωρία που αναφέρει ο Απόστολος.

Διότι ο λόγος του σταυρού για εκείνους μεν που χάνονται, λέει ο Απόστολος, είναι μωρία, και αν είναι μωρία, είναι και αφροσύνη, για εμάς όμως που σωζόμαστε είναι δύναμη Θεού. Αυτήν λοιπόν την αφροσύνη και τη μωρία δεν την αγνόησε ο Θεός· διότι σύμφωνα με τη δική Του κρίση έγινε. Γι' αυτό λέει: «Θεέ, εσύ γνώρισες την αφροσύνη μου». Μας απάλλαξε όμως από τις δυσκολίες ο Σύμμαχος, όταν ερμήνευσε και είπε: «Θεέ, εσύ γνωρίζεις την απειρία μου»· απειρία, δηλαδή, ως προς τα ανθρώπινα. Διότι, όντας ξένος προς την κακία που υπάρχει στους ανθρώπους, αυτή την καλή απειρία την αποδίδει στη γνώση του δικού Του Πατέρα. Αλλά και άλλο χωρίο της θείας Γραφής μνημονεύει την αφροσύνη του Σωτήρα, σε συμφωνία με το προκείμενο.

Είναι γραμμένο, λοιπόν, στις Παροιμίες: «Αυτά λέει ο άνθρωπος σε εκείνους που πιστεύουν στον Θεό, και σταματώ. Διότι είμαι ο πιο άφρονας από όλους τους ανθρώπους, και φρόνηση ανθρώπου δεν υπάρχει μέσα μου. Ο Θεός με δίδαξε σοφία, και έχω γνωρίσει τη γνώση των αγίων». Διότι και σε αυτά τα λόγια λέει μεν ότι είναι ο πιο άφρονας από όλους τους ανθρώπους και ότι δεν διαθέτει ανθρώπινη φρόνηση, ωστόσο ότι έχει διδαχθεί την πνευματική σοφία από τον ίδιο τον Θεό και έχει λάβει τη γνώση των αγίων. Αλλά και «τα σφάλματά μου», λέει, «δεν αποκρύφτηκαν από εσένα». Διότι, αν υπήρχαν σε εμένα κάποια σφάλματα, εξαιτίας των οποίων με καταδίκασαν στον σταυρό, ασφαλώς εσύ θα τα γνώριζες πρώτος, από τον οποίο τίποτα δεν είναι δυνατόν να διαφύγει· αλλά δεν υπήρχε απολύτως κανένα. Γι' αυτό, εκείνοι που με μισούσαν, με μισούσαν αναίτια, και εκείνοι που με καταδίωκαν άδικα, απαιτούσαν από εμένα αυτά που δεν είχα αρπάξει. Επειδή όμως παρουσίασαν ψευδομάρτυρες και συκοφάντες στην εναντίον μου κατηγορία, εσύ γνωρίζεις, λέει, Θεέ, αν έχω διαπράξει κάποιο σφάλμα.

Διότι, όπως έλεγε πιο πάνω: «Εσύ γνώρισες την αφροσύνη μου, και τα παραπτώματά μου δεν κρύφτηκαν από εσένα», έτσι και τώρα, λέει, οι ονειδισμοί μου καθίστανται άξιοι της δικής σου γνώσης. Φανέρωνε δε γι' αυτά και στα προηγούμενα, λέγοντας: «Και οι ονειδισμοί εκείνων που σε ονειδίζουν έπεσαν πάνω μου». Επειδή λοιπόν με τη δική σου κρίση και με το δικό σου πνεύμα υπέμεινα τους ονειδισμούς, καθώς και το γεμάτο αισχύνη πάθος, γι' αυτό λέω: «Εσύ γνωρίζεις τον ονειδισμό μου και την αισχύνη μου, και την εντροπή μου». Τη δική μου βέβαια αισχύνη τη γνωρίζεις, εφόσον δεν είναι ανάξια της δικής σου γνώσης. Και την εντροπή μου, την οποία υπέμεινα, «παραδίδοντας την πλάτη μου σε μαστιγώσεις και τα μάγουλά μου σε ραπίσματα», τη γνωρίζεις. Δεν γνωρίζεις όμως με τον ίδιο τρόπο με εμένα εκείνους που με θλίβουν· διότι δεν είναι άξιοι της δικής σου γνώσης. Γι' αυτό για αυτούς λέω: «Ενώπιόν σου βρίσκονται όλοι όσοι με θλίβουν». Και βρίσκονται ενώπιόν σου με τέτοιο τρόπο, ως έχοντες επιλέξει τα αντίθετα προς εσένα· και με θλίβουν χωρίς να ωφελούνται καθόλου από τη δική μου θεραπεία, και με θλίβουν εξαιτίας της δικής τους απώλειας. Έπειτα προσθέτει: «Η καρδιά μου περίμενε ονειδισμό και ταλαιπωρία», το οποίο εξήγησε σαφέστερα ο Σύμμαχος λέγοντας: «Ο ονειδισμός έσπασε την καρδιά μου, και θλιβόμουν», ενώ ο Ακύλας λέει: «Ο ονειδισμός συνέτριψε την καρδιά μου, και απελπίστηκα». «Και περίμενα κάποιον να με συμπονέσει, και δεν υπήρξε, και κάποιον να με παρηγορήσει, και δεν βρήκα».

Και ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι ο άνδρας που τα λέει αυτά, παρά ο ενανθρωπήσας Κύριός μας, είτε εξαιτίας των δικών μας αφροσυνών, τις οποίες ανέλαβε ο ίδιος επάνω του, είτε εξαιτίας της μωρίας του κηρύγματος, η οποία είναι σοφότερη και ισχυρότερη από τη σοφία των ανθρώπων; Λέγοντας από τη μία εδώ: «γιατί είμαι ο πιο άφρων από όλους τους ανθρώπους»· και στον 68ο ψαλμό: «εσύ γνωρίζεις την αφροσύνη μου»· λέει δε ότι: «ούτε ανθρώπινη φρόνηση υπάρχει μέσα μου», σαν να καυχιέται ως για κάποιο ανδραγάθημα για το γεγονός ότι δεν κατείχε καμία φρόνηση από εκείνους τους ανθρώπους που παραβλήθηκαν με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκαν με αυτά, ή εκείνων των οποίων τη σοφία εμώρανε ο Θεός, επειδή δεν σκέφτονται τίποτε περισσότερο από τα γήινα, όσα δηλαδή είναι από τη φύση τους οικεία στη σάρκα και την ύλη. Γι' αυτό ακριβώς και φέρουν τη μαρτυρία στη γενεά τους ότι είναι φρόνιμοι, με το να επιζητούν μόνο τα επίγεια και να διανοούνται από τη νεότητά τους ακόμη τα πονηρά. Ανθρώπινη φρόνηση, λοιπόν, δεν υπήρχε καθόλου στον προαναφερθέντα άνδρα, είναι δε προφανές ότι υπήρχε θεία και υπεράνθρωπη· γι' αυτό και προσθέτει λέγοντας: «ο Θεός όμως με δίδαξε σοφία, και έχω γνωρίσει τη γνώση των αγίων». Έπειτα λέει ερωτηματικά: «ποιος ανέβηκε στον ουρανό και κατέβηκε;» σαν να μας παροτρύνει να αναζητήσουμε εκείνον που διδάσκει τόσο σπουδαία πράγματα για τον εαυτό του, για τον οποίο έχουν λεχθεί και τα ακόλουθα, τα οποία απαιτούν ιδιαίτερη μελέτη.

«Και τα παραπτώματα». Και ως άφρονα και ως έχοντα υποπέσει σε πολλά παραπτώματα με ανέλαβες, ώστε, αφού με καθαρίσεις, να με καταστήσεις άγιο, λέγει ο άνθρωπος. «Ας μην καταισχυνθούν». Ο Κυριακός άνθρωπος ομιλεί προς τη θεότητα, ώστε, όπως λέγει, να επικυρώσει το γένος. «Ας μην ντροπιαστούν». Διότι μέσω του Κυριακού ανθρώπου οι άνθρωποι αναζητούν τον Θεό, μη ντρεπόμενοι πλέον, έχοντας την απαρχή τους στον ουρανό. «Διότι ένεκά σου». Διότι για χάρη του ανθρώπου τα υπέμεινε όλα ο Κύριος. «Με κάλυψε ντροπή». Καθώς ως κακούργος δεχόταν εμπτυσμούς και ραπίσματα στο πρόσωπο. «Αποξενωμένος». Διότι οι κατά σάρκα αδελφοί του Κυρίου, τώρα έγιναν ξένοι εξαιτίας της απιστίας τους. «Και ξένος». Οι Ιουδαίοι είναι υιοί της συναγωγής, την οποία αναγνωρίζουν ως μητέρα λόγω της συγγένειας· αυτοί όμως τον αντιμετώπισαν ως ξένο και αλλότριο. «Ότι ο ζήλος». Η προφητεία σήμανε την παρουσία του Χριστού, όταν εξέβαλε από το ιερό εκείνους που το περιφρονούσαν και πωλούσαν και αγόραζαν εκεί. «Και οι ονειδισμοί». Διότι τότε ονείδιζαν οι Ιουδαίοι τον Χριστό λέγοντας: Ποιο σημείο δείχνεις, για να τα κάνεις αυτά; «Και συνέκαμψα». Διότι νήστευε και διανυκτέρευε στις ερήμους, όπως είναι γραμμένο στα Ευαγγέλια. «Και έγινε». Διότι οι άπιστοι τον ονείδιζαν ως απλό άνθρωπο, μην κατανοώντας το μυστήριο της οικονομίας. «Και έθεσα». Διότι ως άνθρωπος ντυνόταν και με ιμάτιο.

Έπειτα, αφού είπε τα εξής, λέγει πλέον ο Χριστός μιλώντας από το δικό του πρόσωπο: «Εκείνα που δεν άρπαξα», λέγει, «τότε τα πλήρωνα», δηλαδή για όσα δεν αμάρτησα εγώ, υπέμεινα τον θάνατο υπέρ του Αδάμ που αμάρτησε, επειδή, «Θεέ μου, εσύ γνωρίζεις την αφροσύνη μου και τα αμαρτήματά μου δεν κρύφτηκαν από εσένα», δηλαδή, επειδή δεν αμάρτησα, λέγει. «Γι' αυτό ας μην ντροπιαστούν αυτοί που με αναμένουν» για να δουν την τριήμερη ανάστασή μου, δηλαδή οι απόστολοι, «διότι εξαιτίας σου», χάριν της υπακοής σε σένα, «υπέμεινα ονειδισμό», δηλαδή τον σταυρό, όταν οι Ιουδαίοι κάλυψαν «με ντροπή το πρόσωπό μου», όταν «έγινα αποξενωμένος από τους» κατά σάρκα «αδελφούς μου και ξένος στους γιους της μητέρας μου», δηλαδή της συναγωγής, διότι ο «ζήλος για τον οίκο σου», Πατέρα, «με κατέφαγε, και οι ονειδισμοί αυτών που σε ονειδίζουν» και θυσιάζουν στα είδωλα «έπεσαν πάνω μου». Γι' αυτό «εναντίον μου φλυαρούσαν αυτοί που κάθονταν στις πύλες», διότι με σταύρωσαν έξω από την πύλη, «και για μένα τραγουδούσαν περιπαικτικά αυτοί που έπιναν κρασί», δηλαδή κατά την εορτή του Πάσχα. «Εγώ όμως στην προσευχή μου προς εσένα, Κύριε», έλεγα: Πατέρα, συγχώρεσέ τους, δηλαδή τα έθνη, διότι είναι «καιρός ευδοκίας» των εθνών. «Ας μη με καταποντίσει», λοιπόν, «καταιγίδα» πειρασμών «και ας μη με καταπιεί ο βυθός», δηλαδή ο άδης.

Ψαλμός 68ος. Εις το τέλος· υπέρ αυτών που πρόκειται να αλλοιωθούν, ψαλμός του Δαβίδ. «Σώσε με, Θεέ, διότι εισήλθαν ύδατα μέχρι την ψυχή μου. Βυθίστηκα σε λάσπη του βυθού και δεν υπάρχει στήριγμα». Η θεία Γραφή συνηθίζει να ονομάζει ύδατα και λάσπη τους πειρασμούς και τις θλίψεις. «Ήλθα στα βάθη της θάλασσας και καταιγίδα» αυτών «με καταπόντισε». Διότι ούτε σε βάθος θάλασσας εισήλθε ο Δαβίδ, ούτε καταιγίδα τον καταπόντισε, αλλά αυτά εκπληρώθηκαν στο πρόσωπο του Χριστού, ο οποίος ήλθε στα βάθη της θάλασσας αυτού του βίου και καταιγίδα παθών ξεσηκώθηκε εναντίον του από άνομους άνδρες. «Κοπίασα κράζοντας, βράχνιασε ο λάρυγγάς μου, έσβησαν τα μάτια μου από το να ελπίζω στον Θεό μου». Αυτά συνέβησαν, όταν προσευχόταν με αγωνία και ο ιδρώτας του έπεφτε «σαν θρόμβοι αίματος», και έλεγε: «Πατέρα, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο». «Πληθύνθηκαν περισσότερο από τις τρίχες της κεφαλής μου εκείνοι που με μισούν δωρεάν· ενδυναμώθηκαν οι εχθροί μου, αυτοί που με καταδιώκουν άδικα», δηλαδή τα πλήθη των Ιουδαίων που παρανομούσαν. «Όσα δεν άρπαζα» πριν από το πάθος, «τότε τα πλήρωνα», δηλαδή τα απέδιδα κατά τον καιρό του πάθους με πολλή μανία. «Θεέ, εσύ γνώρισες την αφροσύνη μου και τα αμαρτήματά μου δεν κρύφτηκαν από εσένα». Διότι ούτε αφροσύνη υπήρχε στον Χριστό ούτε αμαρτήματα, αλλά τέτοιου είδους πάθη του προστέθηκαν απ' έξω, προκειμένου να σηκώσει την αμαρτία του κόσμου. «

Όσο για αυτό που έχει λεχθεί περί της έσχατης ημέρας, ότι δηλαδή κανείς δεν τη γνωρίζει, ούτε οι Άγγελοι, ούτε ο Υιός, παρά μόνο ο Πατέρας, ορισμένοι μεν λένε ότι λέχθηκε κατ' οικονομίαν, ώστε οι μαθητές, νομίζοντας ότι η τελευταία ημέρα πρόκειται να επέλθει οποιαδήποτε μέρα, να βρίσκονται συνεχώς σε εγρήγορση· τίποτα όμως δεν εμποδίζει να το εκλάβουμε κι αυτό ως λεχθέν κατά αναφοράν, όπως ακριβώς και το: «Εσύ γνώρισες την αφροσύνη μου» και το: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Άλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι ο ίδιος δήλωσε πως αγνοεί την έσχατη ημέρα για να δείξει και να φανερώσει το γνώρισμα που προσιδιάζει καθαυτό στην ανθρώπινη φύση, όχι επειδή ο ίδιος αγνοούσε (προς Θεού· διότι το να αποδίδει κανείς σε αυτόν άγνοια, είτε ως προς τη θεότητα είτε ως προς την ανθρωπότητα, δεν στερείται επικίνδυνου θράσους), αλλά επειδή, όπως λέει ο μακάριος Κύριλλος, όταν διαιρούμε τα πράγματα με λεπτές έννοιες, δηλαδή με νοερές παραστάσεις, μέσω της θεωρίας βλέπουμε τα ιδιαίτερα και καθαυτά γνωρίσματα της κάθε φύσης, ή όπως λέει και ο θεολόγος Γρηγόριος, όταν οι φύσεις διαχωρίζονται στην επίνοια, συνδιαχωρίζονται και τα ονόματα, και επειδή ιδιαίτερο γνώρισμα της ψιλής ανθρωπότητας είναι η άγνοια, κατά τούτο θα μπορούσε να λεχθεί ότι για την κατά Χριστόν ανθρωπότητα, νοούμενη απλώς ως ανθρωπότητα, θεωρείται υπαρκτή η άγνοια. Αυτό ακριβώς διατράνωσε και ο Θεολόγος λέγοντας: «Γνωρίζει μεν ως Θεός, αγνοεί δε ως άνθρωπος, εάν κάποιος διαχωρίσει το φαινόμενο από το νοούμενο».