Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 7:11

Διότι υπάρχουν πολλές δικαιοσύνες· καθώς «δίκαιος είναι ο Κύριος και αγάπησε τις δικαιοσύνες». Και η γυναίκα είπε στον Τωβίτ: «Πού είναι οι δικαιοσύνες σου;» Γι' αυτό ο Δαβίδ πουθενά δεν αποκάλεσε τον εαυτό του δίκαιο, αλλά είπε ότι είχε δικαιοσύνη. Πες μας, ω Δαβίδ, αν μετά τον Ουρία ακολούθησε η ιστορία του Αβεσσαλώμ, πώς είσαι δίκαιος εσύ που λες: «Πλύνε με περισσότερο από την ανομία μου;» Αλλά δικαιώθηκα μέσω της πίστεως, επειδή πίστεψα σε εκείνον που είπε: «Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέει ο Κύριος». Επειδή λοιπόν έλαβα δίκαιη εκδίκηση, «με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου. Δίκαιη είναι η βοήθειά μου από τον Θεό». Διότι ήταν δίκαιο να αποδοθεί δικαιοσύνη σε έναν πατέρα έναντι του φονιά γιου του.

Είπε: «Να μην εκδικείστε για τους εαυτούς σας· διότι σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέγει ο Κύριος.» Επειδή είναι δίκαιη «η βοήθειά μου από τον Κύριο», ο οποίος είπε: «Όποιος κακολογεί πατέρα ή μητέρα πρέπει να θανατώνεται». Αν λοιπόν αυτός που κακολογεί με λόγια δεχόταν ως τιμωρία για τον λόγο του τον θάνατο, αυτός που όχι μόνο κακολόγησε, αλλά και τράβηξε ξίφος εναντίον του πατέρα του, πόσων βασανιστηρίων και θανάτων είναι άξιος; Διότι φονεύει τον πατέρα, τον αρχηγό της ζωής του, διότι το στάχυ όξυνε τα αγκάθια του εναντίον του σπορέα, διότι το βλαστάρι γίνεται κώνειο και ελλέβορος για τον γεωργό. Άραγε δεν είναι δίκαιη η «βοήθειά μου από τον Θεό; Όταν τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου.» Δίκαιο πράγμα σκέφθηκε ο Δαβίδ, να μην πολεμήσει και να μη θανατώσει τον γιο του, τον Αβεσσαλώμ, συλλογιζόμενος το εξής: Αν τον εχθρό της ζωής μου και τον επίβουλο της ίδιας μου της αναπνοής, τον Σαούλ, ο οποίος πολλές φορές τράβηξε το ξίφος εναντίον μου, όταν τον έπιασα στα χέρια μου έδεσα τα χέρια μου με πραότητα, και έκρυψα τον θυμό στην καρδιά μου σαν βέλος μέσα στη φαρέτρα, και ενώ έδειχνα μακροθυμία, το Πνεύμα ως παιδαγωγός με πρόσταξε: «Μην τον καταστρέψεις εντελώς», πώς δεν είναι δίκαιο λοιπόν να υπομείνω τον γιο μου που επαναστατεί; Νοσεί στον νου από κενοδοξία, έχει πυρετό από φθόνο· θα τον γιατρέψω με τη μακροθυμία. Αν τον σκοτώσω, πώς θα καταφύγει σε εμένα κάποιος προσήλυτος;

«Κρίνε με, Κύριε, σύμφωνα με τη δικαιοσύνη μου». Ζητεί και πάλι να σωθεί από τους εχθρούς, επικαλούμενος το έλεος για όσα εκείνοι έπραξαν. «Εκείνου που σώζει τους ευθείς στην καρδιά». Επειδή γνωρίζεις, λέγει, τα νοήματα της καρδιάς μας, για τον λόγο αυτόν ζητώ τη βοήθειά Σου.

Η βοήθειά μου προέρχεται από τον Θεό. Κυρίως στους πολέμους, κατά τις επιθέσεις των αντιπάλων, αναζητούν βοήθεια οι πολεμούμενοι. Και εδώ λοιπόν, εκείνος που αντιλαμβάνεται τους αόρατους εχθρούς του και βλέπει τον επικείμενο κίνδυνο από τους πολεμίους που στρατοπεδεύουν γύρω του, θα πει: Η βοήθειά μου δεν προέρχεται από τον πλούτο, ούτε από σωματικά εφόδια, ούτε από τη δική μου δύναμη και ισχύ, ούτε από ανθρώπινη συγγένεια, αλλά «η βοήθειά μου προέρχεται από τον Θεό». Και το τι είδους συμμαχία αποστέλλει ο Κύριος σε όσους Τον φοβούνται, το έχουμε διδαχθεί αλλού, όπου ο ψαλμός λέει: «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που Τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει»· και αλλού: «Ο άγγελος που με λυτρώνει».

Εκείνου που σώζει τους ευθείς στην καρδιά. Ευθύς στην καρδιά είναι εκείνος του οποίου ο λογισμός δεν ρέπει ούτε προς την υπερβολή ούτε προς την έλλειψη, αλλά κατευθύνεται προς τη μεσότητα της αρετής. Διότι όποιος παρεκκλίνει από την ανδρεία προς το έλαττον, διαστρέφεται προς τη δειλία· ενώ όποιος υπερεκτείνεται προς το πλέον, αποκλίνει προς το θράσος. Γι' αυτό η Γραφή ονομάζει αυτούς τους ανθρώπους «σκολιούς», εκείνους δηλαδή που αστοχούν ως προς το μέσον με τις υπερβολές και τις ελλείψεις. Διότι, όπως ακριβώς σχηματίζεται η σκολιά γραμμή, όταν η ευθεία κάμπτεται πότε προς το κυρτό και πότε προς το κοίλο, έτσι συμβαίνει και με τη σκολιά καρδιά, η οποία πότε υψώνεται λόγω αλαζονείας και πότε ταπεινώνεται λόγω λυπών και συστολών. Γι' αυτό λέει ο Εκκλησιαστής ότι το διεστραμμένο δεν πρόκειται να γίνει ευθύ.

Διότι, όταν κανείς δεν τον εξωθεί προς την άλλη κατεύθυνση, ο δίκαιος οπωσδήποτε θα κατευθύνει σωστά την οδό του. Ή ίσως ο Προφήτης εύχεται να λάβει τέλος η πονηρία που υπάρχει στους αμαρτωλούς, δηλαδή να σταματήσει καθώς αυτοί θα μεταστρέφονται προς την αρετή. Επομένως, ζητά την κατάπαυση της αμαρτίας σε καθέναν από εκείνους που έχουν ολισθήσει εξαιτίας αδυναμίας, ώστε στο εξής ο δίκαιος να κατευθύνεται σωστά. Διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι δυνατόν να αναδειχθεί κάποιος εκτελεστής κατορθωμάτων αρετής, προτού παύσει να είναι πονηρός. <Δίκαιη είναι η βοήθειά μου από τον Θεό.> (A f. 46 b) Ο λόγος αυτός αρμόζει και στους Ιουδαίους και στους Έλληνες. Επειδή, το να αμαρτάνει κανείς εν γνώσει του αποτελεί ομολογουμένως καταφρόνηση, ενώ το να το πράττει αυτό εν αγνοία του, παρέχει εύλογη αφορμή για την αίτηση συγγνώμης (είχαν δε πλανηθεί και οι Ιουδαίοι και οι Έλληνες, οι μεν παρασυρόμενοι στην υπακοή από τη διεστραμμένη συμπεριφορά των ηγετών τους, αγνοώντας τον Λυτρωτή, οι δε επειδή δεν είχαν λάβει ακόμη το θείο φως στον νου τους, ούτε είχαν γνωρίσει ποιος είναι ο κατά φύσιν και αληθινός Θεός). Εξαιτίας αυτού, Εκείνος που ερευνά καρδιές και νεφρούς, γνώριζε ότι τόσο οι μεν όσο και οι δε αμάρταναν από αμάθεια και, επειδή δεν γνώριζαν το Δεσποτικό θέλημα, τους απένειμε δίκαιη την επικουρία Του.

Διότι οφείλεται στους πλανημένους η επιστροφή, στους σκοτισμένους ο φωτισμός, σε όσους έχουν ασθενήσει η ενίσχυση από αυτόν. Γι' αυτό λέει: «Η δίκαιη βοήθεια προέρχεται από τον Θεό.» <Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος, κ.λπ.> (A f. 47 b) Είναι λοιπόν ωφέλιμο το παράγγελμα για εκείνους που ζουν βίο αχαλίνωτο και χαλαρό, ότι δηλαδή ο Θεός των όλων είναι κριτής δίκαιος. Πέρα από αυτό, είναι και ισχυρός. Διότι εάν κλείσει κάτι εναντίον του ανθρώπου, ποιος θα το ανοίξει; Και ποιος θα αποστρέψει το υψωμένο χέρι; Βεβαίως είναι και μακρόθυμος, καθώς δεν επιφέρει την οργή σε εκείνους που αμαρτάνουν αμέσως, ούτε ταυτόχρονα με την πράξη της κακίας. Πλην όμως, αν και είναι ανεξίκακος, δεν πρέπει εξαιτίας αυτού εμείς να ραθυμούμε.

«Ας λάβει τέλος η πονηρία των αμαρτωλών και θα κατευθύνεις τον δίκαιο, εσύ ο Θεός που εξετάζεις καρδιές και νεφρούς». Είναι γνώρισμα σοφίας και μέγα το να ζητά κανείς να δοθεί ένα τέλος στην κακία, και να υπάρξει καθοδήγηση για τον δίκαιο, ώστε να μην κλυδωνίζεται πλέον. Έχοντας μιλήσει για τη δικαιοκρισία του Θεού, τον αναδεικνύει ως τον μόνο δίκαιο κριτή, επειδή είναι και ο μόνος που ερευνά τις καρδιές· διότι αυτός ανταποδίδει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Διότι ο μεν άνθρωπος βλέπει την εξωτερική όψη, αυτός όμως είναι κριτής των διαλογισμών και των εννοιών της καρδιάς· δεν υπάρχει κρίση που να είναι αφανής ενώπιόν του. Αφού παρουσίασε τον Θεό με αυτόν τον τρόπο, λέει με συνείδηση γεμάτη παρρησία: «Η βοήθειά μου προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος σώζει τους ευθείς στην καρδιά». Διότι τρέφει αγαθές ελπίδες χάρη σε αυτόν που εξετάζει καρδιές και νεφρούς, εφόσον ο ίδιος δεν έχει τίποτε το δόλιο μέσα στην καρδιά του.

Διάψαλμα: μεταβολή της προφητείας από το πάθος στην ανάσταση. «Ανάστηθι»: Διότι με οργή ανέβηκε σαν από πόλεμο εναντίον των αρχόντων στον άδη, συντρίβοντας όλα τα ισχυρά μέσα σε αυτόν και όλη τη δύναμή του, έχοντας το κράτος σε ακατάληπτο ύψος, αφανίζοντας τους εχθρούς. Διότι «πέρας» ερμηνεύεται το τέλος. «Και εξεγέρθητι» [Εκπληρώνοντας το μυστήριο που έθεσες ως σκοπό· διότι αυτό πρόσταξες προ αιώνων, το οποίο και ολοκλήρωσες εγειρόμενος εκ νεκρών]. «Και συναγωγή» [Ο λαός των Εβραίων, τα τέκνα της άσχημης συναγωγής]. «Και υπέρ ταύτης» Δηλαδή, ύψωσε ακόμη την οργή σου προς αυτήν. Υπαινίσσεται δε και την άνοδο στους ουρανούς. «Κύριος κρινεί» Διότι Αυτός έρχεται να κρίνει κάθε πνοή. «Κρίνον με» Διότι καθένας τότε που πορεύεται με ακακία και δικαιοσύνη βοά με παρρησία [προς τον Κύριο] και λέει: κρίνε, δηλαδή δώσε μας τον μισθό. «Συντελεσθήτω» Η επιβουλή των δαιμόνων και όσων συστρατεύονται με αυτούς, όταν φανεί ο Χριστός. «Και κατευθυνείς» Διότι τότε οι πιστοί κατευθύνονται στον σωστό δρόμο, όταν εκείνοι που πλανούν παύουν. «Ετάζων καρδίας» Διότι στον Θεό κάθε πράξη των ανθρώπων είναι γνωστή. «Η βοήθεια» Ο προφήτης το λέει, καθώς περιμένει την ανταπόδοση του Θεού. «Ο Θεός κριτής» Επειδή υπάρχει ως κριτής ισχυρός και δίκαιος, μακροθυμεί (χρησιμοποιεί τη μακροθυμία ως αγαθότητα), περιμένοντας την επιστροφή του καθενός [και γι' αυτό τον λόγο δεν πλήττει καθημερινά, μάλλον δε δεν πλήττει καθόλου].

«Σώσε με από όλους όσους με καταδιώκουν και γλίτωσέ με, μήπως και αρπάξει ως λέων την ψυχή μου, χωρίς να υπάρχει κανείς για να με λυτρώσει ούτε να με σώσει». Και ταχεία υπήρξε η βοήθεια προς την κόρη· διότι, καθώς εκείνη έγινε ξαφνικά άφαντη, ο μνηστήρας αποχώρησε, έχοντας αποκομίσει ως μόνο κέρδος την ιπποδρομία της ασελγείας. Η δε νύμφη παραστεκόταν στον Νυμφίο, ψάλλοντας κάπου: «Δίκαιη είναι η βοήθειά μου από τον Θεό, ο οποίος σώζει τους ευθείς στην καρδιά». Ας μάθουμε, λοιπόν, και εμείς τους αγώνες της εγκράτειας ενάντια στα σαρκικά πάθη, ας εκστρατεύσουμε εναντίον των ηδονών όπως η μάρτυς, ας οπλιστούμε υπέρ της σάρκας ενάντια στη σάρκα, ας προετοιμάσουμε τα μέλη μας για τη δόξα της ανάστασης, ας μην κυριευόμαστε από τέρψεις που προξενούν τα οδυνηρά της γεέννης, και ας αποφεύγουμε καθετί το ηδύ, ώστε να μη δραπετεύσει από εμάς το αληθινά ηδύ.

Γι' αυτό και αυτός αλλού έλεγε: Παραλίγο να παρεκκλίνουν τα βήματά μου, επειδή φθόνησα τους ανόμους. Και ένας άλλος πάλι: Γιατί η οδός των ασεβών προοδεύει; Και ο Ιώβ, επίσης, πολλά παρόμοια διερωτάτο. Αλλά τότε, επειδή βρίσκονταν σε πιο ατελή πνευματική κατάσταση, αυτά έλεγαν όσοι τα έλεγαν, και αυτά αναζητούσαν όσοι τα αναζητούσαν· τώρα όμως, δεν είναι άξιος καμίας συγγνώμης εκείνος που ταράζεται από αυτά, αφού έμαθε να σκέπτεται με τόσο πνευματικό τρόπο, αποδέχθηκε τέτοιες διδασκαλίες για τα μέλλοντα, διδάχθηκε σαφέστερα τον λόγο περί γέεννας και περί βασιλείας, και ότι ο καθένας θα λάβει εκεί την ανταπόδοση που του αξίζει. Ο δίκαιος Θεός ερευνά καρδιές και νεφρούς. Η βοήθειά μου προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος σώζει τους ευθείς στην καρδιά.

Άλλος μεταφραστής αναφέρει: «Ο εταστής των καρδιών και των νεφρών, ο Θεός είναι δίκαιος, ο υπερασπιστής μου». Και έτερος: «Ο Θεός είναι δίκαιος». Οι δε Εβδομήκοντα το απέδωσαν ως εξής: «Ο Θεός ετάζει καρδιές και νεφρούς. Δίκαιη είναι η βοήθειά μου από τον Θεό». Εφόσον είπε ότι θα κρίνει την οικουμένη, εξηγεί λοιπόν και πώς θα την κρίνει. Εννοεί ότι δεν έχει ανάγκη από μάρτυρες, ούτε από ελέγχους, ούτε από αποδείξεις, ούτε από έγγραφα, ούτε από κανένα άλλο παρόμοιο μέσο· διότι αυτός είναι που γνωρίζει τα απόρρητα. Ας μην λέει λοιπόν κάποιος από τους ανόητους: «Και πώς θα κρίνει τον κόσμο, που είναι τόσο μεγάλος;». Διότι αυτός που τον δημιούργησε εκ του μηδενός, θα τον κρίνει και τώρα που υπάρχει. Με τη λέξη «νεφρούς» εδώ εννοεί τα απόρρητα της διάνοιας, τα πιο εσωτερικά, τα πιο βαθιά, κάνοντας τον υπαινιγμό αυτόν από τη θέση του συγκεκριμένου οργάνου.

Δίκαιη είναι η βοήθειά μου. Άλλος αναφέρει: Δίκαιος ο υπερασπιστής μου. Τι σημαίνει, «Δίκαιη η βοήθειά μου από τον Θεό»; Δίκαια, λέει, θα μου προσφερόταν από τον Θεό· διότι δεν ζητώ τίποτα το άδικο. Ώστε, εάν πρόκειται να απολαύσουμε την άνωθεν συμμαχία, πρέπει να ζητούμε τέτοια πράγματα, τα οποία εμπεριέχουν τον χαρακτήρα του δικαίου· ώστε με την ίδια τη φύση του αιτήματός μας να προσελκύσουμε την εύνοια Εκείνου που σώζει τους ευθείς στην καρδιά.

Θα έλθει και της δικής σου νίκης ο καιρός, όταν νικήσεις δείχνοντας ανεξικακία μαζί με τον Χριστό. Διότι και ο Κύριος δεν φιλονίκησε ούτε κραύγασε, ούτε άκουσε κανείς στις πλατείες τη φωνή του. Και ο Απόστολος λέει ότι είναι έτοιμος να τιμωρήσει κάθε παρακοή, όταν θα έχει ολοκληρωθεί η υπακοή εκείνων που υπάκουσαν. Εφόσον δε ο Θεός μακροθυμεί, να μακροθυμείς και εσύ· διότι, αφού σήμερα πάσχει ο Χριστός, όταν πάσχεις εσύ, πρέπει για χάρη του Χριστού να υπομένει και ο διάκονος του Χριστού. Βόησε προς αυτόν, και θα αποδώσει δικαιοσύνη γρήγορα· θα θέσει τέρμα στην πονηρία των αμαρτωλών, και θα κατευθύνει τον δίκαιο ο Θεός, που είναι κριτής δίκαιος, ισχυρός και μακρόθυμος· διότι δείχνει μακροθυμία με σκοπό να επιστρέψουμε σε αυτόν. Σε αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες.

Και λέγει ότι σώζονται όσοι φέρουν το ίδιο όνομα με Αυτόν· διότι λέει: «Αυτού που σώζει τους ευθείς στην καρδιά». Και πάλι: «Ευθύτητες ψυχών είδε, και το πρόσωπό Του τις επισκέφθηκε». Το πρώτο γνώρισμα της ανάπτυξης των παιδιών είναι η άδολη απλότητα, την οποία όσο είχε εκείνος ο Αδάμ, δεν είδε τη γύμνια της ψυχής του, ούτε την ασχήμια της σάρκας του. Καλή και μακάρια είναι βέβαια και η απλότητα που εκ φύσεως ενυπάρχει σε κάποιους· όχι όμως τόσο, όσο εκείνη που έχει εμβολιαστεί με κόπους και ιδρώτα για να αντικαταστήσει την πονηρία· διότι η μεν πρώτη προφυλάσσεται από πολλή πολυπλοκότητα και πάθη, ενώ η δεύτερη γίνεται πρόξενος της ύψιστης ταπεινοφροσύνης και πραότητας· και για την πρώτη ο μισθός δεν είναι μεγάλος, ενώ για τη δεύτερη είναι υπερένδοξος. Όλοι όσοι επιθυμούν να ελκύσουν τον Κύριο κοντά τους, ας Τον πλησιάσουν απλά και χωρίς επιτήδευση, χωρίς δόλο και χωρίς πονηρία, χωρίς περιττή περιέργεια, όπως πλησιάζουν έναν δάσκαλο για τα μαθήματα.

Ότι βέβαια αναχωρούν οι δαίμονες και τα πάθη από την ψυχή, είτε για κάποιο διάστημα είτε διαρκώς, κανείς δεν αμφιβάλλει, νομίζω. Το με πόσους τρόπους όμως γίνεται η αναχώρησή τους από εμάς λίγοι το γνωρίζουν. Αναχώρησαν τα πάθη από μερικούς, όχι μόνο πιστούς αλλά και απίστους, εκτός από ένα, αφήνοντας σε αυτούς μόνο εκείνο ως το πρωτεύον κακό, το οποίο αναπληρώνει τη θέση όλων των άλλων, εφόσον διαθέτει τέτοια βλαπτικότητα ώστε να μπορεί να κατακρημνίσει κάποιον ακόμα και από τον ουρανό. Αναλώνεται η ύλη όταν δαπανάται από το θείο πυρ, και ξεριζώνεται από την ψυχή. Υποχωρούν οι δαίμονες οικειοθελώς, για να μας κάνουν να αμεριμνήσουμε, και αρπάζοντας αιφνιδιαστικά την άθλια ψυχή, την κάνουν να αφομοιωθεί πλήρως με τα πάθη, ώστε από εκεί και πέρα να γίνεται η ίδια επίβουλος και πολέμιος του εαυτού της. Γνωρίζω και άλλη υποχώρηση των θηρίων, αφού προηγουμένως έχουν συνηθίσει τελείως την ψυχή, και παράδειγμα αυτού είναι τα νήπια· διότι, μετά από μακρά συνήθεια, ακόμα και χωρίς τον μαστό, θηλάζουν τα ίδια τους τα δάχτυλα. Γνωρίζω και μία πέμπτη απάθεια στην ψυχή, η οποία συνίσταται σε εκείνους που επαινούνται για πολλή απλότητα και ακεραιότητα. Διότι δίκαια παρέχεται η βοήθεια σε αυτούς από τον Θεό, ο οποίος σώζει τους ευθείς στην καρδιά, και τους απαλλάσσει ανεπαίσθητα από τα κακά· όπως ακριβώς και τα νήπια δεν καταλαβαίνουν απολύτως τίποτα όταν τα γδύνουν.

Δηλαδή, αφού ολοκληρώθηκε η φονική τους πρόθεση, τότε εσύ θα υψωθείς αναστημένος από τον τάφο, «και σύναξη λαών θα σε κυκλώσει, και για χάρη αυτής», δηλαδή της σύναξης, «στο ύψος επίστρεψε», προς τον πατέρα σου. «Ο Κύριος θα κρίνει λαούς», αντί του ότι θα διαχωρίσει τους πιστούς από τους απίστους και θα παραχωρήσει στον καθένα την αρμόζουσα θέση. «Κρίνε με, Κύριε, σύμφωνα με τη δικαιοσύνη μου και σύμφωνα με την ακακία μου που υπάρχει πάνω μου». Αυτό το λέει ο Χριστός προς τον Πατέρα δια στόματος Δαβίδ. Διότι κανένας από τους ανθρώπους δεν μπορεί να πει στον Θεό: «Κρίνε με, Κύριε, σύμφωνα με τη δικαιοσύνη μου και σύμφωνα με την ακακία μου». Επειδή αυτό ανήκει μόνο στον Χριστό. «Ας λάβει τέλος η πονηρία των αμαρτωλών και θα κατευθύνεις τον δίκαιο, εσύ που ερευνάς καρδιές και νεφρούς», ως δίκαιος Θεός. Ας εξαφανιστεί μεν, λέει, η πονηρία των αμαρτωλών, τον δίκαιο δε κατεύθυνέ τον σε ευθείες οδούς. Εσύ που εξετάζεις τις καρδιές και γνωρίζεις τα απόρρητα δίκασε έτσι, ως δίκαιος Θεός. «Η βοήθειά μου προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος σώζει τους ευθείς στην καρδιά». Επιτρέπεται σε κάθε άνθρωπο να λέει αυτόν τον λόγο απονέμοντας τιμή στον Θεό και ομολογώντας ευγνωμοσύνη σε αυτόν για τη βοήθειά του σε κάθε αγαθό έργο. «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος και δεν επιφέρει οργή κάθε ημέρα».