Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 7:5

Όλοι, Δέσποτα, λένε ότι εγώ φόνευσα τον Αβεσσαλώμ. 〈Κύριε, Θεέ μου, αν το έπραξα αυτό;〉 Αν μόλυνα το δεξί μου χέρι με τη σφαγή του παιδιού; 〈Αν υπάρχει αδικία στα χέρια μου;〉 Αν τον φόνευσα με γραπτή διαταγή όπως τον Ουρία; Αν με τα δάχτυλά μου σχεδίασα τον θάνατό του; Ή και με αυτόν τον τρόπο: επειδή ο πατέρας προσευχόταν να διασωθεί από τον γιο του, και ο γεωργός απέφευγε το φυτό ωσάν αγκάθι, και ο ποιμένας έφευγε μακριά από τον αμνό ωσάν από λέοντα, ατενίζοντας προς τον ουρανό έλεγε: Ο γιος πολεμά εμένα, τον πατέρα του. 〈Κύριε, Θεέ μου, αν το έπραξα αυτό;〉 Αν ελύπησα αυτόν που με γέννησε; Αν δεν τον υπηρέτησα όπως ο δούλος τον κύριό του; Αν θεώρησα τον δικό του θάνατο ως δική μου ελευθερία; 〈Κύριε, Θεέ μου, αν το έπραξα αυτό;〉 Αν έπραξα αυτό που παθαίνω; Αν έκανα αυτό που υπομένω; 〈Αν υπάρχει αδικία στα χέρια μου;〉 Αν σήκωσα τα χέρια μου ονειδίζοντας στον πατέρα μου τη φτώχεια που μας συντρόφευε; Αν δεν του προσέφερα τα έσοδα από τους κόπους μου; Αν δεν έφερα τη συνεισφορά μου ως δεύτερη προσφορά στον πατέρα; 〈Αν υπάρχει αδικία στα χέρια μου;〉 Αν κίνησα τα χέρια μου προς άμυνα και για πλήγματα εναντίον εχθρών; 〈Αν ανταπέδωσα κακά σε όσους μου ανταποδίδουν κακά;〉 Έχοντας στα χέρια μου τον Σαούλ μέσα στο σπήλαιο, με το ξίφος στο χέρι, καταπατούσα τον θυμό με τα πόδια μου.

«Αυτός που λέει την αλήθεια μέσα στην καρδιά του.» Έπειτα ο Δαβίδ: Αν αυτός που λέει την αλήθεια, Δέσποτα, κατοικεί μαζί σου, «τη δικαιοσύνη σου δεν την έκρυψα μέσα στην καρδιά μου, την αλήθεια σου και το σωτήριό σου τα ομολόγησα, δεν έκρυψα την αλήθεια σου από μεγάλο πλήθος.» «Αυτός που δεν δολιεύτηκε με τη γλώσσα του.» Έπειτα ο Δαβίδ: Και αν αυτός που δεν δολιεύτηκε με τη γλώσσα του, Δέσποτα, κατοικεί μαζί σου, «Κύριε, με δοκίμασες και με γνώρισες· εσύ γνώρισες το κάθισμά μου και την έγερσή μου, ότι δεν υπάρχει δόλος στη γλώσσα μου.» «Και δεν έκανε κακό στον πλησίον του.» Έπειτα πάλι ο Δαβίδ: Και αν αυτός που δεν έκανε κακό στον πλησίον του κατοικεί μαζί σου, Δέσποτα, «εγώ όμως πορεύθηκα με την ακακία μου. Πορευόμουν με την ακακία της καρδιάς μου. Αν ανταπέδωσα κακά σε αυτούς που μου ανταπέδιδαν κακά,» ας μην κατοικήσω ως φίλος μαζί σου, αλλά «ας πέσω λοιπόν άδειος μπροστά στους εχθρούς μου. Και δεν έκανε κακό στον πλησίον του, και δεν δέχθηκε χλευασμό για τους πιο κοντινούς του.» Έπειτα ο Δαβίδ: Και αν αυτός που δεν χλευάζεται εξαιτίας των οικείων του κατοικεί μαζί με τον Θεό, κι αυτό το κατόρθωσα: «Αυτόν που καταλαλούσε κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξέδιωκα· με εκείνον που έχει υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα. Εκείνος που πορεύεται σε οδό άμεμπτη, αυτός με υπηρετούσε.»

Εάν ανταπέδωσα κακά σε αυτούς που μου ανταποδίδουν κακά. Προβάλλει την αμνησικακία, επικαλούμενος μέσω αυτής το έλεος του Θεού. Ας εκπέσω λοιπόν από τους εχθρούς μου κενός. Ο μεν δίκαιος, έχοντας νικήσει, εξέρχεται πλήρης από τους εχθρούς του· ο δε φαύλος, έχοντας νικηθεί, εκπίπτει από αυτούς κενός, χωρίς να έχει καμία πληρότητα.

Λέει, λοιπόν, και ο Δαβίδ, η πνευματική λύρα, καθώς μόλις ακούσαμε από τον ύμνο που μας εψάλη: «Δίκασε, Κύριε, αυτούς που με αδικούν· πολέμησε αυτούς που με πολεμούν». Ο Θεός, χωρίς να φανερώνει τον σκοπό Του, του λέει: Θέλεις, Δαβίδ, να καταπολεμηθούν αυτοί που σε εχθρεύονται; Και ο Δαβίδ απαντά: Ναι, Κύριε, και πάρα πολύ θέλω να καταπολεμηθούν. Και ο Μονογενής: Και εάν οι εχθροί σου υποστούν αυτά, πού βρίσκεται η αμνησικακία σου; Πώς, επίσης, μπορείς να ψάλλεις λέγοντας την αλήθεια: «Κύριε, εάν ανταπέδωσα κακά σε όσους μου ανταποδίδουν κακά, ας πέσω λοιπόν απογυμνωμένος και κενός ενώπιον των εχθρών μου;» Και ο Δαβίδ: Ναι, Δέσποτα, διότι έτσι ψάλλω την αλήθεια, αλλά εάν Εσύ τους πολεμήσεις, όλα όσα γίνονται από Εσένα είναι άγνωστα και ακατάληπτα. Έτσι άλλωστε με πρόσταξες: Να μην εκδικείσαι ο ίδιος για τον εαυτό σου· «Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω». Και ο Μονογενής: Και πώς πρέπει να καταπολεμηθούν αυτοί που σε εχθρεύονται; Λέγε και φανέρωνε την αιτία. Και ο Δαβίδ: Δεν έχεις ανάγκη, Δέσποτα, από ερώτηση ή υπενθύμιση, αφού είσαι προγνώστης και γνωρίζεις τα της προγνώσεως, και το με ποια προαίρεση πρόκειται να υπάρξει ο άνθρωπος που πρόκειται να γεννηθεί.

Επιδιώκοντας την ανταπόδοση. Το μέγιστο παράπτωμα για έναν άρχοντα είναι να είναι έτοιμος για εκδίκηση και να μηχανεύεται με κάθε τρόπο απέναντι σε όσους τον ελύπησαν την ανταπόδοση των ίδιων κακών. Διότι πώς θα διδάξει κάποιον άλλον να μην ανταποδίδει σε κανέναν κακό αντί κακού, αυτός που κάνει τα πάντα για να εκδικηθεί και να ανταποδώσει τη λύπη σε εκείνον που τον έβλαψε; Μη μιμούμενος την πραότητα του Δαβίδ, ο οποίος λέει: «Εάν ανταπέδωσα κακά σε όσους μου ανταπέδωσαν κακά»· ούτε ενθυμούμενος τον Ιερεμία, ο οποίος αναφέρει ότι: «Είναι αγαθό για τον άνθρωπο να σηκώσει τον ζυγό από τη νεότητά του· θα καθίσει ολομόναχος και θα σιωπήσει, διότι τον πήρε επάνω του. Θα δώσει το μάγουλο σε εκείνον που τον χτυπά, θα χορτάσει από ονειδισμούς». Και τι πρέπει να πούμε για τις διδαχές του Κυρίου, πώς τις περιφρονούν όσοι επιδιώκουν την ανταπόδοση; Εφόσον ο Κύριος λέει: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο».

Κύριε, Θεέ μου, αν έπραξα αυτό, αν υπάρχει αδικία στα χέρια μου, αν ανταπέδωσα κακό σε αυτούς που μου έκαναν κακό, ας πέσω, λοιπόν, κενός μπροστά στους εχθρούς μου. Ας καταδιώξει, λοιπόν, ο εχθρός την ψυχή μου και ας την καταλάβει. Είναι σύνηθες στην Αγία Γραφή η λέξη «ανταπόδοση» να μη λαμβάνεται μόνο με τη συνηθισμένη έννοια, δηλαδή ότι αποδίδεται κάτι μόνο εφόσον έχει προϋπάρξει κάποιο καλό ή κακό, αλλά να χρησιμοποιείται και για εκείνα που αποτελούν την αρχή μιας πράξης· όπως συμβαίνει στη φράση, «Ανταπόδωσε στον δούλο σου». Διότι, αντί να πει «Δώσε», ειπώθηκε, «Ανταπόδωσε». Δόση, λοιπόν, είναι η αρχή της ευεργεσίας, απόδοση είναι η ίση ανταπόδοση εκ μέρους εκείνου που έχει ευεργετηθεί, ενώ ανταπόδοση είναι μια δεύτερη αρχή και κύκλος αγαθών ή κακών που προσφέρονται σε κάποιους. Νομίζω δε ότι, όταν ο λόγος αντί για αίτημα προβάλλει τρόπον τινά μια απαίτηση ζητώντας την ανταπόδοση, φανερώνει το εξής περίπου νόημα: Το χρέος της φροντίδας που αναγκαστικά εκ φύσεως οφείλεται στους απογόνους από αυτούς που τους γέννησαν, αυτό ακριβώς παράσχε μου. Διότι, βάσει της φυσικής στοργής, οφείλεται από τον πατέρα προς τα τέκνα η πρόνοια για τη ζωή. Επειδή οφείλουν, λέγει, οι γονείς να αποταμιεύουν για τα τέκνα τους, ώστε μαζί με την ίδια τη ζωή, να τους παράσχουν επιπλέον και τα αναγκαία εφόδια για τον βίο τους.

Τέτοια είναι συχνά στην Αγία Γραφή η έννοια της απόδοσης ή της ανταπόδοσης, όπως λαμβάνεται στις προκαταρκτικές ενέργειες. Τώρα, όμως, φαίνεται να έχει θάρρος εκείνος που μιλά, επειδή δεν ανταπέδωσε σε όσους του έκαναν κακό, δεν ανταπέδωσε δηλαδή τα όμοια. Εάν, λοιπόν, έπραξα αυτό και εάν ανταπέδωσα κακό σε αυτούς που μου ανταποδίδουν κακά, ας πέσω τότε ηττημένος από τους εχθρούς μου κενός. Κενός ηττάται από τους εχθρούς εκείνος που έχει εκπέσει από τη χάρη, η οποία προέρχεται από το πλήρωμα του Χριστού. Ας καταδιώξει, λοιπόν, ο εχθρός την ψυχή μου και ας την καταλάβει, και ας καταπατήσει στη γη τη ζωή μου. Η ψυχή του δικαίου, βέβαια, όταν χωριστεί από τη συνάφεια και την προσκόλληση προς το σώμα, έχει τη ζωή της κεκρυμμένη μαζί με τον Χριστό στον Θεό· ώστε να μπορεί να λέει, σύμφωνα με τον Απόστολο: «Δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός»· και, «εκείνο που τώρα ζω εν σαρκί, το ζω εν πίστει».

Περί οργής και έχθρας. Λόγος ΙΖ΄. Αποτελεί μέγιστη μομφή για τον Χριστιανό το να είναι έτοιμος για αντεκδίκηση και να επινοεί με κάθε τρόπο την ανταπόδοση των ίδιων κακών σε εκείνους που τον ελύπησαν. Διότι πώς θα διδάξει κάποιον άλλον να μην ανταποδίδει σε κανέναν κακό αντί κακού, αυτός που κάνει τα πάντα για να εκδικηθεί και να ανταποδώσει τη λύπη σε αυτόν που τον έβλαψε, μην μιμούμενος την πραότητα του Δαβίδ που έλεγε: «Εάν ανταπέδωσα κακά σε αυτούς που μου ανταπέδιδαν κακά, είθε να πέσω ηττημένος μπροστά στους εχθρούς μου»; Γι' αυτό πρέπει να καταστέλλουμε το μανιώδες και παράφορο κίνημα της ψυχής με την ανάμνηση των μακάριων παραδειγμάτων του· το πώς ανεχόταν με πραότητα την υβριστική συμπεριφορά του Σεμεΐ. Διότι δεν έδινε ευκαιρία στην οργή να κινηθεί, στρέφοντας τον νου του προς τον Θεό, λέγοντας ότι ο Κύριος είπε στον Σεμεΐ να καταραστεί τον Δαβίδ. Γι' αυτό, ακούγοντάς τον να τον αποκαλεί άνδρα αιμάτων και άνδρα παράνομο, δεν οργίστηκε εναντίον του, αλλά ταπείνωσε τον εαυτό του, θεωρώντας ότι η ύβρις τον έβρισκε σύμφωνα με ό,τι του άξιζε. Διότι κάθε έλεγχος που αγγίζει καίρια αυτόν που ελέγχεται, τον βασανίζει ισχυρά, φανερώνοντας την αισχρότητα του αμαρτήματος· με αποτέλεσμα να ευεργετεί τα μέγιστα εκείνον που δεν αισθάνεται τα δικά του σφάλματα, οδηγώντας τον σε επίγνωση και αληθινή μεταμέλεια.

Αλλά δεν τον παρέβη· διότι μαρτυρείται ότι τον τήρησε, και έχει δώσει μαρτυρία για τον εαυτό του. Επομένως, ο νόμος δεν εμποδίζει κανέναν απολύτως να δίνει μαρτυρία για τον εαυτό του. Τι θα πούμε επιπλέον για αυτά, όταν βλέπουμε τον μακάριο Δαβίδ να λέει: «Κύριε ο Θεός μου, αν έπραξα αυτό, αν ανταπέδωσα κακά σε εκείνους που μου ανταπέδιδαν κακά;» Αλλά και επιπλέον λέει ο μακάριος Ιερεμίας: «Κύριε Παντοκράτορ, δεν κάθισα σε συνέδριο εκείνων που χλεύαζαν, αλλά σεβόμουν το πρόσωπο του χεριού σου». Και πάλι ο σοφότατος Παύλος, μολονότι ήταν «εκπαιδευμένος με ακρίβεια στον πατρικό νόμο», όπως βέβαια και ο ίδιος κάπου διαβεβαίωσε, αναφωνεί ρητά: «Διότι η συνείδησή μου δεν με ελέγχει για τίποτα».

Και είναι φανερό από αυτά που προσθέτει· διότι λέει: «Αν ανταπέδωσα σε αυτούς που μου ανταποδίδουν κακά.» <Ας ξεπέσω λοιπόν μπροστά στους εχθρούς μου κενός.> (E i. 12) Δηλαδή, είθε να εκπέσω από κάθε τιμή και δόξα, και να γίνω σαν χώμα κάτω από τα πόδια των εχθρών μου. <Ανάστηθι, Κύριε, με την οργή σου.> (A f. 42 b) Όπως λοιπόν ανέφερα, ο λόγος έχει μεταβεί στον Χριστό, και Τον παρακαλεί να εγερθεί όχι εναντίον του Αβεσσαλώμ (διότι πώς θα μπορούσε, αφού για εκείνον παρακαλούσε λέγοντας: «Σπλαγχνιστείτε το παιδί μου τον Αβεσσαλώμ;»), αλλά παρακαλεί τον Θεό να εγερθεί υπέρ όλης της ανθρωπότητας, σαν να βγαίνει από την ηρεμία της παλαιάς Του μακροθυμίας, με οργή και κίνηση εναντίον των περάτων των εχθρών Του. Πάρα πολλοί, λοιπόν, είναι οι εχθροί της ανθρωπότητας, δηλαδή οι πονηροί και ολέθριοι δαίμονες· ως πέρατά τους όμως θα μπορούσαν να νοηθούν αυτοί που υπερέχουν και βρίσκονται πάνω από τους άλλους, όπως ο Σατανάς και οι προσκείμενοι σε αυτόν, δηλαδή οι κοσμοκράτορες του σκότους.

Γι' αυτό σας λέω πάντοτε: όσο είναι νεαρά τα πάθη, κόψτε τα προτού ριζώσουν εναντίον σας και ταλαιπωρηθείτε. Διότι άλλο πράγμα είναι να ξεριζώσει κανείς ένα μικρό χορτάρι και άλλο να βγάλει από τη ρίζα ένα μεγάλο δέντρο. Δεν παραξενεύομαι για τίποτε άλλο, παρά για το ότι ούτε καν ξέρουμε τι ψάλλουμε· καθημερινά ψάλλουμε και καταριόμαστε τους εαυτούς μας και δεν το καταλαβαίνουμε. Δεν οφείλουμε να γνωρίζουμε τι ψάλλουμε; Επειδή διαρκώς λέμε: «Αν ανταπέδωσα κακά σε αυτούς που μου ανταποδίδουν κακά, ας πέσω λοιπόν από τους εχθρούς μου κενός». Τι σημαίνει το «ας πέσω»; Όσο κάποιος στέκεται όρθιος, έχει τη δύναμη να αντισταθεί στον εχθρό του, χτυπά, χτυπιέται, νικά, ηττάται· διότι ακόμα στέκεται. Εάν όμως φτάσει στο σημείο να πέσει, πώς μπορεί πλέον πεσμένος χάμω να παλέψει με τον εχθρό του; Και εμείς καταριόμαστε τον εαυτό μας όχι μόνο να πέσουμε από τους εχθρούς μας, αλλά να πέσουμε και κενοί. Τι σημαίνει όμως το να πέσει κάποιος κενός από τους εχθρούς του; Είπαμε ότι το να πέσει κανείς σημαίνει να μην έχει πια τη δύναμη να αντισταθεί, το να κείτεται κατάχαμα. Το να είναι όμως κενός, σημαίνει να μην έχει απολύτως κανένα αγαθό, ώστε τουλάχιστον να μπορέσει να σηκωθεί. Διότι αυτός που σηκώνεται, μπορεί πάλι να φροντίσει τον εαυτό του, και κάποια στιγμή έρχεται πάλι σε μάχη.

Διότι, είτε μέσω του εαυτού του είτε μέσω κάποιου άλλου, πρέπει κανείς, προσφέροντας την εφικτή βοήθεια, να θεραπεύει· ή, τουλάχιστον, να προσεύχεται να τιμωρηθεί η πονηρή έξη, δηλαδή να εκριζωθεί από εκείνον που την έχει. Αυτό διδάσκει και το «Προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται», και το «Αγαπάτε τους εχθρούς σας». Εκείνος που δεν αγαπά επιφανειακά, συνεργεί και στο να γίνει καλά ο άλλος, και εκείνο που αναφέρεται στον έβδομο ψαλμό: «Αν ανταπέδωκα σε εκείνους που μου ανταποδίδουν κακά, ας πέσω λοιπόν άδειος από τους εχθρούς μου», διδάσκει σαφώς να μη μισούμε κανέναν. Πώς, λοιπόν, έχει ειπωθεί: «Μήπως δεν μίσησα, Κύριε, εκείνους που σε μισούν;» Αλλά μάλλον, ποιος είναι τόσο άθεος, ώστε να μισεί αυτόν που θεωρεί Θεό; Είναι φανερό, λοιπόν, πως εκείνοι που μισούν και αναθεματίζουν τον Ιησού, μισούν τον Θεό. Διότι «αυτός που δέχεται εμένα», λέει, «δέχεται εκείνον που με απέστειλε»· και, «Εκείνος που ομολογεί τον Υιό, έχει και τον Πατέρα»· επομένως, και εκείνος που μισεί τον Υιό, μισεί και τον Πατέρα. Και καθένας που αμαρτάνει μισεί τον Θεό· διότι μισεί τη σοφία και τη δικαιοσύνη, τα οποία είναι ο Χριστός. Και τι το παράδοξο, εφόσον ο αμαρτωλός μισεί τον ίδιο του τον εαυτό; Διότι σύμφωνα με τον Σολομώντα: «Εκείνος που αποστρέφεται την παιδεία, μισεί τον εαυτό του». Επομένως, εκείνος που μισεί αυτούς που μισούν τον Θεό, με εξαίρεση τους ευσεβεστάτους λογίους, θα μισήσει τους πάντες, ακόμη και τον ίδιο του τον εαυτό όταν αμαρτάνει.

Κύριε και Θεέ μου, εάν το έπραξα αυτό, εάν υπάρχει αδικία στα χέρια μου, εάν ανταπέδωσα με κακό σε αυτούς που μου έκαναν κακό, τότε ας καταπέσω ενώπιον των εχθρών μου κενός. Πόση παρρησία διαθέτει εξαιτίας τού ότι δεν μνησικακεί! Διότι αυτό αποτελεί εξαιρετικό κατόρθωμα του Δαβίδ· όπως ακριβώς η πραότητα του Μωυσή (διότι υπήρξε πράος περισσότερο από όλους τους ανθρώπους που ζούσαν πάνω στη γη), η πίστη του Αβραάμ (διότι πίστεψε στον Θεό, και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη), η καρτερία του Ιώβ, η σωφροσύνη του Ιωσήφ, και η σοφία του Σολομώντα. Και η σταθερότητα των αγίων δεν μαρτυρείται για τα ίδια ακριβώς πράγματα, αλλά για το παράδοξο αγώνισμα στο οποίο διακρίνεται ο καθένας. Ο Δαβίδ, λοιπόν, ο οποίος πάντοτε επεδίωκε την αμνησικακία, την προβάλλει στον Θεό, ζητώντας να τύχει ίσης μεταχείρισης από Αυτόν. Διότι γνώριζε μέσω του θείου Πνεύματος τη μελλοντική υπόσχεση του Σωτήρα: «Εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και σε εσάς ο Πατέρας σας ο ουράνιος τα δικά σας παραπτώματα». Γι' αυτό και, μετά από επαρκή μετάνοια, αξιώθηκε της αφέσεως.

Το να φαίνεται, όμως, ότι ο Δαβίδ καταράται και λέει: «Ας έλθει θάνατος επάνω τους, και ας καταβούν ζωντανοί στον άδη», τι συμφωνία θα μπορούσε να έχει με το καύχημα της αρετής του που υμνείται, για την οποία έχει καταγραφεί να λέει: «Αν ανταπέδωσα κακά σε εκείνους που μου ανταπέδιδαν κακά, είθε να πέσω νικημένος μπροστά στους εχθρούς μου»; Διότι το να εκτοξεύει τέτοιες κατάρες εναντίον των εχθρών του δεν θα ταίριαζε στον ανεξίκακο Δαβίδ, ο οποίος πάντοτε τιμούσε και σεβόταν τον Σαούλ, ώστε να μην τολμά καν να βάλει χέρι επάνω του, ακόμη και όταν κάποτε τον είχε υποχείριό του, όπως αποδεικνύεται από την ίδια την ιστορία. Και προχωρώντας προσθέτει: «Έγιναν πιο απαλά και από το λάδι τα λόγια του, όμως αυτά είναι σαΐτες». Ποιον, λοιπόν, θα μπορούσε κανείς να υποδείξει ότι έκανε αυτά στον Δαβίδ; Εξαιτίας όλων αυτών, θεωρώ ότι δεν υπάρχει περιθώριο να αναφέρονται τα προκείμενα στο πρόσωπο του Δαβίδ· αντίθετα, νομίζω ότι ειπώθηκαν με προφητική δύναμη, και αποδεικνύεται ότι έχουν εκπληρωθεί μόνο στο πρόσωπο του Σωτήρα και Κυρίου μας, όταν, αφού συγκεντρώθηκαν οι άρχοντες του ιουδαϊκού έθνους στην Ιερουσαλήμ, συγκρότησαν συνέδριο και συσκέφθηκαν πώς να τον εξοντώσουν· στο οποίο άλλοι μεν ψήφισαν την καταδίκη του σε θάνατο, ενώ άλλοι έφερναν αντιρρήσεις, όπως ο Νικόδημος που έλεγε: «Μήπως ο νόμος μας καταδικάζει τον άνθρωπο, αν δεν τον ακούσει πρώτα;» Αυτά, λοιπόν, προφητεύει το Άγιο Πνεύμα μέσα από τα προκείμενα, λέγοντας: «Διότι είδα ανομία και αντιλογία μέσα στην πόλη ημέρα και νύχτα.»

«Αλλά εμμένω και συμφωνώ· λέγε λοιπόν.» «Λέω λοιπόν τώρα το επόμενο, ή μάλλον ρωτώ: όσα συμφωνήσει κανείς με κάποιον ότι είναι δίκαια, πρέπει να τα πράττει ή να τον εξαπατά;» «Πρέπει να τα πράττει.» Σε αυτά παράβαλε το «σε κανέναν μην ανταποδίδετε κακό αντί για κακό» και το «να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται· να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους», και επιπλέον το «όταν μας λοιδορούν, ευλογούμε· όταν μας καταδιώκουν, υπομένουμε· όταν μας δυσφημούν, παρακαλούμε», τα οποία αναφέρονται στα δικά μας ιερά γράμματα. Και ο προφήτης των Εβραίων επίσης λέει: «Αν ανταπέδωσα κακό σε αυτούς που μου ανταπέδιδαν κακά»· και πάλι: «Με αυτούς που μισούν την ειρήνη, εγώ ήμουν ειρηνικός.»

Ψαλμός του Δαβίδ, τον οποίο έψαλε για τον Χουσί, που ερμηνεύεται «Αιθίοπας», δηλαδή ο διάβολος· διότι είναι μαύρος σαν να έχει καπνιστεί από την οργή του Θεού. Έτσι άλλωστε τον ονομάζει και η Γραφή, «δαυλό βγαλμένο από τη φωτιά». Και δαυλός είναι ένα μισοκαμένο ξύλο. Τον αποκαλεί δε «υιό του Ιεμενεί», ως πλάσμα που δημιουργήθηκε από τη δεξιά του Θεού· διότι η λέξη Ιεμενείας ερμηνεύεται «δεξιά». Επειδή λοιπόν αυτός [έχοντας εκπέσει από την άνω δόξα] πολεμά τον άνθρωπο. Για τον λόγο αυτόν, προσευχόμενος στον Θεό εκ μέρους του ανθρώπου, του αφιέρωσε τον ψαλμό. «Κύριε, ο Θεός μου». Από τον διάβολο και τους δαίμονές του. «Από όλους αυτούς που με καταδιώκουν». Διότι μου επιτίθεται ζητώντας να με ανατρέψει, λέει ο άνθρωπος, αλλά εσύ ως αγαθός Θεός γλίτωσέ με από αυτόν. «Μήπως με αρπάξει». Διότι αρπακτικό και τυραννικό είναι αυτό το θηρίο και θέλει πάντοτε να καταπιεί τον άνθρωπο, νομίζοντας ότι δεν υπάρχει κανείς για να τον υπερασπιστεί. «Κύριε ο Θεός μου». Απολογείται ο προφήτης προς τον Θεό, δηλαδή υπέρ του ανθρώπου. «Εάν ανταπέδωκα». Πάλι ο Χριστός, γινόμενος πρότυπο για τον άνθρωπο ώστε να μην ανταποδίδει κακό αντί κακού, καθώς σταυρωνόταν έλεγε: «Άφες αυτοίς, ου γαρ οίδασι τι ποιούσι». «Είθε να εκπέσω». Δηλαδή, θέλησα να τους κερδίσω παρότι ήταν εχθροί· αυτοί όμως απομακρύνθηκαν από εμένα, προφανώς οι Ιουδαίοι. «Ας καταδιώξει». [Αυτοί όμως επιτέθηκαν με φθόνο και δεν σταμάτησαν να καταδιώκουν, νομίζοντας ότι θα καταλάβουν τον ακατάληπτο].

Και για τους άλλους ανθρώπους να προσεύχεστε αδιάλειπτα· διότι υπάρχει σε αυτούς ελπίδα μετανοίας, ώστε να βρουν τον Θεό. Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει; Επιτρέψτε τους, λοιπόν, να διδαχθούν από εσάς. Γίνετε, λοιπόν, διάκονοι του Θεού και στόμα του Χριστού· διότι λέγει ο Κύριος: «Εάν εξαγάγετε το πολύτιμο από το ανάξιο, θα γίνετε σαν το δικό μου στόμα». Απέναντι στην οργή τους εσείς να γίνεστε ταπεινόφρονες, αντιτάξτε απέναντι στις βλασφημίες τους τις εκτενείς σας προσευχές, όταν αυτοί πλανώνται, εσείς να στέκεστε εδραίοι στην πίστη, νικήστε το άγριο ήθος με ημερότητα, και την οργίλη διάθεση με πραότητα. Διότι μακάριοι είναι οι πράοι, και ο Μωυσής υπήρξε πράος περισσότερο από όλους τους ανθρώπους, και ο Δαβίδ σφόδρα πράος. Γι' αυτό ο Παύλος προτρέπει λέγοντας ότι ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, και να διαπαιδαγωγεί με πραότητα εκείνους που αντιτίθενται. Μη σπεύδοντας να εκδικηθείτε αυτούς που σας αδικούν (διότι λέγει: «εάν ανταπέδωσα κακά σε αυτούς που μου ανταπέδωσαν κακά»), ας τους κάνουμε αδελφούς μας με την επιείκεια. Πείτε σε αυτούς που σας μισούν: «Είστε αδελφοί μας», ώστε να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου. Και ας μιμηθούμε τον Κύριο, ο οποίος, όταν λοιδορείτο δεν ανταπέδιδε τις λοιδορίες, όταν σταυρωνόταν δεν αντιστεκόταν, όταν έπασχε δεν απειλούσε, αλλά προσευχόταν για τους εχθρούς του: «Πατέρα, συγχώρησέ τους, δεν γνωρίζουν τι κάνουν».

Αλλά ούτε και αυτό είναι τόσο σπουδαίο σε σύγκριση με εκείνο που πρόκειται να λεχθεί. Και ποιο είναι αυτό; «Εάν ανταπέδωσα», λέει, «κακό σε εκείνους που μου έκαναν κακό». Προσέξτε με ακρίβεια. Διότι αυτό που ελέχθη δεν είναι κάτι το τυχαίο. Επειδή καλό είναι βεβαίως το να μην αδικεί κανείς· πολύ ανώτερο όμως, και γνώρισμα φιλοσοφημένης ψυχής, είναι το να μην εκδικείται κανείς αυτόν που τον αδικεί.

«Διότι προσεύχεσθε», λέγει, «υπέρ εκείνων που σας κατατρέχουν, κάνετε καλό σε εκείνους που σας μισούν». Στην περίπτωση δε του Δαβίδ, το να μην εκδικείται δεν είναι κάτι μικρό, αλλά είναι πολύ ανώτερο και από την εντολή του Νόμου. Γι' αυτό λέγει: «Αν έκανα αυτό, αν υπάρχει αδικία στα χέρια μου· αν ανταπέδωσα κακά σε αυτούς που μου ανταπέδιδαν κακά». Διότι, στην περίπτωση μεν του παιδιού του, τον εμπόδιζε και η ίδια η φύση· αλλά, λέγει, αν αδίκησα άλλους, ή αν εκδικήθηκα. Ποια συγγνώμη, λοιπόν, θα μπορούσαμε να έχουμε εμείς, και ποια απολογία, εάν μετά την παρουσία του Χριστού δεν φθάνουμε στα μέτρα εκείνων που έζησαν την εποχή της Παλαιάς Διαθήκης, και μάλιστα ενώ απαιτείται από εμάς μεγάλη περίσσεια αρετής; Διότι λέγει: «Εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Όπως ακριβώς, δηλαδή, δεν είναι ίσος εκείνος που κατορθώνει τα ίδια πράγματα όντας υπό τον Νόμο με εκείνον που τα κατόρθωσε προ του Νόμου, έτσι δεν είναι ίσος ούτε εκείνος που βρίσκεται στην εποχή της Χάριτος με εκείνον που βρισκόταν υπό τον Νόμο, αλλά προκύπτει μεγάλη διαφορά και εξαιτίας της εποχής. Δείχνοντας το αυτό ο Παύλος, τόσο στην περίπτωση της κακίας όσο και της αρετής, πρόσεξε πώς τους μεν θαυμάζει περισσότερο, και τους δε αποφαίνεται ότι είναι άξιοι μεγαλύτερης τιμωρίας, λέγοντας τα εξής: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν τον Νόμο, πράττουν εκ φύσεως τα προστάγματα του Νόμου, αυτοί μη έχοντας Νόμο, είναι νόμος για τον εαυτό τους».

Ας πέσω, λοιπόν, μπροστά στους εχθρούς μου κενός. Ας καταδιώξει, λοιπόν, ο εχθρός την ψυχή μου και ας την προφτάσει, και ας καταπατήσει στη γη τη ζωή μου, και ας ρίξει τη δόξα μου στο χώμα. Είδες παρρησία δικαίου και άριστη συνείδηση; Διότι, εάν δεν είχε απόλυτη εμπιστοσύνη στον εαυτό του, δεν θα επικαλείτο τέτοιες κατάρες.

Αυτό που εννοεί είναι το εξής: Εάν αδίκησα, εάν εκδικήθηκα, ας πάθω τούτα και εκείνα· και εκδίδει ο ίδιος την καταδικαστική απόφαση εναντίον του εαυτού του, και δεν αξιώνει να κριθεί σύμφωνα με το μέτρο, αλλά να υποστεί τιμωρία πολύ μεγαλύτερη από όσο του αξίζει· και καθιστά τον εαυτό του υπόλογο σε τιμωρία, από την οποία ο νόμος τον προστατεύει. Και δες ποια είναι αυτή: Ας εκπέσω, λέει, εξαιτίας των εχθρών μου κενός. Ας καταδιώξει, λοιπόν, ο εχθρός την ψυχή μου και ας την καταλάβει, και ας καταπατήσει στη γη τη ζωή μου, και τη δόξα μου στο χώμα ας κατασκηνώσει. Δηλαδή, ας με εξολοθρεύσει άτιμο και ανώνυμο, και μαζί με τη ζωή μου ας καταστρέψει και τη δόξα μου. Τι σημαίνει, «Και τη δόξα μου στο χώμα ας κατασκηνώσει»; Να την ταπεινώσει, να την ποδοπατήσει· ας γίνω έρμαιο των εχθρών, λέει. Τι θα μπορούσε να υπάρξει πιο μιαρό από τον Αβεσσαλώμ, ο οποίος καταδίωκε τον πατέρα του, και μάλιστα έναν τέτοιο πατέρα, τόσο πράο και επιεική, όντας ο ίδιος ασελγής, ακόλαστος και υβριστής; Τι λοιπόν; Μήπως ανταπέδωσε σε εκείνους που του ανταπέδιδαν κακά, ή μήπως μνησικάκησε;

Αν και έχει αναρίθμητα κατορθώματα και θα μπορούσε μέσω αυτών να ικετεύσει τον Θεό, δεν αναφέρει τίποτα από αυτά, αλλά καταφεύγει μόνο στο έλεος του Θεού. Επομένως, είναι φανερό ότι, ακόμη και όταν λέει τέτοια λόγια, όπως το «Εάν το έκανα αυτό», «Εάν ανταπέδωσα» και τα παρόμοια, τα λέει έχοντας περιέλθει σε μεγάλη ανάγκη να τα πει. Εάν δεν συντρέχει αυτή η ανάγκη, δεν αναφέρει τίποτα από εκείνα, αλλά προβάλλει το έλεος και τη φιλανθρωπία του Θεού αντί για κάθε άλλη ικεσία. Έπειτα, έχοντας τη βεβαιότητα ότι δεν θα διαψευστεί η ελπίδα του, προσθέτει: «Θα αγαλλιάσει η καρδιά μου για τη σωτηρία Σου».

Διότι, αν αναζητήσεις τη δική του γνώμη, θα τον ακούσεις να λέει: «Αν ανταπέδωσα κακά σε όσους μου τα ανταπέδωσαν», υπερβαίνοντας έτσι το μέτρο που του παρεχόταν από τους νόμους. Όταν όμως διηγείται τα πάθη άλλων, περιγράφει τον θυμό και την οδύνη· αυτό ακριβώς έπραξε και τώρα, φέρνοντας στο προσκήνιο την επιθυμία των Ιουδαίων, οι οποίοι εξέτειναν την οργή τους μέχρι και την άωρη ηλικία. Όμως τα της Καινής Διαθήκης δεν είναι τέτοια· απεναντίας, έχουμε εντολή και να δίνουμε νερό και να τρέφουμε τους εχθρούς μας, και να προσευχόμαστε υπέρ εκείνων που μας κατατρέχουν. Και αυτό το πράττουμε εξαιτίας της νομοθεσίας που μας έχει οριστεί. Ποια είναι όμως αυτή; «Διότι, εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας», λέει, «περισσότερο από εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Ας επιδείξουμε, λοιπόν, πολλή προθυμία και ας την τηρήσουμε ολόκληρη με περίσσευμα, εφόσον πλέον πολιτευόμαστε πάνω στη γη σαν να βρισκόμαστε στον ουρανό, και συμμετέχουμε στη χορεία των αγγέλων. Διότι με αυτόν τον τρόπο θα απολαύσουμε και τα μελλοντικά αγαθά· τα οποία είθε να αξιωθούμε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Ψαλμός 7. Ψαλμός του Δαβίδ, τον οποίο έψαλε στον Κύριο για τα λόγια του Χουσί, γιου του Ιεμενεί. «Κύριε, Θεέ μου, σε σένα ήλπισα, σώσε με από όλους αυτούς που με καταδιώκουν και γλίτωσέ με· μήπως και αρπάξει την ψυχή μου σαν λιοντάρι, χωρίς να υπάρχει κανείς για να με λυτρώσει ούτε να με σώσει». Επειδή, αφού ο Δαβίδ άκουσε κάποια φοβερά και τρομερά λόγια από τον Χουσί, καταφεύγει στον Θεό, υμνώντας και ψάλλοντας αυτά και ικετεύοντας τον Θεό με παρρησία να κριθεί και ο ίδιος με την ίδια κρίση που έκρινε· «Κύριε Θεέ μου», λέγοντας, «εάν έπραξα αυτό, εάν υπάρχει αδικία στα χέρια μου, εάν ανταπέδωσα κακό σε αυτούς που μου έκαναν κακό, τότε ας ηττηθώ και εγώ από τους εχθρούς μου άπραγος, ας καταδιώξει ο εχθρός την ψυχή μου και ας την καταλάβει, ας καταπατήσει τη ζωή μου στο έδαφος και ας θάψει τη δόξα μου στο χώμα». Εάν λοιπόν εγώ έπραξα τέτοια πράγματα, λέει, Κύριε Θεέ μου, παραχώρησε να πάθω και εγώ τα ίδια· αλλιώς: «Σήκω, Κύριε, με την οργή σου», εναντίον αυτών που εξεγείρονται εναντίον μου. Αυτά, εξάλλου, αποτελούσαν προτυπώσεις της εξέγερσης των Ιουδαίων κατά του Χριστού. Γι' αυτό και προσθέτει: «Υψώσου στα πέρατα των εχθρών σου» και «Εξεγέρσου, Κύριε Θεέ μου, σύμφωνα με το πρόσταγμα που διέταξες, και συνάθροιση λαών θα σε κυκλώσει» στα πέρατα των εχθρών σου.

Τότε λοιπόν ο μεν αποστάτης, όμοια με εκείνον στο Ευαγγέλιο του οποίου τα χωράφια έφεραν πλούσια σοδειά, φανταζόταν μεγαλύτερες αποθήκες και περιφερόταν με το νου του με βασιλική στολή και προετοίμαζε περισσότερες απολαύσεις για την ψυχή του· ο δε δικός σου συνεργός και προστάτης στα πάντα, ο Άγγελος της μεγάλης βουλής του Πατρός, χλευάζοντάς τον για τα σχέδιά του, σχεδόν στεκόταν από πάνω του και έλεγε: «άφρων, αυτή τη νύχτα απαιτούν την ψυχή σου από εσένα». Ή και αλλιώς, εσύ μεν, ω βασιλιά, απαντούσες ψάλλοντας τότε μαζί με τον Δαβίδ για παρόμοια βεβαίως περιστατικά: «Κύριε ο Θεός μου, εάν το έπραξα αυτό· εάν υπάρχει αδικία στα χέρια μου· εάν ανταπέδωσα κακά σε όσους μου ανταπέδωσαν κακά, ας πέσω λοιπόν μπροστά στους εχθρούς μου κενός». Ο δε Θεός από ψηλά και ήρεμα σου αντιψάλλοντας, καταπραΰνοντας και ανακουφίζοντας τις δυσχέρειες που σε πλησίαζαν, έλεγε: «ας πέσει ο κόπος του στο κεφάλι του, και πάνω στην κορυφή του ας κατεβεί η αδικία του». Το οποίο και ακολούθησε αμέσως. Και τώρα, σαν να πρόκειται για το ημιτελές έργο της τυραννίας, και γλώσσες Κερκώπων φλυαρούν εναντίον της κακούργας κεφαλής που είναι κρεμασμένη ψηλά σε μετέωρη αψίδα· και κοράκια, εξίσου κράζοντας, πετούν γύρω της και κρώζουν· ενώ και η ίδια, μορφάζοντας από τον άνεμο που φυσάει μέσα της, θρηνεί για τη δική της παράνοια.

Δεν τον ακούγατε να λέει: «Διότι έφαγα στάχτη σαν ψωμί και το ποτό μου το ανακάτευα με κλάμα, από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε το οστό μου στη σάρκα μου, παρομοιάστηκα με πελεκάνο της ερήμου», και πάλι: «Κοπίασα στον στεναγμό μου, κάθε νύχτα θα λούζω την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου»; Δεν τον ακούγατε να λέει: «Κύριε και Θεέ μου, αν έπραξα αυτό, αν υπάρχει αδικία στα χέρια μου, αν ανταπέδωσα κακά σε εκείνους που μου έκαναν κακό, ας πέσω τότε άδειος μπροστά στους εχθρούς μου, ας καταδιώξει τότε ο εχθρός την ψυχή μου και ας την καταλάβει και ας καταπατήσει στη γη τη ζωή μου και τη δόξα μου ας κατασκηνώσει στο χώμα»;