Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 7:6

Ας καταδιώξει, λοιπόν, ο εχθρός την ψυχή μου. Αυτό που λέει είναι το εξής: Ας πέσω στα χέρια του διαβόλου, εάν έπραξα κάτι τέτοιο από όσα προαναφέρθηκαν· εάν έκανα αυτό και εκείνο, ας μην ελευθερωθώ από την αμαρτία πριν από τον θάνατο. Υψώσου στα πέρατα των εχθρών μου. Δηλαδή, ανάμεσα στους ισχυρούς των εχθρών μου. Διότι η λέξη πέρατα υποδηλώνει τα άκρα.

Κύριε, Θεέ μου, αν έπραξα αυτό, αν υπάρχει αδικία στα χέρια μου, αν ανταπέδωσα κακό σε αυτούς που μου έκαναν κακό, ας πέσω, λοιπόν, κενός μπροστά στους εχθρούς μου. Ας καταδιώξει, λοιπόν, ο εχθρός την ψυχή μου και ας την καταλάβει. Είναι σύνηθες στην Αγία Γραφή η λέξη «ανταπόδοση» να μη λαμβάνεται μόνο με τη συνηθισμένη έννοια, δηλαδή ότι αποδίδεται κάτι μόνο εφόσον έχει προϋπάρξει κάποιο καλό ή κακό, αλλά να χρησιμοποιείται και για εκείνα που αποτελούν την αρχή μιας πράξης· όπως συμβαίνει στη φράση, «Ανταπόδωσε στον δούλο σου». Διότι, αντί να πει «Δώσε», ειπώθηκε, «Ανταπόδωσε». Δόση, λοιπόν, είναι η αρχή της ευεργεσίας, απόδοση είναι η ίση ανταπόδοση εκ μέρους εκείνου που έχει ευεργετηθεί, ενώ ανταπόδοση είναι μια δεύτερη αρχή και κύκλος αγαθών ή κακών που προσφέρονται σε κάποιους. Νομίζω δε ότι, όταν ο λόγος αντί για αίτημα προβάλλει τρόπον τινά μια απαίτηση ζητώντας την ανταπόδοση, φανερώνει το εξής περίπου νόημα: Το χρέος της φροντίδας που αναγκαστικά εκ φύσεως οφείλεται στους απογόνους από αυτούς που τους γέννησαν, αυτό ακριβώς παράσχε μου. Διότι, βάσει της φυσικής στοργής, οφείλεται από τον πατέρα προς τα τέκνα η πρόνοια για τη ζωή. Επειδή οφείλουν, λέγει, οι γονείς να αποταμιεύουν για τα τέκνα τους, ώστε μαζί με την ίδια τη ζωή, να τους παράσχουν επιπλέον και τα αναγκαία εφόδια για τον βίο τους.

Τέτοια είναι συχνά στην Αγία Γραφή η έννοια της απόδοσης ή της ανταπόδοσης, όπως λαμβάνεται στις προκαταρκτικές ενέργειες. Τώρα, όμως, φαίνεται να έχει θάρρος εκείνος που μιλά, επειδή δεν ανταπέδωσε σε όσους του έκαναν κακό, δεν ανταπέδωσε δηλαδή τα όμοια. Εάν, λοιπόν, έπραξα αυτό και εάν ανταπέδωσα κακό σε αυτούς που μου ανταποδίδουν κακά, ας πέσω τότε ηττημένος από τους εχθρούς μου κενός. Κενός ηττάται από τους εχθρούς εκείνος που έχει εκπέσει από τη χάρη, η οποία προέρχεται από το πλήρωμα του Χριστού. Ας καταδιώξει, λοιπόν, ο εχθρός την ψυχή μου και ας την καταλάβει, και ας καταπατήσει στη γη τη ζωή μου. Η ψυχή του δικαίου, βέβαια, όταν χωριστεί από τη συνάφεια και την προσκόλληση προς το σώμα, έχει τη ζωή της κεκρυμμένη μαζί με τον Χριστό στον Θεό· ώστε να μπορεί να λέει, σύμφωνα με τον Απόστολο: «Δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός»· και, «εκείνο που τώρα ζω εν σαρκί, το ζω εν πίστει».

Η ψυχή, αντίθετα, του αμαρτωλού, ο οποίος ζει κατά σάρκα και έχει συμφυρθεί με τις ηδονές του σώματος, κυλιέται στα πάθη της σάρκας σαν μέσα σε βούρκο. Αυτήν την ψυχή καταπατά ο εχθρός και προσπαθεί με πείσμα να την μολύνει ακόμη περισσότερο και, τρόπον τινά, να την καταχώσει, πατώντας πάνω σε αυτόν που έχει πέσει και καταπατώντας με τα ίδια του τα πόδια στο χώμα, δηλαδή στο σώμα, τη ζωή εκείνου που ολίσθησε. «Καὶ τὴν δόξαν μου εἰς χοῦν κατασκηνώσαι» (Και τη δόξα μου ας κατασκηνώσει στο χώμα). Των μεν αγίων, οι οποίοι έχουν το πολίτευμά τους στους ουρανούς και θησαυρίζουν για τους εαυτούς τους τα αγαθά στους αιώνιους θησαυρούς, η δόξα βρίσκεται στους ουρανούς. Των χοϊκών όμως ανθρώπων, και όσων ζουν κατά σάρκα, η δόξα λέγεται ότι κατασκηνώνει στο χώμα. Διότι εκείνος που δοξάζεται για τον χοϊκό πλούτο, και εκείνος που επιδιώκει την ολιγόχρονη τιμή των ανθρώπων, καθώς και εκείνος που στηρίζεται στα σωματικά πλεονεκτήματα, κατέχει δόξα η οποία δεν ανυψώνεται προς τον ουρανό, αλλά απομένει μέσα στο χώμα.

Έπειτα λέμε: Ας καταδιώξει λοιπόν ο εχθρός την ψυχή μου και ας την καταλάβει· όχι μόνο ας την καταδιώξει, αλλά και ας την καταλάβει, ώστε να γίνουμε υποχείριά του, ώστε να νικιόμαστε από αυτόν στα πάντα και σε κάθε πράγμα να μας καταβάλλει, εάν ανταποδώσουμε κακό σε όσους μας κάνουν κακό.

Τότε ας καταδιώξει ο εχθρός την ψυχή μου, και ας την καταλάβει και ας καταπατήσει στη γη τη ζωή μου, και ας κατασκηνώσει τη δόξα μου στο χώμα. Και ισχυριζόμενος λέει: Αν δεν το κατόρθωσα αυτό, ας μην ελευθερωθώ από την αμαρτία πριν από τον θάνατο, ούτε να ανακτήσω τη δόξα μου, αλλά ας καταληφθώ μέσα στις ίδιες μου τις αμαρτίες, ώστε, όπως ακριβώς όταν αμάρτησα, έτσι και για πάντα ο εχθρός να καταπατήσει την ψυχή μου, μέχρι τον θάνατο της επιστροφής στο χώμα. Αν όμως το κατόρθωσα, είθε να αξιωθώ της ανάλογης λύτρωσης, και να μην παραμένω στο χώμα, στο οποίο κατέπεσα εξαιτίας της αμαρτίας, εμμένοντας στη σαρκική αμαρτία. Η ζωή εκείνου που φέρει ακόμη την εικόνα του χοϊκού ανθρώπου έχει καταπατηθεί από τον εχθρό στη γη· αυτού δε, έστω και αν φαίνεται κάποιες φορές ότι δοξάζεται, η δόξα του έχει κατασκηνώσει στο χώμα, όπως συμβαίνει με εκείνους που πράττουν χάριν της δόξας και για τον έπαινο από τους άλλους ή για την αποδοχή τους.

Με αντιρρητικούς λόγους, λοιπόν, το ταχύτερο δυνατό, για να χρησιμοποιήσουμε ψαλμική έκφραση, καταρρίπτει στο χώμα τις δοξασίες του Βαρλαάμ και αναδεικνύει την πολιτεία και την ευσέβεια εκείνων που ασπάζονται τον ησυχαστικό βίο, καθιστώντας τες περίτρανα γνωστές σε όλους. Μαθαίνοντάς το αυτό ο Βαρλαάμ εξοργίστηκε, και λέγοντας μάλιστα ότι ο κύβος ερρίφθη, παρουσιάζεται ενώπιον της ιεράς Εκκλησίας, αναστατώνοντας τα πάντα, θεία και ανθρώπινα, και κατηγορώντας για διθεΐα τον Παλαμά, ο οποίος ζούσε μόνο για τον Θεό. Ο τελευταίος καλείται από μακριά, συγκροτείται σύνοδος από τους άριστους, και ολόκληρη η πόλη συρρέει αυτοβούλως για να παρακολουθήσει τη συζήτηση. Με τον βασιλιά λοιπόν και τον πατριάρχη να προεδρεύουν, και με τους ιεράρχες, τους καθολικούς κριτές, όλη τη σύγκλητο και τους εκλεκτούς του κλήρου να παρακάθονται, και με όλους τους άλλους να στέκονται τριγύρω, αποδείχθηκε περίτρανα εκείνο το της παροιμίας πως ο Βαρλαάμ απέναντι στον Παλαμά ήταν «χοίρος που ερίζει με την Αθηνά» ή πεζός που τρέχει δίπλα σε λυδικό άρμα ή κάποιος που κυνηγά πουλί. Όταν δε παρουσιάστηκαν ενώπιον όλων και τα συγγράμματα, φάνηκε να τοξεύει προς τον ουρανό, να μιλάει άδικα προς τα ύψη και να επιχειρεί ανοιχτά να θεομαχήσει. Αφού λοιπόν καταδικάστηκε για αυτά, υποσχέθηκε να μετανοήσει, αλλά την επόμενη ημέρα αναχώρησε φεύγοντας κρυφά, φορώντας, όπως λένε, την αόρατη περικεφαλαία του Άδη.

Ψαλμός του Δαβίδ, τον οποίο έψαλε για τον Χουσί, που ερμηνεύεται «Αιθίοπας», δηλαδή ο διάβολος· διότι είναι μαύρος σαν να έχει καπνιστεί από την οργή του Θεού. Έτσι άλλωστε τον ονομάζει και η Γραφή, «δαυλό βγαλμένο από τη φωτιά». Και δαυλός είναι ένα μισοκαμένο ξύλο. Τον αποκαλεί δε «υιό του Ιεμενεί», ως πλάσμα που δημιουργήθηκε από τη δεξιά του Θεού· διότι η λέξη Ιεμενείας ερμηνεύεται «δεξιά». Επειδή λοιπόν αυτός [έχοντας εκπέσει από την άνω δόξα] πολεμά τον άνθρωπο. Για τον λόγο αυτόν, προσευχόμενος στον Θεό εκ μέρους του ανθρώπου, του αφιέρωσε τον ψαλμό. «Κύριε, ο Θεός μου». Από τον διάβολο και τους δαίμονές του. «Από όλους αυτούς που με καταδιώκουν». Διότι μου επιτίθεται ζητώντας να με ανατρέψει, λέει ο άνθρωπος, αλλά εσύ ως αγαθός Θεός γλίτωσέ με από αυτόν. «Μήπως με αρπάξει». Διότι αρπακτικό και τυραννικό είναι αυτό το θηρίο και θέλει πάντοτε να καταπιεί τον άνθρωπο, νομίζοντας ότι δεν υπάρχει κανείς για να τον υπερασπιστεί. «Κύριε ο Θεός μου». Απολογείται ο προφήτης προς τον Θεό, δηλαδή υπέρ του ανθρώπου. «Εάν ανταπέδωκα». Πάλι ο Χριστός, γινόμενος πρότυπο για τον άνθρωπο ώστε να μην ανταποδίδει κακό αντί κακού, καθώς σταυρωνόταν έλεγε: «Άφες αυτοίς, ου γαρ οίδασι τι ποιούσι». «Είθε να εκπέσω». Δηλαδή, θέλησα να τους κερδίσω παρότι ήταν εχθροί· αυτοί όμως απομακρύνθηκαν από εμένα, προφανώς οι Ιουδαίοι. «Ας καταδιώξει». [Αυτοί όμως επιτέθηκαν με φθόνο και δεν σταμάτησαν να καταδιώκουν, νομίζοντας ότι θα καταλάβουν τον ακατάληπτο].

Ας πέσω, λοιπόν, μπροστά στους εχθρούς μου κενός. Ας καταδιώξει, λοιπόν, ο εχθρός την ψυχή μου και ας την προφτάσει, και ας καταπατήσει στη γη τη ζωή μου, και ας ρίξει τη δόξα μου στο χώμα. Είδες παρρησία δικαίου και άριστη συνείδηση; Διότι, εάν δεν είχε απόλυτη εμπιστοσύνη στον εαυτό του, δεν θα επικαλείτο τέτοιες κατάρες.

Αυτό που εννοεί είναι το εξής: Εάν αδίκησα, εάν εκδικήθηκα, ας πάθω τούτα και εκείνα· και εκδίδει ο ίδιος την καταδικαστική απόφαση εναντίον του εαυτού του, και δεν αξιώνει να κριθεί σύμφωνα με το μέτρο, αλλά να υποστεί τιμωρία πολύ μεγαλύτερη από όσο του αξίζει· και καθιστά τον εαυτό του υπόλογο σε τιμωρία, από την οποία ο νόμος τον προστατεύει. Και δες ποια είναι αυτή: Ας εκπέσω, λέει, εξαιτίας των εχθρών μου κενός. Ας καταδιώξει, λοιπόν, ο εχθρός την ψυχή μου και ας την καταλάβει, και ας καταπατήσει στη γη τη ζωή μου, και τη δόξα μου στο χώμα ας κατασκηνώσει. Δηλαδή, ας με εξολοθρεύσει άτιμο και ανώνυμο, και μαζί με τη ζωή μου ας καταστρέψει και τη δόξα μου. Τι σημαίνει, «Και τη δόξα μου στο χώμα ας κατασκηνώσει»; Να την ταπεινώσει, να την ποδοπατήσει· ας γίνω έρμαιο των εχθρών, λέει. Τι θα μπορούσε να υπάρξει πιο μιαρό από τον Αβεσσαλώμ, ο οποίος καταδίωκε τον πατέρα του, και μάλιστα έναν τέτοιο πατέρα, τόσο πράο και επιεική, όντας ο ίδιος ασελγής, ακόλαστος και υβριστής; Τι λοιπόν; Μήπως ανταπέδωσε σε εκείνους που του ανταπέδιδαν κακά, ή μήπως μνησικάκησε;

Ψαλμός 7. Ψαλμός του Δαβίδ, τον οποίο έψαλε στον Κύριο για τα λόγια του Χουσί, γιου του Ιεμενεί. «Κύριε, Θεέ μου, σε σένα ήλπισα, σώσε με από όλους αυτούς που με καταδιώκουν και γλίτωσέ με· μήπως και αρπάξει την ψυχή μου σαν λιοντάρι, χωρίς να υπάρχει κανείς για να με λυτρώσει ούτε να με σώσει». Επειδή, αφού ο Δαβίδ άκουσε κάποια φοβερά και τρομερά λόγια από τον Χουσί, καταφεύγει στον Θεό, υμνώντας και ψάλλοντας αυτά και ικετεύοντας τον Θεό με παρρησία να κριθεί και ο ίδιος με την ίδια κρίση που έκρινε· «Κύριε Θεέ μου», λέγοντας, «εάν έπραξα αυτό, εάν υπάρχει αδικία στα χέρια μου, εάν ανταπέδωσα κακό σε αυτούς που μου έκαναν κακό, τότε ας ηττηθώ και εγώ από τους εχθρούς μου άπραγος, ας καταδιώξει ο εχθρός την ψυχή μου και ας την καταλάβει, ας καταπατήσει τη ζωή μου στο έδαφος και ας θάψει τη δόξα μου στο χώμα». Εάν λοιπόν εγώ έπραξα τέτοια πράγματα, λέει, Κύριε Θεέ μου, παραχώρησε να πάθω και εγώ τα ίδια· αλλιώς: «Σήκω, Κύριε, με την οργή σου», εναντίον αυτών που εξεγείρονται εναντίον μου. Αυτά, εξάλλου, αποτελούσαν προτυπώσεις της εξέγερσης των Ιουδαίων κατά του Χριστού. Γι' αυτό και προσθέτει: «Υψώσου στα πέρατα των εχθρών σου» και «Εξεγέρσου, Κύριε Θεέ μου, σύμφωνα με το πρόσταγμα που διέταξες, και συνάθροιση λαών θα σε κυκλώσει» στα πέρατα των εχθρών σου.

Ομοίως μας λέγει και μέσω του Δαβίδ, άλλοτε μεν, ότι ο αμαρτωλός ενδύεται την καταραμένη αμαρτία σαν το ίδιο του το ένδυμα· «Ενεδύσατο κατάραν ως ιμάτιον»· έπειτα λέγει ότι η κακή συνήθεια της αμαρτίας με τις πράξεις, στις οποίες επιστρέφει και επαναλαμβάνει, διαπερνά πάντοτε όλο και πιο βαθιά, όπως και το νερό που πίνουμε διαπερνά μέσα στα σπλάχνα μας· «Και εισήλθεν ωσεί ύδωρ εις τα έγκατα αυτού»· και στο τέλος προσθέτει ότι η αμαρτία, σαν το λάδι, διαπερνά μέχρι και στα οστά, μέχρι και στους εσωτερικούς μυελούς των οστών του· «Και ωσεί έλαιον εν τοις οστέοις αυτού»· άλλοτε δε, ότι η αμαρτία αρχικά μας καταδιώκει σαν εχθρός· «Καταδιώξαι άρα ο εχθρός την ψυχήν μου»· ύστερα, αφού μας συλλάβει, μας ρίχνει στη γη και μας καταπατά· «Και καταλάβοι, και καταπατήσαι εις γην την ζωήν μου»· και στο τέλος μας μεταβάλλει σε λεπτό κονιορτό, για να μας παρασύρει ο άνεμος και να αφανιστούμε τελείως· «Και την δόξαν μου εις χουν κατασκηνώσαι».

Δεν τον ακούγατε να λέει: «Διότι έφαγα στάχτη σαν ψωμί και το ποτό μου το ανακάτευα με κλάμα, από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε το οστό μου στη σάρκα μου, παρομοιάστηκα με πελεκάνο της ερήμου», και πάλι: «Κοπίασα στον στεναγμό μου, κάθε νύχτα θα λούζω την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου»; Δεν τον ακούγατε να λέει: «Κύριε και Θεέ μου, αν έπραξα αυτό, αν υπάρχει αδικία στα χέρια μου, αν ανταπέδωσα κακά σε εκείνους που μου έκαναν κακό, ας πέσω τότε άδειος μπροστά στους εχθρούς μου, ας καταδιώξει τότε ο εχθρός την ψυχή μου και ας την καταλάβει και ας καταπατήσει στη γη τη ζωή μου και τη δόξα μου ας κατασκηνώσει στο χώμα»;

Εφόσον λοιπόν αυτός ο Λάζαρος είδε ότι τα μεν δικά του κατασκευάσματα προχωρούν ευνοϊκά με το ρεύμα, ενώ τα δικά μας ζητήματα της αλήθειας αγωνίζονται κόντρα στο ρεύμα, δεν σταματά να χρησιμοποιεί εναντίον μας τη φύση του —η δε βουλγαρική φύση είναι τροφός κάθε κακίας—, και επειδή δεν του αρκούσε να φέρει ως συμμάχους Οχριδηνούς στον πόλεμο εναντίον μας, γυρίζει και τις άλλες περιοχές της Βουλγαρίας και αναζητά με μεγάλη επιμέλεια εάν υπάρχει κάποιος εχθρικός προς εμάς που να έχει καταδικαστεί για αίρεση ή να έχει δεθεί με εκκλησιαστικά επιτίμια λόγω πολυγαμίας ή αθέμιτου γάμου. Αφού βρήκε πολλούς τέτοιους, τους φέρνει εναντίον μας, παρουσιάζοντάς τους ως Οχριδηνούς που δήθεν υποφέρουν ψυχικά επειδή τους αρπάξαμε χωράφια και αμπέλια. Και μερικούς που βρήκε στην πόλη να παρακαλούν τον βασιλιά για άλλες υποθέσεις, τους έπεισε να ενώσουν τις φωνές τους μαζί του, ώστε να δυσφημιστεί το όνομά μου. Διότι γνωρίζει πως με χτυπά στους μηνίγγες εάν απλώς αρχίσει τις κραυγές εναντίον του αρχιεπισκόπου επικαλούμενος τον βασιλιά, πράγματα με τα οποία κηλιδώνεται η υπόληψή μου, ή για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Πνεύματος, ρίχνεται στο χώμα.

Μία φορά λοιπόν, αυτός ο Λάζαρος, βλέποντας ότι τα δικά του τεχνάσματα ρέουν ομαλά, ενώ τα δικά μας ζητήματα της αλήθειας αγωνίζονται ενάντια στο ρεύμα, δεν σταματά να χρησιμοποιεί τη φύση του εναντίον μας —και η βουλγαρική φύση είναι τροφός κάθε κακίας. Και δεν του αρκεί να φέρει τους Αχριδιώτες ως συμμάχους στον πόλεμο εναντίον μας, αλλά περιφέρεται και στις άλλες περιοχές της Βουλγαρίας και αναζητεί με μεγάλη επιμέλεια αν υπάρχει κάποιος που έχει καταδικαστεί από εμάς για αίρεση, ή έχει δεθεί με εκκλησιαστικά δεσμά επειδή είναι πολύγαμος ή συνήψε αθέμιτο γάμο. Βρίσκοντας πολλούς τέτοιους, τους επιστρατεύει εναντίον μας, παρουσιάζοντάς τους ως Αχριδιώτες που έχουν ταλαιπωρηθεί ψυχικά δήθεν για χωράφια και αμπέλια που εμείς τους αρπάξαμε. Υπάρχουν δε και κάποιοι, τους οποίους βρήκε μέσα στην Πόλη να ικετεύουν τον βασιλιά για άλλους λόγους, και τους πείθει να κραυγάζουν μαζί του, ώστε να δυσφημείται το όνομά μου. Διότι γνωρίζει ότι με χτυπά καίρια εάν απλώς αρχίσει να φωνάζει εναντίον του αρχιεπισκόπου επικαλούμενος τον βασιλιά, με αποτέλεσμα η φήμη μου να ρυπαίνεται ή, για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Πνεύματος, να ρίχνεται στο χώμα.