Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 71:5

Και πάλι ο ίδιος προφήτης και βασιλιάς, στον ίδιο ψαλμό, σαν να μιλά εκ προσώπου του Θεού και Πατρός για τον Υιό και Λόγο του Θεού, λέγει τα εξής: «Από γαστέρα, πριν από τον αυγερινό, σε γέννησα.» Διότι ο αυγερινός δημιουργήθηκε την τέταρτη ημέρα, ενώ ο Αδάμ πλάσθηκε την έκτη ημέρα. Λοιπόν, Ιουδαίε, πες μου: ποιον γέννησε ο Θεός πριν από την παρασκευή της κτίσεως; Μήπως το λέει για τον Αδάμ; Καθόλου· γιατί αυτός πλάσθηκε δύο ημέρες μετά τον αυγερινό και τα άστρα. Αλλά μήπως το λέει για τον χρισμένο που περιμένετε εσείς; Όμως κι εσείς δεν λέτε πως είναι υιός του Δαβίδ; Και ο Δαβίδ γεννήθηκε πολλούς χρόνους μετά τον Αδάμ. Διότι ο Αδάμ πλάσθηκε την έκτη ημέρα, όπως ειπώθηκε, και οι αυγερινοί έγιναν την τέταρτη ημέρα· ο δε Θεός το λέει για τον ίδιο τον Υιό του, ότι «Πριν από τον αυγερινό σε γέννησα· εσύ είσαι ιερέας στον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ», δηλαδή ιερέας των εθνών. Διότι ο Μελχισεδέκ πρόσφερε στον Θεό οίνο και άρτο, όπως και ο Χριστός, ο Αρχιερέας μας, παρέδωσε σε εμάς να του προσφέρουμε αναίμακτες θυσίες κατά την τάξη του Μελχισεδέκ. Άκουσε όμως και τον Σολομώντα, που λέγει για την προαιώνια γέννηση του μονογενούς Υιού του Θεού: «Πριν γίνουν τα όρη, πριν αναβλύσουν οι πηγές, και πριν από όλους τους βουνούς, με γεννά.» Δείξε μου, λοιπόν, ποιον γέννησε ο Θεός πριν από όλη την κτίση. Παρομοίως και πάλι ο Δαβίδ, στο βιβλίο των Ψαλμών, στον οζʹ ψαλμό, λέγει: «Ο Θεός, δώσε την κρίση σου στον βασιλέα και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλέως.» Και μη μου πεις ότι το λέγει για τον Σολομώντα· διότι είπε λίγους στίχους παρακάτω ότι «Θα κυριεύσει από θάλασσα έως θάλασσα, και πριν από τον ήλιο μένει το όνομά του, και πριν από τη σελήνη, σε γενεές γενεών.» Να λοιπόν, σου έδειξα καθαρά, και μέσω του Δαβίδ και μέσω του Σολομώντα, ότι πριν από όλη την κτίση γεννήθηκε ο Υιός από τον Πατέρα, όπως το γνωρίζει μόνο ο ίδιος.

Ο Ζακχαίος είπε: «Για τον υιό του βασιλέως», λέγει, «τον δικό μου υιό». Διότι η βασιλεία ανήκε στον Δαβίδ όταν προσευχόταν στον Θεό, ώστε να δώσει ο ίδιος ο Θεός τη δικαιοσύνη Του στον Σολομώντα. Ο Αθανάσιος: Ακολούθησέ τον με φόβο Θεού: «Ας φέρουν τα όρη ειρήνη στον λαό και οι λόφοι δικαιοσύνη. Θα κρίνει τους φτωχούς του λαού, και θα σώσει τους υιούς των πενήτων, και θα ταπεινώσει τον συκοφάντη». Ο Ζακχαίος λέγει: Όλα αυτά τα λέγει για τον Σολομώντα. Ο Αθανάσιος: Ας δούμε λοιπόν και τα επόμενα. Ο Ζακχαίος είπε: Πες τα. Ο Αθανάσιος: «Και θα συμπαραμείνει με τον ήλιο, και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών». Άραγε ο Σολομών θα συμπαραμείνει με τον ήλιο, και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών; Ο Ζακχαίος είπε: Το όνομά του θα συμπαραμείνει με τον ήλιο. Ιδού, εξάλλου, και εσείς οι χριστιανοί σε όλη τη γη μνημονεύετε το όνομά του ως σοφού, και σε όλες τις γενεές συμπαραμένει σε αυτόν η δόξα του ονόματός του. Ο Αθανάσιος: Και πριν από τη σελήνη, σε γενεές γενεών, υπήρχε το όνομά του; Ο Ζακχαίος είπε: Ο Θεός γνώριζε το όνομά του και πριν από τη σελήνη. Ο Αθανάσιος: Άκουσε λοιπόν τα εξής. Ο Ζακχαίος είπε: Πες τα. Ο Αθανάσιος: «Θα καταβεί σαν τη βροχή πάνω σε δέρας, και σαν σταγόνες που στάζουν πάνω στη γη. Στις ημέρες του θα ανατείλει δικαιοσύνη, και πλήθος ειρήνης έως ότου εκλείψει η σελήνη. Και θα κυριαρχήσει από θάλασσα σε θάλασσα, και από τους ποταμούς έως τα πέρατα της οικουμένης».

Διότι δεν πέθανε επειδή ήταν ο ίδιος ένοχος, αλλά έπασχε για χάρη μας, και βάσταξε πάνω του την οργή που στρεφόταν εναντίον μας εξαιτίας της παράβασης, όπως λέει μέσω του Ησαΐα: «Αυτός πήρε τις ασθένειές μας»· και ενώ εμείς λέμε στον εκατοστό τριακοστό έβδομο ψαλμό: «Ο Κύριος θα ανταποδώσει για χάρη μου»· λέει επίσης και το Πνεύμα στον εβδομηκοστό πρώτο: «Και θα σώσει τους υιούς των πενήτων, και θα ταπεινώσει τον συκοφάντη, διότι ελευθέρωσε τον φτωχό από το χέρι του δυνάστη, και τον πένητα, που δεν είχε κανέναν βοηθό».

Θα κρίνει τους φτωχούς του λαού. Ως φτωχούς εννοεί όσους προέρχονται από ειδωλολάτρες πατέρες, οι οποίοι στερούνται κάθε καλό, και γενικότερα ολόκληρο το γένος των ανθρώπων. Διότι όλοι έχουν παρεκκλίνει, σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμού. Και θα ταπεινώσει τον συκοφάντη. Εννοεί τον διάβολο. Και θα συμπαραμείνει με τον ήλιο. Η βασιλεία του, λέει, θα εκταθεί στους αιώνες. Και πριν από τη σελήνη, σε γενεές γενεών. Αυτός, λέει, που βασίλευσε κατά την παρουσία του σε όσους βρίσκονται επί της γης, είναι ο ίδιος και ο προ των αιώνων δημιουργός των πάντων. Θα κατέλθει ως υετός επί πόκον. Αθόρυβα, λέει· και το είπε αυτό εξαιτίας της μυστικής παρουσίας του.

Πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του. Αποδεικνύει, ότι αυτός που δεν θανατώθηκε μαζί με τα βρέφη, είναι εκείνος που υπάρχει πριν από την καταβολή του κόσμου μαζί με τον Πατέρα. Ευλογητός ο Κύριος, ο Θεός του Ισραήλ, ο μόνος που επιτελεί θαυμάσια. Αφού εξέθεσε λεπτομερώς όλα όσα θα κατορθώσει μέσω της θείας οικονομίας για τους ανθρώπους επί της γης, του αναπέμπει ύμνο λέγοντας ότι αυτός είναι ο Θεός του Ισραήλ, ο μόνος που μπόρεσε να κάνει αυτά τα θαυμάσια. Ποια είναι δε αυτά τα θαυμάσια, παρά η κατάργηση της δυναστείας του Σατανά και η απελευθέρωση όσων υφίσταντο την επιβουλή από την τυραννία των δαιμόνων; Παρατήρησε επίσης ότι τίποτα από όσα λέγονται στον ψαλμό δεν αρμόζει στον Σολομώντα, ο οποίος γεννήθηκε από τη γυναίκα του Ουρία· ούτε το: «Πριν από τον ήλιο υπάρχει το όνομά του»· ούτε το: «Όλα τα έθνη θα τον υπηρετήσουν»· ούτε το: «Πριν από τη σελήνη, σε γενεές γενεών». Από όλα αυτά λοιπόν καθίσταται φανερό, ότι έχουν λεχθεί για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό.

Αν, λοιπόν, σύμφωνα με αυτό που ψάλλει ο Δαβίδ στον εβδομηκοστό πρώτο ψαλμό: «Πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του, και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών»· πώς ελάμβανε αυτό που είχε πάντοτε, ακόμη και πριν το λάβει τώρα; Ή πώς υψώνεται, εκείνος που και πριν υψωθεί ήταν ύψιστος; Ή πώς έλαβε την προσκύνηση, εκείνος που, και πριν την λάβει τώρα, προσκυνούνταν πάντοτε; Δεν πρόκειται για αίνιγμα, αλλά για θείο μυστήριο: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· αργότερα όμως, για εμάς, αυτός ο Λόγος έγινε σάρκα. Και αυτό που λέγεται τώρα, το «υπερύψωσε», δεν σημαίνει ότι υψώνεται η ουσία του Λόγου· διότι ήταν πάντοτε και είναι ίση με τον Θεό· αλλά πρόκειται για την ύψωση της ανθρώπινης φύσης. Γι' αυτό δεν ελέχθησαν αυτά προηγουμένως, παρά μόνο όταν ο Λόγος έγινε σάρκα, για να γίνει φανερό ότι το «εταπείνωσε» και το «υπερύψωσε» αναφέρονται στο ανθρώπινο στοιχείο. Διότι σε ό,τι ανήκει η ταπείνωση, σε αυτό θα ανήκει και η ύψωση. Και αν το «εταπείνωσε» έχει γραφεί εξαιτίας της πρόσληψης της σάρκας, είναι φανερό ότι και το «υπερύψωσε» λέγεται εξαιτίας αυτής.

Αν λοιπόν, όπως ψάλλει ο Δαβίδ στον εβδομηκοστό πρώτο ψαλμό, «πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του, και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών», πώς λοιπόν λάμβανε αυτό που είχε πάντοτε και πριν το λάβει τώρα; Ή πώς υψωνόταν αυτός που και πριν υψωθεί ήταν ο Ύψιστος; Ή πώς έλαβε την προσκύνηση αυτός που, και πριν τη λάβει τώρα, πάντοτε προσκυνούνταν; Δεν πρόκειται για αίνιγμα, αλλά για θείο μυστήριο· «διότι εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· για εμάς όμως αργότερα αυτός «ο Λόγος έγινε σάρκα», και αυτό που λέγεται τώρα, το ότι «υπερύψωσε», δεν σημαίνει ότι υψώνεται η ουσία του Λόγου· διότι πάντοτε ήταν και είναι «ίσα με τον Θεό», αλλά πρόκειται για την ύψωση της ανθρώπινης φύσης του. Γι' αυτό δεν έχουν ειπωθεί αυτά προηγουμένως, παρά μόνο όταν ο Λόγος έγινε σάρκα· ώστε να γίνει φανερό ότι το «ταπείνωσε» και το «υπερύψωσε» λέγονται για το ανθρώπινο στοιχείο· διότι σε όποιον υπάρχει η ταπείνωση, σε αυτόν θα ανήκει και η ύψωση· και αν εξαιτίας της πρόσληψης της σάρκας έχει γραφτεί το «ταπείνωσε», είναι φανερό ότι και το «υπερύψωσε» αναφέρεται σε αυτήν. Διότι αυτήν είχε ανάγκη ο άνθρωπος εξαιτίας της ταπεινότητας της σάρκας και του θανάτου.

ΨΑΛΜΟΣ ΟΑ'. <Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά.> (E f. 141) Και ποια κρίση διαδέχθηκε, όπως είπε με λίγα λόγια ο μακάριος Παύλος, ότι ευδόκησε ο Θεός και Πατέρας να ανακεφαλαιώσει τα πάντα στον Χριστό. <Ας φέρουν τα όρη ειρήνη στον λαό, και οι βουνοί δικαιοσύνη.> (E f. 141 b. Κυρίλλου, Διδύμου, Αθανασίου) Εδώ ονομάζει όρη και βουνούς τις αγγελικές δυνάμεις, οι οποίες παλαιότερα λόγω της διάχυτης ασέβειας δεν κατοικούσαν στη γη, ενώ τώρα διατάσσονται να αναλάβουν ειρήνη προς όλους τους ανθρώπους. <Θα σώσει τους υιούς των πενήτων.> (E f. 141 b) Και ποιοι είναι άραγε εδώ οι υποδηλούμενοι πένητες, και ποιοι οι υιοί τους, είναι αναγκαίο να εξετάσουμε. Πένητες λοιπόν ονομάζει τους αγίους αποστόλους· διότι ήταν πτωχοί στο πνεύμα· έσωσε λοιπόν εμάς, τους υιούς των πενήτων, δικαιώνοντάς μας κατά Πνεύμα μέσα στην πίστη και αγιάζοντάς μας. <Και θα συμπαραμείνει μαζί με τον ήλιο.> (E f. 142) Το «Συμπαραμένει», σημαίνει ότι σε όλο τον χρόνο συνεκτείνεται ο Θεός συγχρόνως και άνθρωπος· διότι υπήρχε γενεές γενεών και πριν από τη σελήνη. <Θα ανατείλει στις ημέρες του δικαιοσύνη, και πλήθος ειρήνης, μέχρι να εκλείψει η σελήνη.> (E f. 142) Θα ανατείλει σε εμάς δικαιοσύνη στις ημέρες του Χριστού μέσω της πίστεως· και πλήθος ειρήνης, μέσω της επιστροφής προς τον Θεό. Και επιπροσθέτως εξαλείφεται ο διάβολος. — [Cod. M. f. 120.]

Εάν λοιπόν προγνώστηκε ο Χριστός, προγνωστήκαμε βεβαίως και εμείς μαζί του.] <Αυτός που μόνος κάνει θαυμάσια.> (G f. 64, L f. 171) Αφού διήλθε όλα όσα κατόρθωσε μέσω της θείας Οικονομίας, του αναπέμπει ύμνο λέγοντας ότι Εσύ είσαι ο Θεός του Ισραήλ, ο μόνος που μπόρεσε να κάνει αυτά τα θαυμάσια, ήτοι να καταργήσει την εξουσία του Σατανά και να ελευθερώσει τους επιβουλευόμενους από την τυραννία των δαιμόνων. Πρόσεξε δε ότι δεν αρμόζει στον Σολομώντα, τον γιο της γυναίκας του Ουρία, κανένα από όσα λέγονται στον ψαλμό, ούτε το «Πριν από τον ήλιο υπάρχει το όνομά του» ούτε το «Πριν από τη σελήνη γενεές γενεών υπάρχει». Από όλα λοιπόν είναι φανερό ότι έχουν ειπωθεί για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό. <Και ευλογημένο είναι το όνομα της δόξας του.> Διότι σε αυτόν κάμπτεται κάθε γόνυ και, όταν δοξάζεται ο Υιός, συνδοξάζεται και αυτός που τον γέννησε· διότι λέει ότι ο Υιός είναι η δόξα του Πατέρα. Διότι έτσι κάπου, συνομιλώντας μαζί του ως Υιός, λέει: «Πατέρα, δόξασε τον Υιό σου, για να σε δοξάσει και ο Υιός». Αυτό λοιπόν το όνομα, λέει, δηλαδή το Υιός ή Χριστός Ιησούς, θα είναι ευλογημένο στους αιώνες.

Πώς όμως δεν ντρέπονται από το γραμμένο: «Εκ γαστρός προ εωσφόρου σε γέννησα»; Και το: «Θα συμπαραμείνει με τον ήλιο και πριν από τη σελήνη, σε γενεές γενεών»; Το να τα αναφέρει κανείς αυτά σε άνθρωπο, είναι γεμάτο και πλήρες από κάθε αγνωμοσύνη.

Ποιος είναι όμως αυτός που κατεβαίνει; Λέει στη συνέχεια: Και θα παραμείνει μαζί με τον ήλιο και πριν από τη σελήνη, για γενεές γενεών. Και πάλι ένας άλλος από τους προφήτες λέει: Χαίρε πάρα πολύ, θυγατέρα της Σιών, κήρυττε, θυγατέρα της Ιερουσαλήμ, ιδού ο βασιλιάς σου έρχεται σε σένα δίκαιος και σώζων. Πολλοί είναι οι βασιλείς· ερμήνευσέ μας για ποιον μιλάς, ω προφήτη. Δώσε μας ένα σημείο το οποίο δεν έχουν άλλοι βασιλείς. Εάν πεις για βασιλιά ντυμένο με πορφύρα, το αξίωμα της εμφάνισης αυτής έχει ήδη προκαταληφθεί. Εάν πεις ότι δορυφορείται από στρατιώτες και ότι κάθεται σε χρυσοποίκιλτα άρματα, και αυτό έχει ήδη προκαταληφθεί από άλλους. Δώσε μας ένα ιδιαίτερο σημείο του βασιλιά του οποίου την παρουσία εξαγγέλλεις.

Και ο Δαβίδ πάλι λέγει στον 〈οα'〉 ψαλμό: Θα συμπαραμείνει με τον ήλιο και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών. 〈β'〉 Ότι συνυπήρχε με τον Πατέρα— Ο Μωυσής λέγει κατά την κτίση του κόσμου: Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα δική μας και καθ’ ομοίωση. 〈γ'〉 Ότι είναι συγκτίστης— Η Σοφία λέγει: Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του· και όταν καθόριζε τον θρόνο του· και όταν στερέωνε πάνω στους ανέμους τα επάνω νέφη· και όταν τοποθετούσε ασφαλείς τις πηγές κάτω από τον ουρανό· και όταν στερέωνε τα θεμέλια της γης, ήμουν πλάι του αρμόζοντας τα πάντα.

Αλλά, μολονότι πάρα πολλοί συκοφάντες εγείρονται κατά της Εκκλησίας του, και όλοι τους κατά καιρούς ταπεινώνονται, προφητεύεται ότι αυτός θα συμπαραμείνει με τον ήλιο, καταυγάζοντας ολόκληρο τον κόσμο με τις ακτίνες της διδασκαλίας του, όπως ακριβώς ο ήλιος· και μάλιστα «προ της σελήνης»· ή, σύμφωνα με τον Ακύλα, «Και ενώπιον της σελήνης»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Και έμπροσθεν της σελήνης θα διαμείνει». Διότι δεν εννοεί «πριν από τη σελήνη», δηλαδή προτού δημιουργηθεί η σελήνη, αλλά ενώπιον και, τρόπον τινά, έμπροσθεν της σελήνης, προηγούμενος αυτής.

Διότι, όπως ακριβώς ο ήλιος δημιουργεί την ημέρα όταν ανατέλλει πάνω από τη γη, ενώ η σελήνη διαλύει το σκοτάδι της νύχτας με το δικό της φως, με τον ίδιο τρόπο και αυτός για τον οποίο γίνεται η προφητεία, παρόμοια μεν με τη σελήνη φωτίζει τις ψυχές που βρίσκονται στο σκοτάδι και τη νύχτα, παρόμοια δε με τον ήλιο καταυγάζει ολόκληρο τον κόσμο, και παραμένει και συνυπάρχει μέχρι τη συντέλεια του αιώνος. Διότι, για όσο διάστημα ο ήλιος λαμπρύνει τον σύμπαντα κόσμο, για τόσο διάστημα και αυτός, συμπαραμένοντας και εκτεινόμενος μαζί με τον ήλιο, φωτίζει τις ψυχές των ανθρώπων· ομοίως δε λέγεται ότι διαρκεί εις γενεάς γενεών, παρόμοια με την ολόγιομη σελήνη. «Θα κατέλθει σαν βροχή πάνω σε πόκο, και σαν σταγόνες που στάζουν πάνω στη γη». Αυτό θα το κατανοήσεις ως κάθοδο του Θεού Λόγου, εάν στρέψεις την προσοχή σου στην κάθοδο και τη συγκατάβαση με την οποία, συγκαταβαίνοντας στη μικρότητα των ανθρώπων, «εταπείνωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου, και βρισκόμενος ως προς το σχήμα σαν άνθρωπος». Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Θα κατέλθει». Αναγκαίως δε η προφητεία χρησιμοποίησε και παράδειγμα λέγοντας: «Σαν βροχή πάνω σε πόκο». Το οποίο, βέβαια, όλοι οι υπόλοιποι ερμήνευσαν σύμφωνα· ο μεν Ακύλας λέγοντας: «Και θα κατέλθει σαν βροχή πάνω σε κουρά», ο δε Σύμμαχος: «Θα κατέλθει σαν δροσιά πάνω σε πόκο», και οι υπόλοιποι ερμηνευτές παρομοίως· παριστάνοντας την κάθοδο από τα ύψη και από τους ίδιους τους ουρανούς πάνω στη γη του Λόγου που προφητεύεται, και το ότι κατήλθε ήρεμα και αθόρυβα, χωρίς να το αντιληφθεί κανείς.

Στη συνέχεια αυτών λέγεται: «Θα ανατείλει στις ημέρες του δικαιοσύνη και πλήθος ειρήνης»· σύμφωνα δε με τον Ακύλα, «Θα βλαστήσει στις ημέρες του δίκαιος και πλήθος ειρήνης»· και σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Θα ανθίσει στις ημέρες του δίκαιος». Ως ημέρες δε του Σωτήρος μας θα νοηθούν εκείνες από την παρουσία του μέχρι τη συντέλεια του αιώνος. Διότι, όπως ακούμε το, «Στις ημέρες του Δαβίδ», και το, «Στις ημέρες του Ιεροβοάμ», έτσι θα ήταν και οι ημέρες του Σωτήρος μας. Αλλά εκείνοι μεν, αφού εμφανίστηκαν για λίγο, γρήγορα έσβησαν· γι' αυτό και οι ημέρες τους εξέλιπαν· για το πόσες όμως τυγχάνει να είναι οι ημέρες του Σωτήρος μας, μας το φανέρωσε προηγουμένως ο λόγος λέγοντας: «Θα παραμείνει μαζί με τον ήλιο και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών»· σε ακολουθία με τα οποία και ο ίδιος υποσχόταν στους δικούς του μαθητές λέγοντας: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας μέχρι τη συντέλεια του αιώνος». Διότι έτσι επρόκειτο να παραμείνει μαζί με τον ήλιο. Επομένως, στις ημέρες του, κατά τις οποίες θα παραμείνει μαζί με τον ήλιο, και παρομοίως με τη σελήνη θα φωτίσει τις ψυχές εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι, θα αναλάμψει σε όλη τη γη δικαιοσύνη· ή σύμφωνα με τον Ακύλα, «δίκαιος»· χωρίς πλέον να ονομάζεται δίκαιος μόνο ένας ή δύο κάπου ανάμεσα στους Ιουδαίους, αλλά σε ολόκληρη την οικουμένη να δικαιώνονται μυριάδες εν Χριστώ.

Κατά τη συντέλεια του αιώνος, κατά την οποία θα εκπληρωθεί η προφητεία που λέει: «Ο ήλιος και η σελήνη θα σκοτεινιάσουν»· και πάλι: «Δεν θα είναι για σένα ο ήλιος φως της ημέρας, ούτε η σελήνη θα σε φωτίζει τη νύχτα». Επομένως, όπως παραπάνω δήλωνε ότι ο προφητευόμενος θα παραμείνει μαζί με τον ήλιο, έτσι και εδώ προαναγγέλλει ότι το πλήθος της ειρήνης που θα χορηγηθεί από αυτόν στους ανθρώπους θα διαρκέσει μέχρι τη συντέλεια. Το πώς, λοιπόν, θα καταβεί ήρεμα και αθόρυβα στο έθνος των Ιουδαίων, και πώς θα γεμίσει σύμπασα την οικουμένη σαν σταγόνες που στάζουν πάνω στη γη, και πώς θα ανατείλει δικαιοσύνη στις ημέρες του και πλήθος ειρήνης, έχει ήδη καταδειχθεί μέσα από όσα ειπώθηκαν.

Εάν, λοιπόν, ο προφητευόμενος θα κρίνει τον λαό του με δικαιοσύνη, και τους πτωχούς του με δίκαιη κρίση, και θα ταπεινώσει τον συκοφάντη, και θα συμπαραμείνει με τον ήλιο, και θα κυριαρχήσει από θάλασσα έως θάλασσα, και από τον ποταμό έως τα πέρατα της οικουμένης· εύλογα του ήταν αναγκαία μια μακρόβια ζωή.

Ποια είναι λοιπόν τα θαυμάσια, παρά εκείνα που έχουν προλεχθεί, μεταξύ των οποίων ήταν το ότι αυτός θα κατέλθει σαν βροχή πάνω σε πόκο, και το ότι θα ταπεινώσει τον συκοφάντη, και το ότι θα συμπαραμείνει μαζί με τον ήλιο· και το ότι στις ημέρες του θα ανατείλει η δικαιοσύνη, και το ότι θα κυριαρχήσει από θάλασσα σε θάλασσα· το ότι οι Αιθίοπες θα πέσουν με το πρόσωπο μπροστά του· και ότι δώρα θα του προσφερθούν από όλα τα έθνη· αλλά και ότι αυτός θα γίνει στήριγμα στη γη, και ο καρπός του θα υψωθεί πάνω από τον Λίβανο, και όσα άλλα έχουν απαριθμηθεί στη συνέχεια αυτών; Για όλα αυτά διδασκόμαστε να λέμε: «Ευλογητός ο Κύριος, ο Θεός του Ισραήλ, ο οποίος μόνος επιτελεί θαυμάσια. Και ευλογημένο το όνομα της δόξας του στον αιώνα». Και το όνομα της δόξας του τυγχάνει να είναι η θεότητά του· διότι, αν αυτός που γεννήθηκε από την αγία Παρθένο αξιώθηκε το όνομα Ιησούς, σύμφωνα με όσα είπε ο Γαβριήλ στον Ιωσήφ: «Και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού· διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες του», είναι λογικό ως όνομα της δόξας του να νοείται η περί αυτού θεολογία, διά της οποίας κατανοείται ως Θεός Λόγος και μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός· γι' αυτό και προστίθεται στη συνέχεια: «Και θα γεμίσει από τη δόξα του όλη η γη». Διότι παλαιότερα βρισκόταν στον κόσμο, και ο κόσμος δημιουργήθηκε δι' αυτού, και ο κόσμος δεν τον γνώρισε.

Για ποιον λόγο, όμως, οι ιεροί ευαγγελιστές καταγράφουν τη γενεαλογία του Ιωσήφ, παρόλο που ο Σωτήρας μας δεν προήλθε από αυτόν, αλλά από το Άγιο Πνεύμα και την αγία Παρθένο, και το πώς και η ίδια η μητέρα του Κυρίου αποδεικνύεται ότι προέρχεται από το γένος και το σπέρμα του Δαβίδ, εφόσον τα έχουμε εξετάσει στο πρώτο από τα ζητήματα και τις λύσεις σχετικά με τη γενεαλογία του Σωτήρα μας, παραπέμπουμε σε εκείνα τους φιλομαθείς, καθώς ο παρών χρόνος μας επείγει για άλλη υπόθεση. 〈Ζ'〉. 〈Από τον Ψαλμό οα'〉. «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά, και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά», και στη συνέχεια προσθέτει: «και θα συμπαραμείνει με τον ήλιο, και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών. Θα κατέλθει σαν βροχή πάνω σε πόκο, και σαν σταγόνες που στάζουν πάνω στη γη. Θα ανατείλει στις ημέρες του δικαιοσύνη, και πλήθος ειρήνης, μέχρις ότου εκλείψει η σελήνη. Και θα κατακυριεύσει από θάλασσα σε θάλασσα, και από τον ποταμό έως τα πέρατα της οικουμένης», και μετά από λίγο λέει: «θα υψωθεί πάνω από τον Λίβανο ο καρπός του. Το όνομά του θα είναι ευλογημένο στους αιώνες, πριν από τον ήλιο θα διαμείνει το όνομά του· και θα ευλογηθούν σε αυτόν όλες οι φυλές της γης, όλα τα έθνη θα τον μακαρίσουν».

Επειδή ο ψαλμός φέρει την επιγραφή «εις Σολομώντα», ο πρώτος στίχος του ψαλμού θα μπορούσε να αναφέρεται σε αυτόν, όλα τα επόμενα όμως αναφέρονται στον υιό του Σολομώντα, όχι στον Ροβοάμ, ο οποίος βασίλευσε στο Ισραήλ μετά από αυτόν, αλλά σε Εκείνον που προήλθε «από το σπέρμα» του «κατά σάρκα», τον Χριστό του Θεού. Διότι το ότι δεν είναι δυνατόν να αναφέρονται στον Σολομώντα ούτε στον διάδοχό του τα όσα γράφονται στον ψαλμό, εξαιτίας όσων έχουν φανερωθεί για Αυτόν, θα το ομολογήσει καθένας που δεν αγνοεί τις θείες Γραφές. Άλλωστε, πώς είναι δυνατόν να εκλαμβάνουμε ότι αφορούν τον Σολομώντα ή τον υιό του, τον Ροβοάμ, όσα αναφέρονται σε ολόκληρο τον ψαλμό, όπως το «θα κατακυριεύσει από θάλασσα σε θάλασσα, και από τους ποταμούς έως τα πέρατα της οικουμένης», και το «θα παραμείνει μαζί με τον ήλιο, και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών», καθώς και όσα άλλα παρόμοια με αυτά προστίθενται στη συνέχεια;

Επομένως, αβίαστα θα μπορούσε να αποδοθεί ο μεν λόγος στην αρχή του ψαλμού που λέει «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά» στον ίδιο τον Σολομώντα, και αυτός που προσθέτει «και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά» στον υιό του Σολομώντα, όχι βέβαια σε εκείνον τον πρωτότοκο που έγινε διάδοχός του στη βασιλεία (διότι εκείνος, αφού κυβέρνησε μόνο το έθνος των Ιουδαίων για ούτε δεκαεπτά ολόκληρα χρόνια, άσκησε την εξουσία κάκιστα), αλλά ούτε και σε κανέναν άλλον από όσους διαδέχθηκαν τον θρόνο της βασιλείας του Σολομώντα μετά τον Ροβοάμ, παρά μόνο σε εκείνον που προέρχεται από το σπέρμα του Δαβίδ, ο οποίος ονομάστηκε υιός του Σολομώντα όπως ακριβώς και του Δαβίδ. Αυτός δε ήταν ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς Χριστός· διότι μόνο αυτού και κανενός άλλου από όσους υπήρξαν ποτέ, ο θρόνος της ένθεης βασιλείας «θα συμπαραμείνει με τον ήλιο», και αυτός βεβαίως, και κανένας άλλος από τους ανθρώπους, προϋπήρχε «πριν από τη σελήνη» και πριν από τη σύσταση του κόσμου, εφόσον είναι ο Λόγος του Θεού, και μόνο αυτός έσταξε από τον ουρανό σαν δροσιά πάνω σε όλη τη γη, και έχει ειπωθεί ότι αυτός έχει ανατείλει για όλους τους ανθρώπους, σύμφωνα με όσα ερμηνεύσαμε λίγο πιο πριν, φέρνοντας δικαιοσύνη που παραμένει μέχρι τη συντέλεια του βίου, η οποία έχει ονομαστεί εξάλειψη της σελήνης.

Αλλά βέβαια αυτά είναι εντελώς ξένα προς τον Σολομώντα· θα μπορούσαν όμως να αναχθούν στον Χριστό, ο οποίος, εγερθείς από το σπέρμα του Δαβίδ, ίδρυσε οίκο για τον Θεό όχι από άψυχους λίθους, ούτε σε μια γωνία και σε ένα μόνο μέρος της γης, αλλά σε ολόκληρη την οικουμένη και ανάμεσα σε όλα τα έθνη, συγκροτώντας τη θεοπρεπή του Εκκλησία από ζωντανούς και νοερούς λίθους. Σε αυτόν και μόνο ταιριάζει να αναφωνείται το: «Αυτός θα είναι σε μένα Υιός»· επειδή και σε άλλες Γραφές ανακηρύσσεται Υιός του Θεού, όπως σε αυτήν που αναφέρει: «Από γαστέρα πριν από τον εωσφόρο σε γέννησα»· και σε αυτήν που λέει: «Ο Κύριος είπε προς εμένα, Υιός μου είσαι εσύ»· και πάλι σε αυτήν όπου έχει ειπωθεί: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Με αυτά λοιπόν συμφωνεί και η φωνή που ήλθε από τους ουρανούς για αυτόν, λέγοντας: «Εσύ είσαι ο Υιός μου ο αγαπητός»· καθώς και τα όσα περιέχονται στον εβδομηκοστό πρώτο ψαλμό, το «Θα συμπαραμείνει μαζί με τον ήλιο», και το «Όλα τα έθνη θα τον μακαρίσουν», τα οποία φανερά συμβαδίζουν με όσα θεολογούνται περί του Σωτήρος μας. Και ότι αυτά έχουν έτσι, συνιστά αναντίρρητη απόδειξη η μαρτυρία του Ησαΐα, ο οποίος, μετά τον θάνατο του Σολομώντα και μετά από πάρα πολλές άλλες διαδοχές του γένους, προφητεύει ότι από τη ρίζα του Ιεσσαί και του Δαβίδ θα προέλθει κάποιος, και ότι αυτός θα είναι Σωτήρας των εθνών, λέγοντας ξεκάθαρα τα εξής: «Και θα υπάρξει η ρίζα του Ιεσσαί, και αυτός που θα εγερθεί για να άρχει στα έθνη· σε αυτόν θα ελπίσουν τα έθνη». ιαʹ.

Στον Σολομώντα: Αναφέρεται στον Χριστό. Διότι το όνομα Σολομών ερμηνεύεται ως ειρήνη, και η ειρήνη μας είναι ο Χριστός. Ο Θεός, την κρίση: Ο Πατέρας προς τον Υιό. Διότι όλη την κρίση την έδωσε στον Υιό. Επειδή αυτός έρχεται ως κριτής ζώντων και νεκρών. Και τη δικαιοσύνη: Ως βασιλιάς προς βασιλιά, ο Πατέρας δίνει στον Υιό τη δικαιοσύνη. Για να κρίνει τον λαό: Τον λαό που προέρχεται από τα έθνη, τον πιστό. Διότι στερούνταν τη θεοσέβεια. Αυτούς τους έκρινε κατά την κρίση, αποδίδοντάς τους την κρίση με δικαιοσύνη. Ας αναλάβουν τα όρη: Τα όρη είναι οι προφήτες εξαιτίας του ύψους των δογμάτων. Και αυτοί προανήγγειλαν την ειρήνη στον κόσμο. Οι βουνοί είναι οι απόστολοι, ως ανώτεροι από την επίγεια πολιτεία και έχοντας γίνει πλήρεις δικαιοσύνης. Και τα δύο όμως είναι ο Χριστός. Θα κρίνει τους πτωχούς: Τους πτωχούς στην καρδιά ανάμεσα στους λαούς και εκείνους που επέλεξαν εκούσια πενία, οι οποίοι άφησαν τα πάντα για τον Χριστό και τον ακολούθησαν. Και θα ταπεινώσει: Τον διάβολο, επειδή πάντοτε συκοφαντεί τον άνθρωπο. Και θα συμπαραμείνει: Η κρίση και η δικαιοσύνη του Χριστού φωτίζουν όπως ο ήλιος. Διότι έχει γραφτεί: και η κρίση του θα γίνει φως των εθνών. Και προ της σελήνης: Δηλαδή, ανώτερη και από το φως της σελήνης, η κρίση του Θεού θα φωτίζει στους αιώνες των αιώνων. Και θα κατέλθει: Ο Χριστός στην Παρθένο αθόρυβα. Διότι η βροχή, όταν πέφτει πάνω σε μαλλί προβάτου, δεν προκαλεί θόρυβο.

Και, για να μη φανεί ότι μακρηγορώ εξετάζοντας όλες τις προφητείες, θα παραθέσω έναν τρόπο προφητείας και, μέσω αυτού, θα καταστήσω σαφείς στους συνετότερους και τους υπόλοιπους. Έχει γραφεί ένας ψαλμός για τον Σολομώντα, από τον οποίο λίγα αναφέρονται στον Σολομώντα, ενώ τα περισσότερα και σπουδαιότερα αναφέρονται στον Χριστό. Διότι το επιφανειακό νόημα φαινόταν να υμνεί τον Σολομώντα, ενώ το καθαρότερο και οξυδερκέστερο υμνούσε τον αληθινά Ειρηνικό· και αποτελούσε μέγιστη παρηγοριά για όσους ζούσαν τότε και εξαίρετη προφητεία για όσους επρόκειτο να ζήσουν στο μέλλον. Διότι το «πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του, και πριν από τη σελήνη, σε γενεές γενεών», καθώς και όλα τα άλλα τα υπερφυσικά, τα θεοπρεπή και τα ανώτερα όχι μόνο από τα ανθρώπινα μέτρα, αλλά και από τις ουράνιες δυνάμεις, ψάλλονταν για τον Χριστό. Ενώ το «και θα προσεύχονται γι’ αυτόν παντοτινά» έχει ειπωθεί για τον Σολομώντα.

Ο δε Μιχαίας αναφέρει: «Και συ, Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, οίκε του Εφραθά, δεν είσαι διόλου η ελαχίστη μεταξύ των ηγεμόνων του Ιούδα· διότι από εσένα θα εξέλθει ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας.» Ποιος είχε την έξοδό του από την αρχή, εάν όχι εκείνος για τον οποίο ο Ιωάννης ο Θεολόγος λέει: «Εν αρχή ην ο Λόγος»; Και πάλι ο Δαβίδ: «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά.» Και μετά από λίγο: «Και θα ταπεινώσει τον συκοφάντη και θα παραμείνει μαζί με τον ήλιο και πριν από τη σελήνη, εις γενεάς γενεών.» Αυτά άραγε δεν δηλώνουν σαφώς την προαιώνια ύπαρξη του Χριστού; Και ο Βαρούχ: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί του. Βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Ο δε Ιωάννης ο Θεολόγος και Ευαγγελιστής προσθέτει: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει.» Και μετά από λίγο: «Και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα, πλήρης χάριτος και αλήθειας.»

«Θα κρίνει τους πτωχούς του λαού, και θα σώσει τους υιούς των πενήτων, και θα ταπεινώσει τον συκοφάντη· και θα συμπαραμείνει με τον ήλιο και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών»· και τα υπόλοιπα μέχρι το: «Πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του· και θα ευλογηθούν στο όνομά του όλες οι φυλές της γης, όλα τα έθνη θα τον μακαρίσουν. Ευλογητός ο Κύριος, ο Θεός του Ισραήλ, ο μόνος που κάνει θαυμάσια, και ευλογημένο το όνομα της δόξας του εις τον αιώνα του αιώνος· και θα γεμίσει από τη δόξα του όλη η γη. Γένοιτο, γένοιτο.» Και από τους άλλους λόγους που προείπα ότι παρομοίως έχουν ειπωθεί μέσω του Δαβίδ, ότι δηλαδή επρόκειτο να προέλθει από τα άκρα των ουρανών και να ανέλθει πάλι στους ίδιους τόπους, όπως είχε μηνυθεί, να τους θυμηθείτε, ώστε να γνωρίσετε τον Θεό που προήλθε άνωθεν και έγινε άνθρωπος ανάμεσα στους ανθρώπους, και ο οποίος θα έλθει και πάλι, αυτόν που πρόκειται να δουν και να θρηνήσουν εκείνοι που τον λόγχισαν. Και οι λόγοι είναι αυτοί: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του. Η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο, και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση. Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων δεν ακούγονται οι φωνές. Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους. Στον ήλιο έστησε το σκήνωμά του, και αυτός, σαν νυμφίος που εκπορεύεται από τον νυμφικό του θάλαμο, θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας για να τρέξει την οδό του.»

Ψαλμός οα'. Για τον Σολομώντα, ψαλμός του Δαβίδ. Η επιγραφή αυτού λέει, «για τον Σολομώντα, ψαλμός». Και πού ο Σολομών «συμπαραμένει με τον ήλιο;» πού ο Σολομών υπάρχει «πριν από τη σελήνη σε όλες τις γενεές;» Διότι αυτά και τα παρόμοια με αυτά αρμόζουν στον νοητό Σολομώντα, τον Ιησού Χριστό, καθώς και το όνομα Σολομών ερμηνεύεται ως «αυτός που ειρηνεύει». «Ο Θεός, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά, για να κρίνει τον λαό σου με δικαιοσύνη και τους φτωχούς σου με ευθυκρισία». Κατά μεν το αισθητό αναφέρεται στον Δαβίδ και τον Σολομώντα, ως τύπους και σύμβολα, κατά δε το νοητό και αληθινό αναφέρεται στον βασιλιά Θεό Πατέρα και στον βασιλιά Υιό και Θεό Ιησού Χριστό, ο οποίος έλεγε ότι «ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό, ώστε να τιμούν τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα». «Ας φέρουν τα όρη ειρήνη στον λαό, και οι λόφοι δικαιοσύνη». Εδώ υπαινίχθηκε την καθολική καταλλαγή των ανθρώπων προς τον Θεό μέσω του άρχοντα της ειρήνης, του Χριστού. «Θα κρίνει τους φτωχούς του λαού και θα σώσει τους υιούς των πενήτων». Ως φτωχούς του λαού και υιούς πενήτων πρέπει να εκλάβουμε τους υιούς των Ιουδαίων που πίστεψαν και σώθηκαν· διότι δεν υπάρχει τίποτα φτωχότερο από τους Ιουδαίους ως προς την πίστη. «Και θα ταπεινώσει τον συκοφάντη και θα συμπαραμείνει με τον ήλιο, και πριν από τη σελήνη σε όλες τις γενεές».

Διότι σήμερα η «Βηθλεέμ, γη του Ιούδα», μαζί με τον οίκο του Εφραθά, σύμφωνα με τον θείο Μιχαία, ανέδειξε αυτόν που προορίζεται να είναι άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνα. Μην υποθέσεις, λέει, ότι από τη Βηθλεέμ και από τον Εφραθά έλαβε την αρχή της υπάρξεώς του· διότι οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνα. Συμφωνεί λοιπόν ο θεσπέσιος αυτός και με εκείνον που λέει «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος» και «στην αρχή προτού δημιουργήσει τη γη και προτού δημιουργήσει τις αβύσσους, προτού προέλθουν οι πηγές των υδάτων, προτού εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά», και «πριν από τον ήλιο θα διαμείνει το όνομά του», «και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών». Για τα οποία μιλήσαμε αρκετά στον λόγο για τον πάνσεπτο Σταυρό, σχετικά με την άναρχη γέννηση και την τρισάγια μονάδα και το ομοούσιο, και όσα εκφράσαμε εκεί θεόσδοτα· διότι απαιτήθηκε τότε να πούμε τέτοια, για να εξηγήσουμε την αιτία για την οποία ο θείος Σταυρός δεν απαρτίστηκε από ένα, αλλά από τρία ξύλα. Σήμερα οι θεηγόροι προφήτες αγάλλονται βλέποντας την εκπλήρωση των προφητειών τους περί της θείας γεννήσεως. Σήμερα το μύρο το άγιο και υπερεύοσμο εκκενώθηκε από την άγια μυροθήκη και, καθαγιάζοντας ολόκληρη την υφήλιο, την ευωδίασε περίτρανα. «

Και για να μην τολμήσει κάποιος να πει ότι, αν και το όνομά Του διαμένει πριν από τον ήλιο, δεν είναι καθόλου θαυμαστό, διότι πριν από τον ήλιο όχι μόνο οι άγγελοι δημιουργήθηκαν, όπως έχει ειπωθεί, αλλά οπωσδήποτε και ο ουρανός και η γη και κάποια άλλα, για να μην τολμήσει κάποιος, όπως προείπα, να υποθέσει ότι είναι μεν «πριν από τον εωσφόρο», αλλά δεν είναι συνάναρχος με τον Πατέρα, παρά ότι είναι παλαιότερος ή σύγχρονος των κτισμάτων, γι' αυτό προείπε και τούτο: «Και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών» (αν και ούτε άνθρωποι υπήρχαν πριν από τη σελήνη, ούτε αριθμούνταν γενεές). Όπως ακριβώς και όταν λέει: «Αυτός που υπάρχει πριν από τους αιώνες», και πάλι: «Από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις», έτσι και εδώ λέει, «πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του» «και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών».

Είδες πώς κηρυσσόταν μεν η άκτιστη Τριάδα και πριν από την παρουσία του Χριστού, αλλά την αγνοούσαν οι άνθρωποι και δεν την λάτρευαν; Είδες για ποια αιτία είπε ότι «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου»; Είδες πώς ο Θεός έκανε Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο οι Ιουδαίοι σταύρωσαν; Είδες πώς είναι ομοούσιος και συνάναρχος με τον Πατέρα, και ότι ούτε ο γεννήτορας Πατέρας είναι πρεσβύτερος, ούτε πάλι ο Λόγος και Υιός που γεννήθηκε από αυτόν είναι νεότερος; Είδες πώς γεννήθηκε από μήτρα πριν από τον εωσφόρο, και πώς παραμένει το όνομά του πριν από τον ήλιο «και πριν από τη σελήνη σε όλες τις γενεές»; Είδες πώς είπε «στην αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη» και τα λοιπά, και «πριν από όλα τα βουνά με γεννά»; Είδες πόσο άξια έρευνας είναι η αιτία για την οποία ο τίμιος σταυρός κατασκευάστηκε όχι από ένα, αλλά από τρία ξύλα;