Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 72:1

Τελείωσαν οι ύμνοι του Δαβίδ, του υιού του Ιεσσαί. Ψαλμός του Ασάφ. ΟΒ΄. Υπόθεση. Σε αυτόν τον ψαλμό εξηγείται η σύγχυση των ανθρώπων, την οποία δοκιμάζουν σχετικά με τα κρίματα του Θεού. Διότι αυτά αφενός είναι βαθιά και ανεξερεύνητα, και γέμουν από πολλή ακαταληψία· αφετέρου οι άνθρωποι, αγνοώντας τους λόγους της οικονομίας που συντελείται στον καθένα, περιπίπτουν σε αμήχανους λογισμούς. Γι' αυτό λοιπόν, αφού πρώτα μας εκθέσει αυτούς τους λογισμούς –οι οποίοι ανέκυπταν εξαιτίας της ευημερίας των ασεβών ανθρώπων· διότι «ιδού», λέγει, «οι αμαρτωλοί που ευημερούν»–, διδάσκει κατόπιν και ποιο θα είναι το τέλος αυτών των ασεβών, προκειμένου, έχοντας γνωρίσει αυτά με σαφήνεια, να μην απορούμε μπροστά στις ανωμαλίες των πραγμάτων της παρούσας ζωής.

Πόσο αγαθός είναι ο Θεός προς τον Ισραήλ, προς τους ευθείς στην καρδιά. Επειδή πρόκειται να διηγηθεί την ευημερία που απολαμβάνουν οι άνθρωποι που διάγουν τον βίο τους με ασέβεια, και την πικρή κόλαση που τους επιφυλάσσεται μετέπειτα, προτάσσει το ότι ο Θεός είναι αγαθός προς τους ευθείς· προκειμένου να γνωρίσουν όσοι επιλέγουν τη μερίδα της ευσέβειας, ότι ο Θεός θα είναι αγαθός μόνο προς τους ευθείς στην καρδιά· και βέβαια όχι και σε εκείνους που αμαρτάνουν με τον πλέον φαύλο τρόπο. Επομένως, λέγει, ακόμη και αν φαίνεται ότι ευημερούν, ας μην ταράσσεται κανείς, αναλογιζόμενος το κολαστήριο που πρόκειται να τους δεχθεί λίγο αργότερα. [Εμένα δε, παρά λίγο να σαλευθούν τα πόδια μου.

Και από αυτούς, εκείνοι μεν που έχουν την επιγραφή «Εις το τέλος, ψαλμός τω Ασάφ» είναι οι εξής: οδ΄, οε΄, οστ΄, οθ΄, π΄· εκείνοι δε που έχουν μόνο την επιγραφή «Ψαλμός τω Ασάφ», είναι οι εξής: οβ΄, οη΄, πα΄· εκείνος με το «Εν ύμνοις», ο οε΄· εκείνοι με το «Ωδή ψαλμού τω Ασάφ», οι οθ΄, πβ΄· εκείνοι με το «Συνέσεως», οι ογ΄, οζ΄· εκείνος με το «Υπέρ των ληνών», ο π΄· εκείνος με το «Υπέρ των αλλοιωθησομένων», ο οθ΄· εκείνος με το «Ψαλμός ωδής», ο οδ΄· εκείνοι δε που έχουν την επιγραφή «Αλληλούια», είναι οι εξής: ρδ΄, ρε΄, ρστ΄, ρι΄, ρια΄, ριβ΄, ριγ΄, ριδ΄, ριε΄, ριστ΄, ριζ΄, ριη΄, ρλδ΄, ρλε΄, ρμε΄, ρμστ΄, ρμζ΄, ρμη΄, ρμθ΄, ρν΄. Από αυτούς, την επιγραφή «Αγγαίου και Ζαχαρίου» έχουν οι ρμε΄, ρμζ΄, ρμη΄. Εκείνοι δε που έχουν την επιγραφή «Τοις υιοίς Κορέ» είναι οι εξής: μα΄, μγ΄, μδ΄, με΄, μστ΄, μζ΄, μη΄, πγ΄, πδ΄, πστ΄, πζ΄. Και από αυτούς πάλι, εκείνοι μεν που έχουν την επιγραφή «Εις το τέλος τοις υιοίς Κορέ» είναι οι εξής: μα΄, μγ΄, μδ΄, μη΄, πγ΄, πδ΄· εκείνοι δε με το «Εις το τέλος υπέρ των υιών Κορέ», οι με΄, μστ΄· εκείνοι με το «Ψαλμός ωδής τοις υιοίς Κορέ», οι μζ΄, πστ΄, πζ΄· εκείνος με το «Συνέσεως Αιθάμ τω Ισραηλίτη», ο πη΄· εκείνοι με το «Εις το τέλος, τω Ιδιθούμ ωδή», οι λη΄, ξα΄. Εκείνοι δε με την επιγραφή «Των αναβαθμών», είναι όλοι ωδές, και είναι οι εξής: ριθ΄, ρκ΄, ρκα΄, ρκβ΄, ρκγ΄, ρκδ΄, ρκε΄, ρκστ΄, ρκζ΄, ρκη΄, ρκθ΄, ρλ΄, ρλα΄, ρλβ΄, ρλγ΄. Και από αυτούς, εκείνος με την επιγραφή «Τω Σαλομών» είναι ο ρκστ΄· ενώ με την επιγραφή «Τω Δαβίδ» είναι οι ρλ΄, ρλα΄, ρλβ΄. Αυτή, λοιπόν, είναι η διαίρεση των επιγραφών που υπάρχουν στους ψαλμούς.

Ας μην εξετάσουμε, λοιπόν, μόνο τις λέξεις, αλλά ας προσηλώσουμε με ακρίβεια και τον νου μας στα λόγια, ώστε να αξιωθούμε να γίνουμε και τηρητές της δύναμης των όσων λέγονται. Διότι λέει ο Προφήτης: Πόσο αγαθός είναι ο Θεός στον Ισραήλ, σε εκείνους που έχουν ευθεία καρδιά!

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΑΣΑΦ. ΟΒ΄. Πόσο αγαθός είναι ο Θεός στον Ισραήλ, σε εκείνους που είναι ευθείς στην καρδιά! Το τρίτο μέρος του βιβλίου των Ψαλμών αρχίζει μεν από τον παρόντα, περατώνεται δε στον πη΄ (88ο), ώστε να περιέχει συνολικά δεκαεπτά ψαλμούς· εξ αυτών οι έντεκα επόμενοι ανήκουν στον Ασάφ, έπειτα τέσσερις στους υιούς Κορέ, ένας στον Δαυίδ, και τελευταίος αυτός του Αιθάν του Εζραΐτη. Ο προκείμενος όμως ψαλμός του Ασάφ (ο οποίος ήταν προφήτης σύγχρονος του Δαυίδ) επιγράφεται ως Ψαλμός, επειδή περιέχει στο τέλος των λόγων την καταστροφή μεν των ασεβών, και το αγαθό τέλος δε που έχει αποταμιευτεί από τον Θεό για τους ευσεβείς. Αυτά ακριβώς παριστά λέγοντας: «Διότι ιδού, εκείνοι που απομακρύνονται από εσένα θα απολεστούν, εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα. Σε εμένα όμως το να προσκολλώμαι στον Θεό είναι αγαθό». Αρχίζει δε με μια δογματική διδασκαλία, διά της οποίας αποδίδει την αιτία της κατά καιρούς ευπραγίας των ασεβών: διότι, λέγει, το ότι ο Θεός είναι αγαθός και μακρόθυμος αποτελεί την αιτία. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Ή καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του και της μακροθυμίας, αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;» Και αλλού έχει ειπωθεί: «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και αγαθός και μακρόθυμος, που δεν επιφέρει την οργή Του κάθε ημέρα». Ως αγαθός, λοιπόν, ανατέλλει τον ήλιο Του επί δικαίους και αδίκους, και βρέχει επί πονηρούς και αγαθούς.

Τέτοιος, λοιπόν, είναι από τη φύση του ο Θεός· δεν έχει γίνει όμως γνωστός σε όλους, παρά μόνο στον Ισραήλ, δηλαδή στον διορατικό και γνωστικό άνθρωπο, τον οποίο ακριβώς παρουσιάζει προσθέτοντας στη συνέχεια και λέγοντας: «σε εκείνους που είναι ευθείς στην καρδιά». Διότι εκείνος που δεν έχει τίποτα το διεστραμμένο στη δική του ψυχή, αλλά με ορθούς λογισμούς εμβαθύνει στους λόγους της θείας πρόνοιας, αυτός είναι ο Ισραήλ, στον οποίο και έχει γίνει γνωστό ότι ο Θεός είναι αγαθός και ότι εξαιτίας της υπερβολικής του αγαθότητας ανέχεται τα πάντα.

Γι' αυτό, εκπλησσόμενος από αυτόν και θαυμάζοντας βαθύτατα την υπερβολή της αγαθότητάς του, είπα αρχίζοντας τον λόγο μου: Πόσο αγαθός είναι ο Θεός προς τον Ισραήλ, προς τους ευθείς στην καρδιά. Αντί δε για το «Πόσο αγαθός», ο Σύμμαχος αναφέρει: Αλλά πράγματι, λέει, αγαθός είναι ο Θεός προς τον Ισραήλ, προς τους καθαρούς στην καρδιά. Διότι φανέρωσε ποιος είναι ο Ισραήλ, επισυνάπτοντας και λέγοντας: προς τους καθαρούς στην καρδιά. Επειδή αυτοί είναι ο αληθινός Ισραήλ· γι' αυτό και ειπώθηκε από τον Σωτήρα: Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό· εξάλλου και το όνομα Ισραήλ ερμηνεύεται ως εκείνος που βλέπει τον Θεό.

Ψαλμός του Ασάφ. Έπαυσε, λέγει, η προφητεία να ομιλεί περί του Χριστού, αλλά τώρα ο λόγος αφορά την παράνομη συναγωγή· διότι Ασάφ ερμηνεύεται ως συναγωγή. «Ως αγαθός»· Διότι, ενόσω ο λαός των Ιουδαίων ήταν ευθύς, ο Θεός τους προσέφερε πολλά αγαθά ως αγαπημένους του. «Εμού δε»· Της συναγωγής, δηλαδή του λαού. Διότι κλονίστηκαν από φοβερό κλύδωνα, δηλαδή όχι ελάχιστα. «Παρά λίγο»· Διότι η συναγωγή παρεξέκλινε από τη δίκαιη οδό (της δικαιοσύνης), απιστώντας στον Θεό. «Διότι εζήλωσα»· Επειδή η συναγωγή ζήλεψε τους δαίμονες. «Την ειρήνη»· Διότι, βλέποντας τους δαίμονες να αγάλλονται με τις θυσίες, τους μιμήθηκε. «Διότι δεν υπάρχει»· Διότι δεν δύνανται [πλέον] οι Ιουδαίοι να αναστηθούν, έχοντας υποστεί τρομερή πτώση. «Και στερέωμα»· Διότι εδραιώθηκε η απειλή εναντίον τους, καθώς μαστιγώθηκαν με τη γέεννα. «Στους κόπους»· Διότι δεν έπραξαν έργο πιστών ανθρώπων, αλλά των δαιμόνων. Γι' αυτόν τον λόγο δεν θα θεωρηθούν άξιοι (δεν θεωρήθηκαν) ανθρώπινης τιμωρίας, αλλά εκείνης που υπερβαίνει τα ανθρώπινα και είναι αθεράπευτη (ανείκαστη). «Γι' αυτό επικράτησε»· Διότι δεν υποχώρησαν μέχρι τέλους από το να πράττουν την ανομία τους (έπραξαν την ανομία μέχρι τέλους). «Περιβλήθηκαν»· Διότι την αδικία και την ασέβειά τους, την οποία διέπραξαν ενάντια στον Θεό, την ενδύθηκαν σαν ιμάτιο. «Θα εξέλθει»· Τέλεια, δηλαδή παχειά· διότι την έπραξαν από καρδιάς και από ψυχής. «Διήλθαν»· Ακολουθώντας την καρδιά τους <και> σχεδιάζοντας κακά.

Όπως όταν λέει: Πόσο αγαθός είναι ο Θεός του Ισραήλ προς τους ευθείς στην καρδιά. Και πάλι: Πόσο μεγαλοπρεπή είναι τα έργα σου, Κύριε, τα πάντα τα εποίησες με σοφία. Τον όρκο, εξάλλου, να τον κατανοήσεις ως την αμετάκλητη απειλή του Θεού. Διότι, επειδή σε εμάς δεν επιτρέπεται να αλλάξουμε γνώμη όταν έχουμε ορκιστεί, όσα ο Θεός έχει υποσχεθεί ή έχει απειλήσει και δεν τα μεταβάλλει πλέον, για αυτά λέγεται ότι έχει ορκιστεί. Τι, λοιπόν, ορκίστηκε; Ότι δεν θα εισέλθει ο λαός των Ιουδαίων στην κατάπαυσή Του, το οποίο και πραγματοποιήθηκε σε εκείνους, οι οποίοι συνέβη να Τον παροργίσουν στην έρημο. Διότι εκείνοι, πέφτοντας νεκροί στην έρημο, δεν έλαβαν την κληρονομιά της γης της επαγγελίας. Για αυτό και ο προφήτης έκανε μνεία και της όντως καταπαύσεως, δηλαδή του μέλλοντος αιώνος.

Ψαλμός ΟΒ'. «Πόσο αγαθός είναι ο Θεός στον Ισραήλ!» Αποκαλώντας πόδια και διαβήματα την πρακτική πορεία και τις κινήσεις της διάνοιας, όπως ο ίδιος μας δίδαξε σε άλλο σημείο της προφητείας των Ψαλμών, λέγοντας: Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος σου και φως στα μονοπάτια μου. Και πάλι: Κατεύθυνε τα διαβήματά μου σύμφωνα με τον λόγο σου. Επομένως, δεν σαλεύτηκαν τα πόδια του, δηλαδή δεν μετέβαλε τον τρόπο ζωής του προς το χειρότερο, ούτε ολίσθησαν τα διαβήματά του, διότι ούτε τις ορμές της ψυχής έτρεψε προς την ασωτία. «Διότι δεν υπάρχει ανάνηψη μέσα στον θάνατο.» Επειδή δεν υπάρχει ανάνηψη από τον θάνατο της αμαρτίας, αλλά παθαίνουν ξεκάθαρα αυτό που έχει αναφερθεί στις Παροιμίες.

ΥΟΓ΄. Προς τον διάκονο Παλλάδιο. Εις το: «Και εθεασάμεθα την δόξαν αυτού, δόξαν ως Μονογενούς». Εάν οι κακόβουλοι θεωρούν ως σημάδι ελαττώσεως του Υιού του Θεού τα λόγια του ευαγγελιστή γι' αυτόν, το «δόξαν ως Μονογενούς παρά Πατρός», ας θεωρήσουν ότι και ο Θεός ελαττώνεται ως προς την αγαθότητα, όταν ο Δαβίδ λέει: «Ως αγαθός τω Ισραήλ ο Θεός». Εάν όμως εδώ το «ως αγαθός» έχει λεχθεί επιτατικά, τότε και εκεί το «ως Μονογενούς» έχει γραφεί για βεβαίωση και ομοίωση.

Διότι η φράση «ο αγαθός άνθρωπος» ομωνυμεί με το «Ως αγαθός τω Ισραήλ». Η δε φράση «Ως αγαθός ο Θεός τω Ισραήλ» συνωνυμεί με το «Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε ευθεία γη». Διότι εδώ δεν υπάρχει κοινωνία μόνο στο όνομα, αλλά και στο ίδιο το πράγμα.

Γ΄. Κάποιος άλλος λοιπόν, που δεν είναι ιδιαίτερα εκπαιδευμένος σε αυτήν, δες πώς χωλαίνει και ταράζεται. Διότι, παρόλο που ο Δαβίδ λέει εκείνον τον ψαλμό, δεν τον λέει εξ ιδίου προσώπου, αλλά διηγούμενος τα πάθη όσων χωλαίνουν, έλεγε τα εξής: «Πόσο αγαθός είναι ο Θεός προς τον Ισραήλ, σε όσους έχουν ευθεία καρδιά! Εμένα όμως, παρά λίγο να κλονιστούν τα πόδια μου, παρά λίγο να ολισθήσουν τα βήματά μου»· χωρίς να μιλά για πόδια και βήματα, αλλά για λογισμούς που χωλαίνουν. Και προσθέτει την αιτία, λέγοντας: «Επειδή φθόνησα τους ανόμους», δηλαδή, επειδή έβλεπε τους βαρβάρους να ευημερούν, ενώ την κατάσταση των Ιουδαίων ταπεινωμένη. Και ποιο αναφέρει ότι είναι το είδος αυτής της χωλείας;

Αναγγέλθηκε τότε στον βασιλιά η αρρώστια του γιου του, και αυτός, αφού ήρθε, τον ρωτούσε τι είχε συμβεί. Εκείνος του διηγήθηκε τα όσα είδε, και του λέει: «Γιατί ετοίμασες παγίδα για τα πόδια μου και κατέβαλες την ψυχή μου; Διότι, εάν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, παραλίγο η ψυχή μου να κατοικούσε στον άδη. Αλλά είναι αγαθός ο Θεός στον Ισραήλ, σε εκείνους που έχουν ευθεία καρδιά· Εκείνος γλίτωσε και τη δική μου ταπεινότητα από το μέσον των λιονταριών. Διότι κοιμήθηκα ταραγμένος. Όμως με επισκέφθηκε από το ύψος ο Θεός μου και Σωτήρας μου, και μου έδειξε από πόσα αγαθά στέρησαν τους εαυτούς τους εκείνοι που Τον εξοργίζουν, και σε πόσες κολάσεις τους κατέστησαν υπόδικους. Και τώρα, ω πατέρα, επειδή έκλεισες τα αυτιά σου για να μην ακούσεις τη φωνή μου που σου ανήγγειλε τα αγαθά, τουλάχιστον μην εμποδίζεις εμένα να βαδίσω την ευθεία οδό. Διότι αυτό ποθώ, αυτό επιθυμώ, το να απαλλαγώ από όλα και να φθάσω στους τόπους όπου ο Βαρλαάμ, ο θεράπων του Χριστού, έχει τις κατοικίες του, και μαζί του να διανύσω το υπόλοιπο της παρούσας ζωής μου. Εάν όμως θελήσεις να με κρατήσεις με τη βία, θα με δεις πολύ γρήγορα νεκρό από τη λύπη και την αγωνία· και ούτε εσύ στο εξής θα ονομάζεσαι πατέρας, ούτε εμένα θα έχεις πια γιο».

Ψαλμός οβ'. Έλαβαν τέλος οι ύμνοι του Δαβίδ, υιού του Ιεσσαί. Ψαλμός του Ασάφ. «Πόσο αγαθός είναι ο Θεός του Ισραήλ προς αυτούς που έχουν ευθεία καρδιά». Αν και εκ φύσεως είναι αγαθός, δεν είναι ωστόσο αγαθός προς όλους, αλλά «προς αυτούς που έχουν ευθεία καρδιά». Διότι απέναντι στους διεστραμμένους ακόμη και η ίδια η ευθύτητα διαστρέφεται. «Εμένα όμως παρά λίγο να σαλευθούν τα πόδια μου, παρά λίγο να γλιστρήσουν τα βήματά μου». Για ποια αιτία; «Διότι ζήλεψα τους ανόμους, βλέποντας την ειρήνη των αμαρτωλών». Επειδή λοιπόν είναι άνομοι και αμαρτωλοί, μην τους ζηλεύεις· διότι σε λίγο θα δεις την ειρήνη τους να μεταβάλλεται σε ζάλη και ταραχή. «Διότι δεν υπάρχει ανάταση στον θάνατό τους και στήριγμα στη μάστιγά τους». Και πράγματι έτσι έχουν τα πράγματα· σε όποιους δεν παρίσταται η ανάταση, δηλαδή η ενθύμηση του θανάτου, εκεί η ανομία και η αμαρτία επιπολάζει παντοτινά. «Δεν συμμετέχουν στους κόπους των ανθρώπων, και δεν θα μαστιγωθούν μαζί με τους ανθρώπους». Επειδή, λέει, οι κόποι τους δεν είναι ανθρώπινοι, αλλά δαιμονικοί, ούτε μαζί με τους ανθρώπους, αλλά μαζί με τους δαίμονες θα μαστιγωθούν. «Γι' αυτό τους κυρίευσε ολοκληρωτικά η υπερηφάνεια».

Το επιχείρημα λοιπόν είναι το εξής: το «ως» άλλοτε μεν λαμβάνεται με την έννοια της ομοιώσεως στην θεόπνευστη Γραφή, άλλοτε δε με την έννοια της βεβαιώσεως. Το πρώτο: έγινα ως στρουθίο που μονάζει στη στέγη, και εγώ ωσεί ελιά κατάκαρπη. Το δεύτερο: πόσο (όντως) αγαθός ο Θεός του Ισραήλ και πόσο αγαπητά τα σκηνώματά σου, Κύριε των δυνάμεων· διότι εδώ ο λόγος δεν είναι περί ομοιώσεως, αλλά περί βεβαιώσεως. Εάν λοιπόν κάποιος λέγει με αυτόν τον τρόπο ότι προσκυνά την εικόνα του Χριστού ως (σαν να ήταν) τον ίδιο τον Χριστό, έχει υγιές φρόνημα, εάν όμως το λέγει βεβαιωτικά, τότε ουδαμώς· διότι η εικόνα και το αρχέτυπο δεν είναι το ίδιο ως προς τη φύση, αλλά το ίδιο ως προς την ομοίωση. Διότι, ενώ και τα δύο ταυτίζονται (στην όψη), διαφέρουν παντελώς ως προς την ουσία, και αναφέρομαι βεβαίως στις τεχνητές εικόνες. Πώς λοιπόν θα προσκυνήσει την εικόνα βεβαιωτικά ως τον ίδιο τον Χριστό, εφόσον ο Χριστός δεν ενυπάρχει σε αυτήν φυσικώς αλλά σχετικώς, δηλαδή καθ' ομοίωσιν; Διαψεύδεται και με άλλον τρόπο το λεγόμενο από την αλήθεια. Στην εικόνα φανερώνεται το αρχέτυπο και στην εικόνα προσκυνείται ο Χριστός· επομένως το να λέει κανείς «στην εικόνα» δηλώνει το ένα μέσα σε κάποιο άλλο, και μέσω του ενός προσκυνείται το άλλο. Ο Χρυσόστομος είδε άγγελο σε εικόνα, ενώ ο Κορνήλιος τον ίδιο τον άγγελο· εμείς βλέπουμε τον Χριστό σε εικόνα, ενώ οι απόστολοι τον ίδιο τον Χριστό· διότι, λέει (η Γραφή), είδαμε τον Κύριο. Εμείς τον προσκυνούμε στην οικεία εικόνα, εκείνοι όμως τον ίδιο προσωπικά· διότι λέει, και βλέποντάς τον, τον προσκύνησαν.